Hôm sau, khi tôi đến chợ nhân lực từ sáng sớm, nơi đó đã đông nghịt người. Tôi thầm nghĩ, nếu chỉ nhìn vào chợ nhân lực, người ngoài chắc chắn sẽ cảm thấy nhân tài ở Trung Quốc thực sự quá nhiều, đầy rẫy trên khắp các con phố. Cảnh tượng như thế này tôi đã thấy nhiều rồi, hồi học đại học vì phải tìm việc làm, hễ rảnh là tôi lại chạy ra chợ nhân lực. Tôi đã chứng kiến rất nhiều sinh viên đại học giống như mình, chỉ cần có cái bằng tốt nghiệp đại học là cảm thấy bản thân mình là nhân tài, mở miệng ra là WTO, GDP, OEM ba hoa chích choè, cái khí thế đó cho dù có cho làm Thủ tướng Quốc vụ viện thì cũng hơi bị thui chột tài năng. Thực ra những người như thế thường chỉ biết bàn giấy, nói chuyện lý thuyết suông mà thôi, đến lúc làm việc thực tế thì ngay cả một chức vụ nhỏ như nhân viên văn phòng cũng chưa chắc đã đảm nhận nổi.

Giáo dục Trung Quốc chính là như vậy, đào tạo ra một đống lớn lao động trí óc cấp thấp và những kẻ theo chủ nghĩa lý tưởng, nhưng lại thiếu trầm trọng những người thực làm việc một cách thiết thực. Rất nhiều người ở nước ngoài thắc mắc tại sao các triệu phú, đại phú ở Trung Quốc phần lớn chỉ có học lực tiểu học, trung học cơ sở. Tôi cảm thấy họ vẫn chưa hiểu rõ về tình hình thực tế của Trung Quốc. Chính những người không có học hành ấy mới là những người làm việc một cách thiết thực, mới không màng hình ảnh mà tích lũy tài sản từ những khoản lợi nhuận cỏn con, rồi nắm bắt cơ hội trong công cuộc cải cách mở cửa, cuối cùng trở thành triệu phú, đại phú. Còn những kẻ có kiến thức, có học thức lại chìm đắm trong lý thuyết và lý tưởng, chìm đắm trong sự đạo đức giả và thanh cao "quân tử không bàn chuyện tiền bạc" mà bỏ lỡ vô số cơ hội. Đến khi họ chợt tỉnh ngộ, mới phát hiện ra bản thân đã biến thành "sinh viên nghèo", "trí thức nghèo", biến thành "tầng lớp làm công ăn lương", thậm chí biến thành "nhóm yếu thế". Thế là những kẻ này lại bắt đầu dựa vào tri thức trong tay để hô hào "xã hội bất công", "lao động trí óc và lao động chân tay đảo lộn", có người dứt khoát vứt bỏ cả thể diện của trí thức mà chửi mắng.

Một đứa sinh viên sắp ra trường như tôi đến chợ nhân lực đương nhiên sẽ vấp phải tường ở khắp mọi nơi. Sau đó tôi dứt khoát không đến chợ nhân lực nữa, chuyển sang chợ lao động để tìm việc làm, làm thêm những việc vặt, kiếm chút tiền lẻ, những ngày tháng trôi qua tuy mệt mỏi nhưng rất phong phú. Hôm nay khi tôi lại một lần nữa nhìn thấy cảnh tượng như thế này, trong lòng đột nhiên cảm thấy mình lại đi nhầm chỗ rồi. Nhưng đã đến thì hãy bình tĩnh đón nhận, cứ nộp hồ sơ lên trước đã rồi tính sau. Tôi đi lên lầu ba tìm phòng quản lý hồ sơ, nộp hai mươi tệ, gửi hồ sơ ở đó, rồi xuống lầu tìm vận may.

Các đơn vị tuyển dụng quả thực không ít, có vẻ như là buổi hội chợ việc làm được mở chuyên cho các sinh viên mới tốt nghiệp. Nào là tuyển nhân viên tiếp thị sản phẩm chăm sóc sức khỏe, tuyển kế toán thủ quỹ, tuyển nhân viên hành chính, tuyển thư ký nữ... Gian hàng nào cũng vây kín ba tầng trong ba tầng ngoài, tôi biết hôm nay coi như mình công cốc rồi. Tôi đang định bước ra ngoài thì có một người chị kéo tôi lại, thần bí nói với tôi rằng: "Tìm việc à tiểu tử?"

