Hai ngày sau là đến phỏng vấn, sáng ngày hôm trước, điện thoại ở nhà bỗng reo lên. Tôi vừa nhấc máy thì là Trương Ca, anh ấy nói đang ở dưới lầu, bảo tôi xuống ngay lập tức. Tôi không hiểu mô tê gì nhưng vẫn cắm cổ chạy xuống lầu. Trương Ca bảo tôi lên xe của anh ấy, quay đầu chạy thẳng hướng Trung Nhai. Tôi hỏi Trương Ca đến Trung Nhai làm gì, Trương Ca bảo lát nữa cậu sẽ biết.
Đến Trung Nhai, Trương Ca đỗ xe xong liền trực tiếp dẫn tôi vào Tòa nhà thương mại Kim Lợi Lai, nói với nhân viên phục vụ: "Chọn cho em trai tôi một bộ quần áo".
Tôi vội kéo Trương Ca lại nói: "Trương Ca, anh làm cái gì thế này? Em có phải là không có quần áo mặc đâu, cái áo khoác trên người em đây chính là mua bằng tiền của anh, thế này là được rồi mà!"
Sắc mặt Trương Ca trầm xuống nói: "Cậu làm mất mặt tôi ở cái nơi cao cấp thế này phải không? Cậu mặc bộ quần áo thế này trông như công nhân di dân ấy, đi phỏng vấn thì làm ăn được gì? Bảo cậu chọn thì cứ chọn, đừng có lải nhải với tôi!" Giọng điệu Trương Ca nghiêm khắc, nhưng toàn là nghĩ cho tôi.
Tôi thầm thở dài trong lòng, đại ân đại đức không nói lời cảm ơn, sau này từ từ báo đáp họ vậy.
Nhân viên bán hàng đã cầm mấy bộ quần áo tới định mặc thử cho tôi, tôi nhìn nhãn mác một cái mà giật mình hoảng hốt, mẹ kiếp! Toàn là mấy nghìn với chả mấy nghìn. Tôi chọn bộ "rẻ" nhất rồi nói: "Thử bộ này đi".
Tôi chưa từng mặc âu phục bao giờ, chứ đừng nói đến âu phục đẹp thế này. Lúc soi gương tôi suýt không nhận ra chính mình, tôi cao 1m8, lại vạm vỡ, đúng là vóc dáng thích hợp để mặc âu phục, chỉ là so với bộ âu phục màu xanh đậm này, sắc mặt tôi có hơi tái xám, ánh mắt có chút lơ láo. Tôi biết, tôi vẫn còn thiếu sự tự tin để mặc bộ quần áo này.
Thực ra quần áo và con người tôn lên lẫn nhau, quần áo đẹp tăng thêm sự tự tin cho con người, mà con người tự tin lại làm cho quần áo thêm phần rực rỡ. Nếu để một kẻ tự ti ti tiện mặc âu phục hàng hiệu, bản thân hắn thấy gượng gạo, người khác lại càng thấy gượng gạo hơn. May mà sự ti tiện của tôi chưa đến mức nghiêm trọng lắm, các nhân viên bán hàng cùng khen tôi mặc âu phục trông đặc biệt bảnh bao, tôi đoán trong lời khen này chắc chắn có không ít thành phần công việc.
Cũng may Trương Ca cũng khen ngợi nói: "Được đấy được đấy, quả nhiên có khí chất của cán bộ nhà nước rồi".
Tiếp theo Trương Ca lại mua cho tôi giày da, thắt lưng và áo sơ mi, còn phối thêm một chiếc cà vạt. Tôi cảm thấy cái thứ cà vạt này thắt rất siết cổ, khiến người ta thở không thông, âu phục cũng gò bó thân mình, khiến tôi không thể cử động tự nhiên được. Tôi thầm nghĩ, hóa ra chưng diện cũng là một chuyện khá tội lỗi. Nhưng nhìn vào việc Trương Ca đã tiêu hơn năm nghìn tệ, tội gì tôi cũng phải cắn răng chịu đựng.
