87

Tiến sĩ Myron (Max) Essex không phải là một nhà thú y thông thường. (Một lần nữa, quyển sách này đề cập tới các nhà thú ý tài giỏi không chỉ có mối quan tâm đến chăm sóc động vật mà còn có niềm đam mê với khoa học). Essex là một giáo sư tại Khoa Sinh học Ung thư tại Trường Y tế Công cộng Havard. Ông nghiên cứu về virus gây bạch cầu trên mèo (FeLV) và rộng hơn là các loại virus gây ung thư là mối quan tâm chính của ông. Với những gì quan sát được về ảnh hưởng của FeVL trong việc phá hủy hệ thống miễn dịch ở mèo, ông đã có cùng mối nghi hoặc với Gallo và Montagnier rằng hội chứng suy giảm miễn dịch mới này có thể do một loại retrovirus gây ra.

Và điều kỳ lạ sau đó đã tìm đến với ông qua một sinh viên đã tốt nghiệp tên là Phyllis Kanki. Cô cũng là một nhà thú y như ông nhưng hiện đang học tiến sĩ ở Trường Y tế Công cộng. Kanki lớn lên ở Chicago với toàn bộ mùa hè cô giành hết cho công việc ở sở thú, sau đó nghiên cứu về sinh học và hóa học để hướng tới học về thú y và bệnh học so sánh. Trong suốt mùa hè năm 1980, khi còn đang theo học tại DVM, cô đã làm việc tại Trung tâm Nghiên cứu Linh trưởng Khu vực New England, một phần của Havard nhưng nằm ở ngoại ô Southborough, Massachusetts. Tại đây cô đã chứng kiến một hiện tượng lạ trên các loài linh trưởng châu Á đang nuôi nhốt của trung tâm. Một vài trong số chúng đã chết do suy giảm chức năng miễn dịch một cách bí ẩn. Số lượng các tế bào T của chúng giảm đáng kể. Chúng kiệt sức do bị tiêu chảy hoặc do các bệnh nhiễm trùng cơ hội khác bao gồm Pneumocystis jirovecii. Hội chứng này có nhiều điểm chung với AIDS. Kanki sau đó đã thu hút được sự quan tâm của cả Essex, người hướng dẫn luận văn của cô lúc bấy giờ và họ đã cùng với các cộng sự từ Southborough bắt đầu tìm kiếm nguyên nhân dẫn đến cái chết của bầy khỉ. Dựa trên những kiến thức sẵn có về FeLV và các yếu tố liên quan, họ cho rằng đây có thể là lây nhiễm do retrovirus gây ra.

Từ kết quả xét nghiệm máu của bầy khỉ, họ thực sự đã tìm thấy một loại retrovirus mới và quan sát nó có nhiều điểm gần giống với virus AIDS. Do thời điểm tiến hành là năm 1985, họ vẫn đang sử dụng tên gây hiểu lầm của Gallo (HTLV-III) mà về sau đã được đổi lại là HIV. Và sau đó, virus mà họ tìm ra cũng được đổi tên thành virus gây suy giảm miễn dịch ở khỉ SIV. Nhóm nghiên cứu đã xuất bản một vài bài báo mang tính đột phá ngay khi AIDS vẫn đang là chủ đề nóng bỏng. Họ nhận thấy, khám phá này có thể phần nào làm sáng tỏ cơ chế bệnh nguyên của căn bệnh này và góp phần nỗ lực phát triển vắc-xin đặc hiệu thông qua các bằng chứng trên động vật. Thông qua câu kết luận đơn giản, ngắn gọn nhưng có tính giá trị cao ở cuối các bài báo, họ đã chỉ ra SIV chính là một trong những manh mối về nguồn gốc của HIV.