Tôi cười nói: "Tìm người yêu thì có đến đây được không?" Vừa nghe thấy tôi nói năng không đàng hoàng, chị ấy liền thẳng thắn nói luôn: "Chị đây có công việc lương một vạn tệ một tháng, chú có muốn làm không?"

Tôi cười mỉa mai đáp lại: "Lương một vạn tệ á?! Ít thế sao? Hồi tôi ở Bắc Kinh toàn nói lương ba vạn tệ cơ". Chị ấy nghe xong là biết tôi là một kẻ từng trải, lườm tôi một cái rồi quay người đi tìm mục tiêu khác. Tôi thầm nghĩ: Xì, chút thủ đoạn nhỏ nhặt này mà còn bày đặt đấu với tôi à, nghề nghiệp có mức lương một vạn tệ nếu không phải làm trai bao thì là đa cấp, không thì cũng là lừa đảo trơ trẽn.

Rời khỏi cái chợ nhân lực "chen chúc nghẹt thở", tôi đi đến Lục Viên, đây là một chợ lao động rất nổi tiếng ở Thẩm Dương cũng như vùng Đông Bắc. Những người đứng ở đây đều mang phong cách ăn mặc của người nhà quê. Ở chợ nhân lực tôi không nổi bật, nhưng vừa đến đây thì mục tiêu đã rõ mười mươi. Vừa đến đây một lát, tôi đã thấy một người đàn ông ngoài bốn mươi tuổi đi tới, nhìn qua là biết giống như một tên thầu khoán.

Mọi người ùa cả lên. Tôi cũng vội vàng chen vào, kinh nghiệm bảo tôi rằng, lúc này nhất định phải áp sát vào trong, bàn bạc xong xuôi tiền công, thầu khoán thường sẽ chọn mấy kẻ vừa mắt trong mấy người đứng ngay trước mặt để dẫn đi. Có lẽ người này trả tiền công không cao, mấy người ở phía trước lắc đầu lùi ra, tôi cũng không nghe rõ là làm gì liền thuận thế chen vào. Những người ở lại đều là những người sẵn sàng đi, thầu khoán chọn mấy kẻ tráng kiện, rồi nhìn thấy một kẻ có chiều cao nhỉnh hơn là tôi, hắn rõ ràng chần chừ một lúc, nhưng vẫn chỉ tay vào tôi và nói: "Cả cậu nữa". Thế là tôi cùng sáu bảy anh em nông dân lên chiếc xe tải ở ven đường, xóc nảy suốt dọc đường đi đến một công trường xây dựng ở Thiết Tây.

Dọc đường tôi vừa đi vừa tán gẫu với mọi người, biết được bọn họ đều là bà con trong cùng một thôn, bọn họ đều nói tôi trông không giống thợ xây, tôi bảo tôi là sinh viên mới tốt nghiệp, bọn họ đều kinh ngạc hỏi tôi sao sinh viên đại học mà cũng làm việc này. Tôi nói: "Làm việc này thì sao chứ? Làm việc này cũng là thêm gạch thêm ngói cho công cuộc xây dựng tổ quốc đấy chứ, hơn nữa tôi cũng là gốc gác nông dân chính gốc, nhà nghèo, làm chút việc chân tay để kiếm cơm ăn, vẫn còn hơn là ngồi ăn núi lở chứ".

Mọi người nhao nhao lên bàn tán, người thì bảo nuôi con ăn học không dễ dàng gì, người thì bảo lên đại học rồi lại không nuôi nổi, lại có người bảo không cho đi học thì lại thấy có lỗi với con cái. Cuối cùng quy tụ lại trên người tôi: Nuôi nấng vất vả lắm mới được một đứa đại học cuối cùng lại giống như tôi tìm không ra việc làm, chi bằng ngay từ bây giờ đừng cho nó học nữa!

Tôi vội vàng nói: "Đừng thế chứ, sao lại lấy tôi ra làm tấm gương xấu thế này? Tôi đây chỉ là kế sách tạm thời, chứ có phải làm thợ đụng cả đời đâu. Ít ra tôi vẫn còn cơ hội tìm được công việc khá hơn, các bác không cho con cái đi học, thì chúng nó ngay cả chút cơ hội này cũng chẳng có đâu". Mọi người gật đầu tán thành, lúc này tôi mới thở phào nhẹ nhõm, thầm nghĩ, suýt chút nữa vì sơ ý mà đoạn tuyệt tiền đồ tốt đẹp của một đám thiếu niên thanh xuân rồi.