Bước ra từ tòa nhà thương mại, tôi đã trông giống như một tân lang tân nương, từ trong ra ngoài đều mới coóng. Tôi cảm thấy rất nhiều người lén lút nhìn mình, khiến tôi vô cùng ngại ngùng.
Trở lại xe, tôi lập tức tháo cà vạt ra, thở phào một hơi nói: "Trương Ca, có phải anh nhặt được ví tiền không? Làm gì mà tiêu lắm tiền thế?"
Trương Ca nói: "Người anh em, nói thật với cậu, mấy công trình kia của tôi đều thanh toán xong xuôi cả rồi, đại ca kiếm được một vố lớn đấy, chút tiền này không bõ bèn gì. Thấy cậu chưng diện (tiếng Đông Bắc nghĩa là ăn mặc) lên cái vẻ bảnh chọe (tiếng Đông Bắc nghĩa là đẹp đẽ) đó, nhìn là anh thấy vui rồi, tiền này tiêu, đáng giá!"
"Nhưng sao em cứ thấy mình mặc mấy thứ này hơi gượng gạo nhỉ?" Tôi cười khổ nói.
"Đó là do cậu chưa mặc quen, dần dần rồi sẽ quen thôi, anh đến cơ quan làm việc, người ta toàn phong thái thế này đấy." Trương Ca nói.
Trên đường quay về, Trương Ca hỏi tôi đã thăm dò được ai là chủ khảo chưa, tôi bảo đi đâu mà thăm dò chứ? Đều được giữ bí mật cả mà. Trương Ca thở dài nói: "Bây giờ Trương Ca chỉ có chút tiền bẩn, đến một ông quan cũng không quen, không giúp gì được cho cậu rồi, đến việc mang tiền đi đút lót cũng chẳng tìm được cửa. May mà cậu đứng thứ hai toàn thành phố, trúng tuyển chắc chắn không thành vấn đề, cũng làm tôi yên tâm hơn nhiều."
"Phỏng vấn cũng giống như trò chuyện thôi, đoán là không có vấn đề gì đâu." Tôi nói.
"Hy vọng là vậy." Trương Ca nói với giọng lấp lửng.
Trương Ca đưa tôi về đến dưới lầu rồi nói: "Bên anh còn không ít việc đâu, cậu tự lên lầu đi, ngày mai phải nắm bắt cho thật tốt đấy nhé." Tôi nói một câu biết rồi, liền đứng nhìn Trương Ca rời đi.
Vừa bước vào cửa nhà, ánh mắt Lộ Lộ nhìn tôi có hơi khác thường, ở trước mặt con bé tôi tự nhiên hơn nhiều, liền nói: "Nhìn cái gì mà nhìn? Không nhận ra à?" Lộ Lộ chậm rãi lắc đầu làm điệu bộ thiếu nữ xinh đẹp: "Oa, anh hai, anh đúng là quá bảnh!"
Tôi trêu chọc con bé: "Có phải em đọc truyện tranh 'Gái ế' nhiều quá rồi không?"
Lộ Lộ đỏ mặt nói: "Đẹp trai thật mà! Khen anh mà còn bị mắng, chán chết đi được."
Tôi cười cởi áo khoác ra, nói: "Thứ này tôi mặc không quen đâu, làm việc gì cũng không tiện."
Lộ Lộ phản bác tôi rằng: "Hừ, anh không tính sửa cái ý thức tiểu nông của mình đi à? Anh tưởng vào cơ quan chính phủ rồi mà còn làm việc như công nhân di dân chắc?"
Tôi cãi lại: "Cái này là em không hiểu rồi, ý thức tiểu nông thì sao chứ? Chín trăm triệu nông dân Trung Quốc nếu không có truyền thống 'ý thức tiểu nông', an phận thủ thường, an cư lạc nghiệp, an nghèo thủ đạo, suốt ngày chỉ chăm chăm nghĩ đến chuyện 'Vương hầu tướng tướng, thà có giống loài sao', thế thì chẳng phải thiên hạ đã sớm đại loạn rồi à? Tôi có 'ý thức tiểu nông' thì sao chứ? Đây gọi là giữ vững bản sắc cách mạng, đây gọi là kế thừa truyền thống vinh quang, biết chưa?".