Thật vậy, Phyllis Kanki đã tiến hành phân tích trong phòng thí nghiệm các mẫu lấy từ những con khỉ bị nuôi nhốt và chính điều này đã thôi thúc cô tự hỏi liệu rằng có loại virus như vậy ở ngoài tự nhiên không. Ngay sau đó, Kanki và Essex đã xét nghiệm máu những con khỉ đuôi dài châu Á hoang dã và kết quả cho thấy không có dấu vết của SIV. Do đó, họ phỏng đoán rằng những con khỉ đuôi dài ở Southborough có thể đã bị phơi nhiễm SIV từ một loài động vật khác. Đây là một phỏng đoán hợp lý, bởi vì trong tình huống nào đó một chuồng khỉ đã có sự giao phối chung của hai loài khỉ từ châu Á và châu Phi. Nhưng nếu vậy loài khỉ châu Phi nào là ổ bệnh? Hoặc chính xác hơn là virus từ đâu đến? Nó có liên quan như thế nào với sự xuất hiện của HIV?

Theo ghi chép của Essex và Kanki: “Vào năm 1985, HIV được báo cáo có tỷ lệ nhiễm cao nhất tại Mỹ và Châu Âu”, ngay sau đó, họ cũng ghi nhận “con số đáng lo ngại về số ca nhiễm HIV và AIDS tại các quốc gia Trung Phi, đặc biệt là ở một số trung tâm đô thị”. Trọng tâm của sự nghi ngờ bắt đầu chuyển hướng về Châu Phi chứ không còn ở Châu Á, Châu Âu hay Mỹ. Châu Phi có thể là xuất phát điểm của virus. Ở Châu Phi cũng có hệ thống đa dạng các loài linh trưởng.

Vì vậy nhóm nghiên cứu ở Havrad đã thu thập các mẫu máu từ các loài khỉ châu Phi hoang dã bao gồm châu Phi bị đánh bắt hoang dã, bao gồm cả tinh tinh, khỉ đầu chó và khỉ xanh châu Phi. Kết quả cho thấy không một con tinh tinh hay khỉ đầu chó nào có dấu hiệu nhiễm SIV, trong khi chúng lại được tìm thấy trên khỉ xanh châu Phi. Hơn hai mươi còn khỉ mang kháng thể đối với SIV và Kanki đã phân lập các chủng virus này từ bảy con. Phát hiện đó đã được gửi trực tiếp đến tạp chí Science và cuộc tìm kiếm bắt đầu tiếp tục. Kanki và Essex đã sàng lọc hàng nghìn con khỉ xanh châu Phi, tại nhiều vùng khác nhau của châu Phi cận Sahara hoặc bị giam giữ tại các trung tâm nghiên cứu trên khắp thế giới. Tùy thuộc vào cỡ mẫu, khoảng 30 đến 70% số con khỉ đã dương tính với SIV.

Nhưng những con khỉ không có dấu hiệu bệnh tật hay bị suy giảm miễn dịch. Không giống như khỉ đuôi dài châu Á, Essex và Kanki viết về khỉ xanh châu Phi “dường như đã có cơ chế tiến hóa để ngăn chặn mầm bệnh có thể dẫn đến tử vong”. Có lẽ virus cũng đã thay đổi. “Thật vậy, một số chủng SIV cũng có thể đã tồn tại và tiến hóa đồng thời với vật chủ của chúng.” Những con khỉ tiến hóa theo hướng tự sinh ra kháng thể có động lực mạnh hơn trong khi virus tiến hóa theo chiều hướng ngược lại, với ít độc lực hơn. Khả năng thích nghi tự nhiên này cho thấy SIV đã có thể tồn tại trong chúng ta từ rất lâu rồi.

SIV được tìm thấy trên loài khỉ xanh Châu Phi này được phát hiện có họ hàng gần nhất với HIV. Tuy nhiên vẫn có rất nhiều điểm không tương đồng được tìm thấy do sự khác biệt giữa hai cấp độ mã hóa di truyền. Essex và Kanki cho rằng “sự khác nhau này dường như là khiến SIV chính là tiền thân của HIV trên người”. Thêm vào đó, cả hai chủng virus này đều là đại diện của một nhánh, đã tách ra và trải qua thời gian tiến hóa và có một số trung gian nhất định. Liệu đâu là họ hàng bị mất tích? “Có lẽ, có thể tồn tại một số kiểu hình virus trung gian giữa SIV và HIV trong cơ thể con người chăng? Vì vậy họ quyết định mở rộng của tìm kiếm sang Tây Phi.

