90

Đầu tiên, hãy trả lời câu hỏi khi nào? Dựa theo các bằng chứng của Michael Gottlieb, chúng ta biết rằng những người đồng giới nam tại California đã nhiễm HIV vào cuối những năm 1980. Qua ca bệnh của Grethe Rask đã chứng tỏ nó đã tồn tải ở Zaire vào năm 1977. Chúng ta cũng biết rằng Gaëtan Dugas không phải là người bệnh nhân thứ không. Nhưng nếu những con người và địa điểm đó không phải là nơi khởi đầu thực sự thì sao? Chủng virus nguy hiểm, HIV-1 nhóm M đã lây nhiễm sang người từ khi nào?

Thật vậy, vào năm 1959 đã có hai sự kiện gây sự chú ý.

Vào tháng 9 năm đó, một công nhân cửa hàng in trẻ tuổi ở Man-chester, Anh, đã chết vì mố chứng bệnh giống như hội chứng suy giảm hệ thống miễn dịch. Bởi vì anh ta đã trải qua một vài năm trong Hải quân Hoàng gia trước khi trở về quê hương và công việc của mình, người đàn ông bất hạnh này đã được gọi là «thủy thủ Manchester». Sức khỏe của anh ấy giảm sút sau chuyến đi hải quân mà anh ấy giành hầu hết thời gian phục vụ chủ yếu ở Anh. Ngoài thời gian đó, anh từng ít nhất một lần đi thuyền đến tận Gibraltar. Khi quay lại trở lại Manchester vào tháng 11 năm 1957, sức khỏe ông đột nhiên tuột dốc và một vài triệu chứng mà ông gặp phải có nhiều nét tương đồng với AIDS bao gồm sụt cân, sốt, ho dai dẳng và mắc các bệnh nhiễm trùng cơ hội như viêm phổi do nhiễm trùng bào tử Pneumocystis, tuy nhiên lại không thể xác định được nguyên nhân dẫn đến tử vong. Vì vậy, pháp y đã ngâm một phần của thận, tủy xương, lá lách và các mô khác của anh trong paraffin – một phương pháp phổ biến để bảo quản các mẫu vật – để phục vụ cho việc công bố trên tạp chí y khoa. Ba mươi mốt năm sau, trong kỷ nguyên của đại dịch AIDS, một nhà virus học tại Đại học Manchester đã xét nghiệm một vài mẫu đó và tin rằng người thủy thủ này đã nhiễm HIV-1. Trong trường hợp đúng như vậy thì ông đã hồi cứu thành công ca AIDS đầu tiên trong y văn từ trước đến nay.

Tuy nhiên, một vài năm sau đó, hai nhà khoa học ở New York đã chứng minh có sai sót trong kết quả dương tính mà ông đã công bố với kết quả âm tính được tìm thấy trong tủy xương. Thêm vào đó, xét nghiệm ở các mô ở thận lại cho kết quả dương tính một cách đáng ngờ: HIV-1 tiến hóa nhanh chóng và trình tự gen của virus được tìm thấy lại giống biến thể của HIV-1 hơn chứ không phải thứ mà tồn tại năm 1959. Như vậy, kết quả dương tính là do sự lây nhiễm của các biến thể mới của HIV. Từ đó có thể kết luận: HIV không liên quan đến hội chứng suy giảm miễn dịch của thủy thủ người Manchester. Trường hợp của anh ấy đã cho thấy đã có gian lận trong quá trình tiến hành hồi cứu chẩn đoán AIDS kể cả khi các bằng chứng có vẻ khá tốt.

Sau khi lật tẩy sự gian dối ở ca bệnh từ Manchester, một số nhà khoa học ở New York đã bắt đầu nghiên cứu lại. Cho tới năm 1998, nhóm nhà nghiên cứu bao gồm Tuofu Zhu, có trụ sở tại đại học Rockefeller, đã thu thập một số mẫu vật được bảo quản từ Châu Phi có cùng năm với người thủy thủ đó, 1959. Mẫu vật lần này không chỉ là một mô mà là một ống huyết tương đông lạnh từ một người Bantu nơi từng là Léopoldville, thủ đô của Congo thuộc Bỉ (ngày nay Kinshasa, thủ phủ của DRC). Danh tính của người đàn ông và cái chết của anh ấy không được ghi chép lại. Mẫu vật thu được là mẫu vật đã được sàng lọc từ nghiên cứu trước đó, vào năm 1986 cùng với 1.

212 mẫu khác từ nhiều địa điểm khác nhau ở Châu Phi. Người đàn ông Bantu này là người duy nhất dương tính với HIV. Tuofu Zhu và một số đồng nghiệp đã khảo sát và xét nghiệm với những gì còn sót lại của mẫu ban đầu và sử dụng PCR để khuếch đại các đoạn của bộ gen virus. Sau đó, họ giải trình tự các mảnh để phác họa vật chất di truyền của virus đã nhiễm trên người đàn ông Bantu. Trong bài báo của họ, được xuất bản vào tháng 2 năm 1998, họ gọi đó là ZR59 khi so sánh với mẫu ở Zaire và năm 1959. Phân tích so sánh cho thấy ZR59 khá giống với cả nhóm phụ B và nhóm phụ D (phân nhánh rõ trong dòng HIV-1 nhóm M) nhưng đã rơi vào khoảng giữa chừng, điều này cho thấy rằng nó phải gần giống với tổ tiên chung của họ. Nói cách khác, ZR59 là đã cho ta cái nhìn về một lát cắt của thời gian, một biến thể HIV-1 cũ. ZR59 đã chứng minh rằng HIV-1 đã hiện diện — âm ỉ, phát triển, đa dạng hoá — trong dân số của Léopoldville vào năm 1959. Trên thực tế, nó đã chứng minh nhiều hơn thế. Phân tích sâu hơn về ZR59 và các chuỗi khác, do Bette Korber thuộc Phòng thí nghiệm Quốc gia Los Alamos đứng đầu, đã đưa ra một tính toán rằng HIV-1 nhóm M có thể đã bắt đầu lây nhiễm từ khoảng năm 1931.

Trong một thập kỷ, từ sau công bố của Zhu năm 1998 cho đến năm 2008 đã trở thành cột mốc trong toàn bộ quá trình nghiên cứu. ZR59 là phiên bản HIV-1 duy nhất được biết đến từ một mẫu được lấy trước năm 1976. Sau đó đã có thêm mẫu khác cũng đã được tìm thấy. Nó được gọi là DRC60 và bây giờ bạn có thể tự mình hiểu ý nghĩa nhãn là Cộng hòa Dân chủ Congo và được thu thập vào năm 1960.

DRC60 là một mẫu sinh thiết, một mảnh hạch bạch huyết từ một phụ nữ còn sống. Giống như những mảnh thận và lá lách của thủy thủ Manchester, nó đã bảo quản trong paraffin. Vì không áp dụng phương pháp động lạnh nên mẫu vật có tính trơ hơn và giữ được lâu hơn. Nhờ vậy, hơn bốn thập kỷ trôi qua, nó vẫn tồn tại trong tủ đựng mẫu vật tại Đại học Kinshasa và cung cấp một cái nhìn sâu sắc hơn cho các nhà nghiên cứu về AIDS.