Lộ Lộ ra vẻ có lý mà không tài nào nói nổi, hậm hực nói: "Hừ, vâng vâng vâng, anh lợi hại không được chắc! Chỉ biết bắt nạt em gái mình thì có bản lĩnh gì nào? Anh không nói 'ý thức tiểu nông' tốt sao, thế thì việc đầu tiên ngày mai đi làm của anh là phải biến khoảng thảm cỏ to trước tòa thị chính thành ruộng lúa mì đi, kẻo lãng phí biết bao nhiêu là đất đai!"
Tôi cười ha hả nói: "Ý này hay đấy chứ, có phải em đã có ý định đi khai khẩn ruộng nương từ lâu rồi không?"
Lộ Lộ ngượng ngùng nói: "Có một lần em cùng bạn ngồi xe đi qua Quảng trường Thị chính, em thấy có khoảng thảm cỏ lớn như thế, liền nói với bạn rằng chỗ này mà trồng lúa mì thì chắc gặt được khối lương thực đấy, kết quả là cả xe cười ồ lên. Khiến em ngượng muốn chết." Tôi cũng suýt cười ngất, nén cười nói với Lộ Lộ: "Bản sắc cách mạng của hai anh em chúng ta giữ gìn không tệ đâu."
Sáng sớm hôm sau, tôi đến Sở Nhân sự thành phố tham gia phỏng vấn, cục diện lần này trái ngược hoàn toàn so với lúc đăng ký, chỉ có bốn mươi người, bởi vì đợt này toàn thành phố chỉ tuyển 20 người, tỷ lệ phỏng vấn là một chọi hai. Tôi nhìn những người này đều rất trẻ, người lớn tuổi nhất cũng chỉ mới ba mươi mươi mốt tuổi, nam giới phần lớn mang dáng vẻ thư sinh yếu ớt, nữ giới ngoại hình đều bình thường, chỉ có hai ba người coi như xinh đẹp. Tóm lại đều ăn mặc chải chuốt, quần là áo lượt, đại khái đều giống như tôi đã được chưng diện kỹ càng. Hôm nay tôi mặc hết tất cả các món đồ khác lên, chỉ là không mặc áo khoác âu phục, cũng không thắt cà vạt, mà mặc chiếc áo khoác vải bạt hay mặc thời đại học, tuy có hơi phai màu, nhưng lại tự nhiên thoải mái, cũng không kém phần trang trọng. Tôi không muốn làm bản thân trông giống như ma-nơ-canh trong tủ kính, việc chưng diện thái quá sẽ phân tán sự tập trung của tôi.
Thời gian phỏng vấn của mỗi người khá dài, tôi quan sát những người bước ra từ phòng phỏng vấn, không thấy ai quá vui mừng, cũng chẳng ai quá ủ rũ, đều là bộ mặt Tào Tháo hỉ nộ không bộc lộ ra ngoài. Vài người chưa đến lượt thì mất bình tĩnh, vây quanh người vừa bước ra hỏi đông hỏi tây, người ta chỉ khách sáo qua loa vài câu rồi bỏ đi. Tôi thầm nghĩ: Những người này IQ chắc chắn rất cao, nhưng EQ thì chẳng ra sao cả. Các người không thèm tính toán xem, đây sắp đến mức độ một mất một còn rồi, có ai lại đi nói nội dung phỏng vấn cho các người chứ?
Vài người thì vẫn ổn, ngồi đó hoặc lật tạp chí hoặc đọc sách, vẻ mặt đầy tự tin. Lại có một cô gái khá xinh đẹp nhưng lạnh lùng đang nhắm mắt nghe CD.