Xe cuối cùng cũng dừng lại, đây là một công trường rất lớn, xây toàn bộ là nhà ở dân dụng. Chúng tôi xuống xe, thầu khoán bảo với chúng tôi, các anh cứ đi đăng ký chỗ kế toán trước, rồi tất cả đều đến số nhà 25 vác gạch. Chúng tôi cùng nhau đi đến một lán trại công trường. Lúc đăng ký, kế toán bảo chúng tôi từ ngày mai bắt đầu tính công, mỗi ngày đảm bảo mười tiếng làm việc, một công 25 tệ, bao ăn ở. Tôi nghe thấy cũng không tệ đâu, một tháng thế này cũng kiếm được hơn bảy trăm tệ đấy chứ. Đăng ký xong, mấy người khác bảo từ ngày mai mới tính tiền công, hôm nay không làm việc cho bọn họ. Thế là xách hành lý ra lán trại tìm chỗ ở. Tôi không mang hành lý, đằng nào cũng rảnh rỗi nên thầm nghĩ, chi bằng cứ ra công trường cảm nhận trước một chút đã.

Số nhà 25 là một tòa nhà dân cư mười tám tầng, phần khung đã đổ xong, gạch cũng đã xây lên được tầm tám chín tầng. Các công nhân đều đang bận rộn dưới cái nắng gắt, máy tời ngược xuôi liên tục, vận chuyển gạch rỗng và gạch đặc lên trên. Người xếp gạch lên máy tời rõ ràng không đủ, hơn hai mươi phút mới xếp xong một xe, hoàn toàn không theo kịp tốc độ dùng gạch ở trên lầu. Thợ hồ tức tối chửi mắng, ảnh hưởng tiến độ là sẽ bị trừ tiền công của họ đấy.

Ở công trường xây dựng, sự khác biệt giữa thợ phụ và thợ chính rất rõ ràng, địa vị hoàn toàn khác nhau, thông thường dưới trướng một thợ cả đều có mấy thợ phụ phụ việc, sơ suất một chút là sẽ bị ăn mắng ngay. Tôi thấy mấy anh em xếp gạch đã mệt mỏi đầm đìa mồ hôi, bèn cởi chiếc áo sơ mi sạch sẽ trên người ra để sang một bên, xông vào phụ giúp. Vừa nhúng tay vào làm là hơn hai tiếng đồng hồ, mãi cho đến tận mười hai giờ trưa, thầu khoán mới hô hào mọi người đi ăn cơm. Tôi đi theo mọi người ra khoảng đất trống trước lán trại, ở đó có hai cái nồi lớn, đang sôi sùng sục hai nồi canh bắp cải khoai tây, món chính là bánh bao. Tôi lĩnh được bốn chiếc bánh bao một bát canh, liền tìm một chỗ ngồi xuống ăn ngấu nghiến.

Sáng ra tôi chưa ăn gì, lại làm việc chân tay mấy tiếng đồng hồ, mặc dù cơ thể tôi rất khỏe mạnh, nhưng trong bụng không có thức ăn, quả thực hơi không chịu nổi. Tôi tiêu diệt liền ba cái bánh bao, cảm thấy khá hơn rất nhiều, bèn giảm tốc độ ăn lại. Lúc này tôi thấy thầu khoán đi đến ngồi xuống bên cạnh tôi, trên tay cầm suất ăn giống như của chúng tôi. Hắn liếc nhìn tôi, nói: "Tôi nghe thấy mấy cậu tán gẫu trong xe rồi, cậu là sinh viên đại học à?" Tôi bảo vâng. Hắn lại hỏi: "Đại học nào thế?" Tôi nói là Đại học R.

Hắn khựng tay cầm bánh bao lại, có chút kinh ngạc nhìn tôi nói: "Đó là trường trọng điểm đấy! Sao lại đi làm cái việc này?" Tôi uống ngụm canh rau trong chậu inox nhỏ, tóm tắt lại trải nghiệm hai ngày nay của mình, tôi cảm thấy kể cho người khác nghe cũng không tệ, nói ra thì tâm trạng sẽ bớt u uất hơn.

