Ngày 20 tháng 7 năm 1996, ga tàu lửa Bắc Kinh vào buổi sáng đã không còn cảnh tượng ôm nhau khóc lóc, bịn rịn chia tay nữa. Người ở ga không nhiều, chắc đều đi xem phát sóng Thế vận hội cả rồi. Các bạn cùng lớp của tôi đều đã đi trước ngày mùng 10, thế nên hôm nay không có ai đến tiễn tôi, tôi cũng không mong có ai đến, tôi không thích khung cảnh chia tay.

Tôi lặng lẽ đợi tàu trên sân ga, nó sẽ đưa tôi đến nơi mà có lẽ tôi sẽ làm việc và sinh sống cả đời — Thẩm Dương.

Cuối cùng tôi cũng mong được đến ngày tốt nghiệp. Ở đại học R, ngày nào cũng học vi tích cực, kinh tế học chính trị, kinh tế học phương Tây, quản lý tài chính... những thứ gọi là "kiến thức" hầu như vô dụng trong lĩnh vực kinh tế thực tế này đã khiến tôi chán ngấy. Điều khó khăn hơn nữa là những ngày tháng không có tiền tiêu. Tôi lớn lên ở nông thôn, nhà tuy không đến nỗi nghèo túng đến mức không có gạo nấu cơm, nhưng cũng chỉ là miễn cưỡng qua ngày, ngay cả năm mươi tệ sinh hoạt phí mỗi tháng cũng không thể gửi cho tôi đúng hạn.

Để kiếm tiền sinh hoạt và học phí, chẳng bao lâu sau khi nhập học tôi đã bắt đầu đi làm thêm, khởi đầu nhất là làm gia sư, nhưng tôi phát hiện ra ở cái đất Bắc Kinh này, sinh viên đại học muốn làm gia sư còn nhiều hơn cả gà ở Tam Lý Truân. Sau đó tôi dứt khoát từ bỏ ý định "truyền đạo, thụ nghiệp, giải hoặc", chạy ra chợ lao động tìm mấy việc vặt. Bốn năm đại học tôi từng bán bách hóa nhỏ, làm bốc vác, rửa xe, đánh giày, làm nhân viên tiếp thị thực phẩm, bán bảo hiểm, đương nhiên tôi cũng từng làm người mẫu quảng cáo — ở cửa một cửa hàng chuyên doanh mới khai trương ở Tây Đan, chui vào trong một mô hình chú gấu bông nhảy nhót để thu hút khách hàng.

Mấy thằng anh em cùng phòng miêu tả tôi chỉ còn thiếu việc chưa đi làm "đồ" ở khu làng quán bar Tam Lý Truân trong mấy ngành nghề thu nhập thấp này nữa thôi! Mẹ nó, bản tổng kết tuổi dậy thì của tôi lại thảm hại như vậy đấy.

Nhưng tôi thì thế nào cũng được, bắt đầu từ năm 83 khi nông thôn thực hiện "khoán sản đến hộ", là con trai duy nhất trong nhà, tôi sớm đã bị bố già coi là người thừa kế sự nghiệp của ông. Lão nhân gia chiếu theo quy trình truyền lại từ đời tổ tông, chuẩn bị từng bước huấn luyện tôi thành một người nông dân tiêu chuẩn. Cho nên việc đồng áng nào tôi cũng không bỏ sót, từ nhặt phân, nuôi lợn, khoét rau, xới cày, lật đất, gieo hạt, bón phân, phun thuốc cho đến thu hoạch, tôi đều rất rành rẽ. Mùa đông để tích lũy thêm phân chuồng cho năm sau, thậm chí tôi còn đến nhà vệ sinh công cộng trong thành phố để bới phân, chính vì thế, ấn tượng duy nhất về "thành phố" trong ký ức thời thơ ấu của tôi chính là: dơ bẩn.

Mười năm làm ruộng đã rèn luyện cho tôi một thể hình đẹp, năm lớp mười hai chiều cao đã đạt 180cm, còn ngoại hình á, cái này không dễ tự khoe, nhưng trong một tiết tự học năm lớp mười một, có một nam sinh mặc một bộ quần áo mới hỏi cô bạn gái cùng bàn: "Tớ có đẹp trai không?" Cô bạn đó bĩu môi nói: "Người ta Quan Hán còn chẳng dám nhận mình đẹp trai, cậu khoác lác cái gì chứ?" Haha... đương nhiên đây đều là chuyện cười nói cho vui thôi, gia cảnh tôi không tốt, quần áo chỉ vừa đủ che thân, nào có chữ đẹp trai nào để nói đến.

Bởi vì phải bận rộn mưu sinh, gần như toàn bộ thời gian rảnh rỗi đều bị chiếm dụng, vậy mà lại không thể có một lần "yêu đương" trong thời gian đại học giống như hầu hết các sinh viên khác. Đây là sự tiếc nuối lớn nhất trong bốn năm đại học của tôi.