Đến lượt tôi lại là buổi chiều, tôi chỉ xếp trước cô gái lạnh lùng xinh đẹp kia. Địa điểm phỏng vấn là một phòng họp. Trước khi vào cửa tôi quả thực có hơi căng thẳng, nhưng kinh nghiệm làm nhân viên tiếp thị thời đại học đã rèn luyện cho tôi mặt dày vô đối, những dịp bình thường hoàn toàn có thể ứng phó được. Bước vào cửa, tôi nhìn thấy đằng sau chiếc bàn họp rất dài ngồi chín vị giám khảo, trên mặt đều nở nụ cười nhạt, dùng ánh mắt săm soi nhìn tôi. Tôi có cảm giác trận thế này hình như không nghiêm túc như trong tưởng tượng, tâm trạng cũng thả lỏng hơn rất nhiều. Tôi hơi cúi đầu chào các giám khảo, một nhân viên phục vụ liền dẫn tôi đến vị trí ngay đối diện các giám khảo.
Ban tổ chức kỳ thi giới thiệu với tôi rằng, đoàn giám khảo vòng phỏng vấn này do lãnh đạo các ban ngành chức năng lớn của tòa thị chính cấu thành, người đàn ông trung niên hơn bốn mươi tuổi ngồi ngay đối diện tôi chính là chủ khảo — Tổng thư ký Điền của tòa thị chính. Tôi lại một lần nữa lịch sự gật đầu chào hỏi các vị giám khảo.
Trước khi phỏng vấn bắt đầu, các giám khảo trước tiên hỏi một số vấn đề như hoàn cảnh gia đình, trường đại học tốt nghiệp, kinh nghiệm chính, tôi đoán những thứ này họ đều đã nắm rõ, chỉ là để giúp tôi thả lỏng một chút mà thôi. Nhưng khi giới thiệu đến kinh nghiệm thất nghiệp của tôi, mọi người hình như đều rất tò mò, nhao nhao hỏi không ít chuyện. Tôi thấy Tổng thư ký Điền ngồi ở giữa nãy giờ không nói gì mấy, bèn kìm lời lại nói với mọi người: "Thực ra những kinh nghiệm này đối với tôi mà nói đều là cơ hội rèn luyện vô cùng quý giá, nếu không có chuyện thất nghiệp đó, có lẽ bây giờ tôi cũng không ngồi ở đây rồi. Chỉ là những chuyện này kể ra thì dài dòng lắm, chi bằng chúng ta phỏng vấn trước đã."
Tổng thư ký Điền cũng tiếp lời nói: "Vậy được, chúng ta bắt đầu thôi."
Các giám khảo đều ngồi ngay ngắn lại, lần lượt đặt câu hỏi cho tôi theo những chủ đề đã định sẵn, nội dung phần lớn là về mặt lý luận chính trị, tôi đều lần lượt trả lời suôn sẻ, không có sơ hở gì. Cuối cùng, Tổng thư ký Điền lên tiếng, ông ấy hỏi tôi: "Là một sinh viên bước ra từ nông thôn, cậu có suy nghĩ thế nào về hiện trạng nông thôn và những vấn đề đang tồn tại?"
Trong đầu tôi xoay chuyển như chớp: Theo như cẩm nang hướng dẫn phỏng vấn đã nói, lúc này nên nói mấy lời đao to búa lớn, không chỉ thể hiện được tố chất chính trị của tôi, mà còn khiến những vị quan chức chính phủ này nghe lọt tai. Tuy nhiên, tôi lại nghĩ ngợi, nếu tôi thực sự nói mấy câu kiểu "cảm ơn sự lãnh đạo anh minh của Đảng", "tình hình nông thôn một mảng tốt đẹp", mấy vị phụ lão hương thân của tôi mà biết được, chắc chắn sẽ mắng tôi là "kẻ mặt trắng", là đồ vô lương tâm. Thế nên tôi quyết định nói sự thật.
Tôi buông gương mặt đang mỉm cười xuống, nghiêm túc nói: Kể từ Hội nghị Trung ương 3 khóa XI, đặc biệt là từ sau khi thực hiện chế độ khoán ruộng theo hộ, những thay đổi to lớn diễn ra ở nông thôn là điều ai cũng thấy rõ, tôi không muốn bàn nhiều nữa. Tôi chỉ muốn nói về nông thôn chân thực mà tôi đã trải qua, đã nhìn thấy, đã nghe thấy trong hơn hai mươi năm ở nông thôn.