Thầu khoán không nói gì, cứ nghe tôi nói xong mới lên tiếng: "Tiểu tử, sinh viên đại học tôi gặp nhiều rồi, nhưng có thể thực tế như cậu thì không nhiều đâu. Tiền công từ ngày mai mới tính, công trường chúng tôi có quy tắc này, không tính công nửa ngày. Mấy người đi cùng cậu đều không ra khu công trình, điều này cũng bình thường. Nhưng cậu đã ra, lại còn làm việc rất mất sức, tôi đứng bên cạnh đều nhìn thấy hết. Lúc ở chợ lao động tôi đã cảm thấy cậu không tầm thường rồi, xem ra tôi nhìn không lầm người".

Tôi nói: "Đại ca quá khen rồi, tôi cũng là gốc gác nhà nông, làm chút việc chân tay thì có tính là gì".

Thầu khoán đứng dậy vỗ vai tôi nói: "Tôi tên Trương Vĩnh Khuê, cậu cứ gọi tôi là đại ca Trương đi. Tôi cũng từ nông thôn xông pha lên, không có học thức gì, nhưng tôi coi trọng người có học thức lại thực tế. Thư thế này đi, sau này cậu không cần ra khu công trình nữa."

Tôi vội vàng nói: "Thế sao được chứ, sinh viên đại học cũng phải ăn cơm chứ, cháu đây còn muốn dựa vào cái này để kiếm tiền cơ mà".

Đại ca Trương xua tay nói: "Cậu nghe tôi nói hết đã. Tôi có một đứa con gái, năm nay học lớp mười hai rồi, năm ngoái tôi tốn tiền đưa nó lên trường cấp ba số 5 thành phố học nhờ. Chất lượng dạy học ở nông thôn thế nào cậu còn rõ hơn tôi, nó đến thành phố xong vẫn mãi không theo kịp chương trình, suốt ngày chẳng vui vẻ gì. Ngày mai cậu bắt đầu kèm nó học ôn đi, chỉ bảo nó nhiều hơn về kinh nghiệm thi cử các thứ ấy. Tôi tối ngày bận rộn ở công trường, cũng chẳng có thời gian chăm sóc nó, hơn nữa tôi cũng chẳng hiểu nổi những thứ nó học, mở miệng nói chuyện là bị nó cười chê. Haizz, trẻ con bây giờ khó quản thật đấy".

Đối với học sinh lớp mười hai thì tôi cực kỳ thấu hiểu, liền nói: "Hồi học lớp mười hai áp lực đúng là rất lớn, tâm trạng của tôi lúc đó cũng không tốt, anh cũng đừng để tâm quá".

Đại ca Trương nói: "Đúng thế, tôi hiểu nó, nhưng nó lại chẳng hiểu tôi, suốt ngày bảo tôi không quan tâm nó. Cậu là sinh viên đại học trường trọng điểm, lời cậu nói nó chắc sẽ nghe đấy, cậu giúp tôi quản lý nó đi". Tôi thầm nghĩ công việc này cũng không tồi, bèn nói: "Để cháu thử xem sao".

Đại ca Trương nói: "Được, cậu dạy học cho nó tiền công cứ tính theo thợ chính, một ngày 50".

Đại ca Trương nói vậy làm tôi lại thấy ngại ngùng, vội vàng nói: "Không cần không cần đâu, cứ 25 là được rồi, cháu còn chưa biết con gái anh có chịu nghe lời cháu không cơ chứ, nếu không được thì cháu lại về công trường làm việc là được chứ gì". Đại ca Trương cười cười, không nói gì nữa rồi bỏ đi.

Ăn cơm xong nghỉ ngơi chừng hai mươi phút thì lại bắt đầu làm việc. Tôi không có việc gì khác nên tiếp tục ra khu công trình làm việc, mãi cho đến hơn bốn giờ đại ca Trương mới qua gọi tôi. Tôi mặc áo sơ mi vào, ra vòi nước rửa mặt một cái, rồi lên chiếc xe Santana của đại ca Trương đi gặp con gái hắn. Dọc đường đại ca Trương giới thiệu cho tôi tình hình của con gái hắn, tôi biết được con gái hắn tên Trương Lộ Lộ, mười tám tuổi, là con một trong nhà, năm mười bốn tuổi đã mất mẹ. Đại ca Trương vẫn luôn đi làm thuê ở bên ngoài, từ thợ phụ làm lên thành thợ khoán. Lộ Lộ từ nhỏ vẫn luôn do bà nội chăm sóc. Khoảng thời gian trước bà nội cũng qua đời, đại ca Trương mới đưa nó ra thành phố. Tôi thầm nghĩ, đây cũng là một đứa trẻ số khổ đây.