Đoàn tàu đã đến sân ga trong lúc tôi đang mơ màng, chuyến xe kéo dài hơn mười hai tiếng đủ để tôi có một giấc ngủ thật ngon, nhưng nghĩ đến hoàn cảnh của bản thân thì lại không tài nào chợp mắt được.

Trước khi tốt nghiệp, những bạn học có quyền có thế đều ra nước ngoài du học sâu, theo cách hiểu của tôi, "du học sâu" chính là có ý nghĩa "đốt tiền một cách sâu sắc". Gia cảnh kém hơn một chút không có hy vọng chen chân vào thị trường quốc tế, thì đều muốn an thân lập mệnh ở chốn gốc rễ hoàng thành, đại khái là cảm thấy nơi này cách ngai vàng Kim Loan điện gần hơn, có nhiều cơ hội một bước lên mây hơn. Nhưng tôi chẳng có quan hệ nào để nhờ vả, hơn nữa con trai nông thôn thời đại của tôi từ nhỏ đã được tiêm nhiễm một thứ tư tưởng: tôi là người giữ sổ hộ khẩu của nhà, lớn lên phải phụng dưỡng cha mẹ đến già.

Thế là tôi chọn trở về Thẩm Dương.

Tôi đi muộn hơn người khác mười mấy ngày, bởi vì siêu thị nơi tôi làm thuê đến lúc đó mới thanh toán tiền công. Được phân công đi đâu tôi không hề vội vã, vội cũng chẳng ích gì, một kẻ gốc gác hồng miêu tráng kiện như tôi là bần nông năm đời, ở một thành phố lớn như Thẩm Dương cơ bản là nhân duyên mờ mịt, hai mắt tối thui, không bấu víu được quan hệ gì, cho nên chỉ có thể phó mặc cho số phận. Thích phân đi đâu thì phân đi, phân đi đâu dẫu sao cũng vẫn hơn là về quê làm ruộng.

Từ lúc tốt nghiệp đến khi phân công vẫn còn một khoảng thời gian, chi bằng kiếm thêm chút ngân lượng trước đã.

Kỳ thực tôi nào đâu biết rằng, vào năm 96 việc phân công cho sinh viên tốt nghiệp đại học đã không còn dễ dàng nữa rồi. May là trường chúng tôi cũng coi như là trường đại học trọng điểm toàn quốc, độ nổi tiếng ở Đông Bắc vẫn là tương đối cao, hơn nữa cái vùng Đông Bắc đó ngoài rượu ra, những thứ khác triển khai đều chậm hơn miền Nam ít nhất một nhịp.

Những sinh viên tốt nghiệp như tôi mà vẫn có thể tiếp tục được phân công công việc, hoàn toàn là nhờ phúc của kinh tế kế hoạch. Nhưng những đơn vị tốt đều phải tìm quan hệ từ trước, một mặt đơn vị tuyển dụng phải nhận bạn, mặt khác cục nhân sự còn phải đồng ý thả người, thiếu một khâu nào cũng không được. Muốn thông suốt lo liệu thì phải tốn rất nhiều tâm sức.

Đại đa số sinh viên tốt nghiệp đều sẽ nhờ vả tìm quan hệ để tranh thủ vào một đơn vị khá khẩm hơn một chút, mấy đứa bạn cùng lớp của tôi có đứa vào ngân hàng, có đứa vào công ty chứng khoán, có bản lĩnh thì đều vào cơ quan sự nghiệp nhà nước cục này cục nọ. Kẻ không rành thế sự như tôi, cuối cùng sẽ bị tùy tiện tìm một đơn vị tiếp nhận rồi phân công cho xong chuyện.

Đáng tiếc là những chuyện này mãi về sau tôi mới biết, lúc biết thì rau dưa cũng mẹ nó nguội lạnh cả rồi.

Trong lúc tôi dọc đường mông lung suy nghĩ vẩn vơ, bóng dáng của thành phố tỉnh lỵ Thẩm Dương đã hiện ra trước mắt. Lác đác vài tòa nhà cao tầng phản chiếu ánh sáng màu xanh u ám dưới ánh chiều tà, dường như đang nói cho tôi biết đây là một thành phố lớn.

Nhìn từ xa, có một tầng sương mù xám xịt đang bao trùm bầu trời thành phố. Bốn năm học đại học tôi cũng đã từng vài lần đi xuyên qua thành phố này, nhưng chưa từng lưu lại lâu, thế nên đối với thành phố này không có ấn tượng quá sâu sắc. Giờ đây tôi trân trân nhìn đoàn tàu đang gầm rú, cũng giống như một thanh niên chưa rành sự đời như tôi, vội vã lao vào trong thành phố bị khói mây bao phủ này...