Nói một cách cởi mở và chân thành, nông thôn vẫn còn rất nghèo nàn lạc hậu, cuộc sống của người dân vẫn vô cùng gian nan. Trong lúc thành phố đang rầm rộ cải cách kinh tế, nông thôn lại bị phớt lờ một cách nghiêm trọng. Mô hình sản xuất sinh hoạt của nông thôn từ năm 83 đến nay chẳng có thay đổi gì, cải cách mở cửa hình như chẳng liên quan gì đến nông thôn. Không chỉ vậy, rất nhiều cuộc cải cách liên quan đến nông thôn chẳng những không mang lại lợi thiết thực cho nông dân, mà còn làm tăng thêm gánh nặng cho nông dân. Lấy cải cách giáo dục làm ví dụ, hiện nay có bao nhiêu gia đình nông thôn không nuôi nổi con cái đi học, có bao nhiêu đứa trẻ phải bỏ học ở nhà, mười một mười hai tuổi đã phải làm đồng áng trên mảnh đất ba sào của nhà rồi! Còn cải cách y tế, sau khi chế độ y tế hợp tác nông thôn bị hủy bỏ, nông dân đã không còn khả năng khám bệnh, không dám bước chân vào bệnh viện nữa rồi. Có bao nhiêu bậc cha mẹ con cái trơ mắt nhìn người thân mắc bệnh nặng chết ngay trên chiếc kang của nhà mình! Có phải họ không có tình thân ruột thịt không? Là vì họ ích kỷ bất hiếu không nỡ tiếc tiền ư? Hoàn toàn ngược lại, rất nhiều người già mắc bệnh nặng, thà chết ở nhà chứ nhất quyết không cho con cái đưa đi viện, tại sao? Bởi vì những người già này sợ con cái vì chữa bệnh cho mình mà nát cửa nát nhà bán cả nhà cửa, sợ con cái vì chữa bệnh cho mình mà không có được cuộc sống tốt đẹp. Đây là tình thân vĩ đại nhường nào chứ! Ở nông thôn, những ví dụ thế này tôi đã chứng kiến quá nhiều rồi. Tôi cảm thấy cuộc cải cách như thế này không thể đơn giản dùng hai chữ "không thành công" để bàn luận, mà phải gọi là thất bại, một sự thất bại nghiêm trọng.
Trên thế giới có hơn một trăm bảy mươi quốc gia, nhưng số quốc gia thu thuế nông dân và nông nghiệp không vượt quá con số mười, trong đó bao gồm cả nước ta. Rất nhiều quốc gia không những không thu thuế nông dân, mà còn để thu hẹp khoảng cách thu nhập giữa dân số nông thôn và dân số thành thị nên đã trợ cấp cho nông dân. Hiện nay hệ số Gini của nước ta đã tiệm cận đường cảnh báo 0.4, khoảng cách giàu nghèo quá lớn, xã hội bất công nghiêm trọng. Tình trạng này nếu đặt ở bất kỳ quốc gia nào ngoài Trung Quốc thì chắc chắn sẽ gây ra sự chấn động xã hội, nhưng Trung Quốc thì không. Tại sao? Bởi vì nông dân Trung Quốc quá hiền lành, quá chất phác, quá an phận, quá dễ thỏa mãn. Văn hóa Nho giáo hơn một nghìn năm đã tôi luyện nên những người nông dân Trung Quốc chịu đựng nhẫn nục, an nghèo thủ đạo. Một quần thể bách tính như vậy, một quần thể nông dân như vậy, chính là một cước tài sản quý giá của quốc gia chúng ta đấy!
Thời kỳ Chiến tranh Giải phóng, Đảng ta dựa vào "nông thôn bao vây thành thị" mới thiết lập được nước Trung Quốc mới, sau khi kiến quốc nền tảng công nghiệp của chúng ta cực kỳ yếu kém, đất nước vẫn luôn ở trạng thái "lấy nông nuôi công". Nông dân Trung Quốc đã cống hiến những sự hy sinh to lớn cho sự thành lập và xây dựng đất nước, nhưng tại sao người "bị tổn thương" lúc nào cũng là nông dân chứ?