Với sự giúp đỡ của nhóm cộng tác quốc tế, Kanki và Essex đã thu thập các mẫu máu từ Senegal và các nơi khác. Các mẫu được xóa thông tin chi tiết và dán nhãn mã hóa để Kanki không biết xuất xứ của chúng, thậm chí chúng có nguồn gốc từ người hay khỉ. Cô sàng lọc các mẫu bằng cả xét nghiệm cho SIV và HIV. Mặc dù sai sót có thể xảy ra do ảnh hưởng của việc nhiễm bẩn ở phòng thí nghiệm, nhóm nghiên cứu của cô vẫn tìm được thứ mà họ muốn: loại virus trung gian giữa HIV và SIV. Với những vật mẫu chưa xóa hết các thông tin chi tiết, Kanki quan sát thấy các kết quả xét nghiệm dương tính có liên quan đến các cô gái mại dâm người Senegal. Kết quả này có ý nghĩa nhất định khi mà chỉ ra gái mại dâm có nguy cơ cao lây nhiễm virus truyền qua đường tình dục bao gồm cả loại virus mới được tìm thấy trên người này. Với mật độ dân số nông thôn cao ở Senegal, nơi sinh sống nguyên thủy của loài khỉ xanh thì sự tương tác giữa người và khỉ (bị săn bắn và bắt trộm bởi con người) xảy ra thường xuyên.

Hơn nữa, chủng virus được tìm thấy ở các cô gái mại dâm này không hẳn là dạng trung gian giữa HIV và SIV. Nó có đặc điểm gần giống với chủng SIV đã phát hiện trên khỉ xanh châu Phi trước đó hơn là phiên bản HIV của Montagnier-Gallo. Đây là một phát hiện quan trọng và dấy lên câu hỏi. Liệu có hai loại HIV riêng biệt hay không?

Câu chuyện trở lại với Luc Montagnier. Dường như các cuộc tranh cãi với Gallo về sự phát hiện ra HIV đã khiến anh tìm thấy được nhiều điểm chung hơn với Essex và Kanki. Tận dụng các công cụ xét nghiệm do nhóm Havard cung cấp, Montagnier và cộng sự của mình đã sàng lọc xét nghiệm máu của một người đàn ông 29 tuổi đến từ Guinea-Bissau, một quốc gia nhỏ bé trước là thuộc địa của Bồ Đào Nha, dọc theo biên giới phía nam của Senegal. Người đàn ông này có các triệu chứng điển hình của AIDS (tiêu chảy, sụt cân, sưng hạch bạch huyết), tuy nhiên lại có kết quả âm tính với HIV. Anh ấy nhập viện ở Portugal, mẫu máu của anh được vận chuyển bằng tay đến một nhà sinh vật học người Bồ Đào Nha ở Bồ Đào Nha.

Trong phòng thí nghiệm của Montagnier, huyết thanh của người đàn ông một lần nữa lại cho âm tính với HIV. Nhưng sau đó, quá trình nuôi cấy phân lập tế bào bạch cầu của nhóm nghiên cứu đã tìm thấy một loại retrovirus hoàn toàn mới mang các đặc điểm giống với mẫu mà Essex và Kanki đã phát hiện ra. Trên một bệnh nhân khác nhập viện tại Pháp nhưng người này lại đến từ Cape Verde, một quốc đảo nằm ngoài khơi bờ biển phí tây Senegal, nhóm nghiên cứu ở Pháp cũng cho kết quả giống như mẫu đã tìm thấy ở trên. Do vậy, Montagnier đã gọi đây là LAV-2. Cuối cùng, khi thay nhãn kết quả cho tất cả mẫu phẩm HIV, nó đã được đánh dấu dưới tên HIV-2 thay cho mẫu HIV ban đầu được đặt tên là HIV-1.

Con đường khám phá khoa học thật sự quanh co, có thể sẽ có nhiều tên gọi và cách thức để hình dung. Và sự khác nhau giữa hai chủng HIV-1 và HIV-2 có thể là sự giải thích cho sự khác biệt về căn bệnh ở Tây Phi và đại dịch toàn cầu.