Đồng chí Đặng Tiểu Bình đã nói "phải để một phần người dân làm giàu trước", theo cách hiểu của tôi, ý của đồng chí Đặng Tiểu Bình là: Sau khi một phần người dân làm giàu trước rồi, còn phải để phần người dân còn lại bám sát theo sau để làm giàu. Nhưng ở điểm này, những gì chúng ta làm vẫn chưa đủ. Nông dân cũng là bộ phận cấu thành quan trọng nhất của xã hội chúng ta, chúng ta không thể, và cũng không nên mãi bắt nông dân phải hy sinh.
Người ta nói "không có nông nghiệp thì không ổn định, không có thương nghiệp thì không giàu có", không có sự phồn vinh phát triển của nông nghiệp, thì sẽ không có sự trị an lâu dài của đất nước; không có sự trị an lâu dài của đất nước, cải cách mở cửa cũng chỉ là lâu đài trên cát mà thôi. Nếu chúng ta phiến diện nhấn mạnh "để một phần người dân làm giàu trước", mà phớt lờ ba phần tư dân số toàn quốc là nông dân, thì chính là đem gốc gác đặt ngược lại ngọn ngành, thậm chí là bỏ gốc tìm ngọn.
Cuối cùng tôi đúc kết lại: Những điều tôi nói không phải là phản đối cải cách, trái lại, tôi cho rằng những vấn đề nông thôn nổi cộm trong cải cách, cũng bắt buộc phải được giải quyết thông qua các thủ đoạn cải cách. Do đó cải cách vẫn phải làm sâu sắc và chi tiết hơn, vẫn phải tăng cường lực lượng, đẩy nhanh nhịp độ, phải điều chỉnh trọng tâm, hướng về nông dân, nông thôn và nông nghiệp.
Lời tôi vừa dứt, phòng họp chìm vào không gian yên phăng phắc, các giám khảo dùng ánh mắt đờ đẫn nhìn tôi, không một ai lên tiếng, sắc mặt của Tổng thư ký Điền lại càng trầm trọng hơn. Lát sau, ông ấy hắng giọng một tiếng rồi nói: "Đồng chí Quan Hán, theo quy định thì nhân viên chủ khảo không được phép đưa ra đánh giá tại chỗ đối với biểu hiện trả lời của thí sinh. Cho nên hiện tại tôi không đứng trên tư cách là chủ khảo, mà đứng trên tư cách là quan chức phụ trách nông nghiệp của tòa thị chính để nói với cậu rằng, những điều cậu nói rất chân thực, nhận thức rất sâu sắc, phân tích rất đúng chỗ, với tư cách là Phó tổng thư ký phụ trách giúp thị trưởng quản lý nông nghiệp, tôi muốn bày tỏ sự kiểm điểm với cậu cũng như với toàn thể anh em nông dân toàn thành phố, là chúng tôi làm chưa tốt." Nói đoạn ông ấy đứng dậy cúi đầu chào tôi một cái.
Tôi liếc bằng khóe mắt thấy ánh mắt của những vị giám khảo khác còn đờ đẫn hơn lúc nãy, mà mắt của tôi thì còn đờ đẫn hơn cả các giám khảo nữa.
Tôi hoàn toàn chết trân. Tôi thầm nghĩ: Tiêu rồi, đây đâu phải là phỏng vấn, hoàn toàn biến thành "mắng thẳng mặt" rồi. Tôi ấp úng không biết nên nói xin lỗi hay nói cảm ơn, lúc này ban tổ chức kỳ thi đã đứng dậy nói với tôi rằng: "Được rồi, đồng chí Quan Hán, bây giờ phỏng vấn kết thúc, cậu có thể về rồi, tình hình trúng tuyển thì chờ thông báo nhé."
Tôi thẫn thờ bước ra từ phòng họp, vừa hay chạm mặt cô gái xinh đẹp lạnh lùng đang đứng đợi bên ngoài, cô ấy liếc tôi một cái bằng ánh mắt đầy đồng cảm, rồi ngẩng cao đầu bước vào trong.
