– Nào! Mọi chuyện đã xong xuôi cả chứ? – Mademoiselle vừa nằm trên giường vừa cất tiếng hỏi, khi bác gác cổng bước vào phòng bà vào khoảng mười một giờ, vừa từ nghĩa trang trở về với chiếc áo khoác đen và vẻ mặt đạo đức giả phù hợp với hoàn cảnh.

– Ơn Chúa, vâng thưa mademoiselle. Tạ ơn Chúa! Tội nghiệp cô gái, cuối cùng cũng hết đớn đau.

– Khoan đã! Hôm nay đầu óc ta chẳng được minh mẫn. Hãy để những biên lai và số tiền còn lại lên bàn cho ta. Chúng ta sẽ thanh toán sòng phẳng vào ngày khác.

Bác gác cổng đứng trước mặt bà mà không hề dịch chuyển hay có vẻ gì muốn rời đi, tay này chuyển qua tay kia chiếc mũ nhung xanh được cắt ra từ mảnh vải may váy của một đứa con gái hắn. Sau một phút ngẫm nghĩ, hắn quyết định lên tiếng.

– Việc chôn cất này tốn kém lắm đấy, mademoiselle ạ. Trước hết, có khoản——

– Ai bảo anh kể lể mấy con số ấy làm gì? – Mademoiselle de Varandeuil cắt lời, với cái vẻ kiêu kỳ của lòng bác ái cao thượng.

Bác gác cổng tiếp tục: – Và như tôi vừa nói đấy, cái huyệt ngoài nghĩa trang mà ngài bảo tôi mua, nào có rẻ gì cho cam. Dẫu biết ngài có một tấm lòng nhân hậu, mademoiselle ạ, nhưng ngài thì chẳng dư dả gì cho cam — ai mà chẳng biết điều đó — thế nên tôi mới tự nhủ với lòng mình rằng: "Mademoiselle rồi sẽ phải bỏ ra một khoản kha khối đấy, mà tôi thì hiểu tính mademoiselle rồi, ngài nhất định sẽ trả." Vậy thì hà tiện bớt chút ít ở khoản đó thì có hại gì, phải không? Thế lại tiết kiệm được một khoản. Nằm dưới đất thì chỗ nào chẳng an toàn như nhau. Mà hơn nữa, điều gì sẽ khiến cô ấy ở trên cao kia cảm thấy vui lòng nhất chứ? Chính là việc biết rằng mình không gây phiền lụy cho bất kỳ ai, một cô gái tuyệt vời làm sao.

– Trả? Trả cái gì? – Mademoiselle cất tiếng hỏi, đã cạn kiệt sự kiên nhẫn trước lối nói vòng vo tam quốc của bác gác cổng.

– Ơ hay! Chẳng có gì đáng ngại đâu ạ, – hắn đáp; – dù sao đi nữa, cô ấy cũng rất quý mến ngài. Mà rồi, khi cô ấy lâm trọng bệnh, lúc đó thì nào phải thời điểm thích hợp. Ơ chúa tôi, ngài chẳng cần phải bận tâm — đâu có gì phải vội — đây là số tiền cô ấy nợ đã từ lâu lắm rồi. Thưa, chính là thế này đây.

Hắn rút ra một tờ giấy đóng thuế từ trong túi áo trong.

– Tôi vốn không muốn cô ấy viết giấy nợ — nhưng cô ấy cứ khăng khăng đòi viết.

Mademoiselle de Varandeuil giật lấy tờ giấy đóng thuế và nhìn thấy dòng chữ ở phía dưới cùng:

– "Tôi xác nhận đã nhận đủ số tiền trên."

– Germinie Lacerteux.

Đó là một giấy cam kết trả ba trăm franc theo từng đợt hàng tháng, và mỗi lần trả sẽ được ghi chú ở mặt sau.

– Chẳng có gì ở đằng kia nữa đâu, ngài thấy đấy, – bác gác cổng nói khi lật mặt sau tờ giấy lại.

Mademoiselle de Varandeuil tháo kính ra.

– Ta sẽ trả, – bà nói.

Bác gác cổng cúi đầu chào. Bà liếc nhìn hắn; hắn vẫn đứng im chẳng chuyển động.

– Hết rồi chứ, ta mong là thế? – Bà hỏi một cách cụt lủn.

Bác gác cổng dán mắt vào một họa tiết trên tấm thảm. – Hết rồi ạ — trừ phi——

Mademoiselle de Varandeuil cảm thấy nỗi kinh hoàng y hệt như khoảnh khắc bà bước qua cánh cửa mà ở phía bên kia là thi thể đã lạnh ngắt của cô hầu phòng.

– Nhưng sao nó lại nợ ngần này tiền? – Bà kêu lên. – Ta đã trả lương cao cho nó, ta gần như sắm sửa cả quần áo cho nó. Tiền nong của nó đã đi đâu về đâu chứ, hả?

– À! Lại chuyện đó đấy, mademoiselle ạ. Thú thật tôi chẳng muốn nói ra đâu — nhưng thà nói ngày hôm nay còn hơn để đến ngày mai. Mà hơn nữa, tốt hơn hết là ngài nên được cảnh báo trước; khi đã biết trước thì ngài có thể sắp xếp mọi chuyện ổn thỏa. Có cả khoản nợ tiệm gia cầm nữa. Con bé tội nghiệp ấy nợ tứ tung khắp nơi; mấy năm cuối đời này nó chẳng quản lý tiền nong ra sao cả. Cô tiệm giặt là cũng để lại sổ nợ vào lần cuối cô ta đến. Tính ra cũng thành một khoản kha khá — tôi cũng không rõ chính xác là bao nhiêu. Dường như còn có một giấy nợ ở tiệm tạp hóa nữa — một giấy nợ cũ — từ nhiều năm trước cơ. Ông chủ tiệm sẽ mang sổ đến cho ngài.

– Ở tiệm tạp hóa là bao nhiêu?

– Khoảng hai trăm rưỡi.

Tất cả những sự thật phơi bày ấy, dội xuống đầu Mademoiselle de Varandeuil hết cái nọ đến cái kia, rút ra từ miệng bà những tiếng kêu đầy vẻ kinh ngạc chết lặng. Tỳ khuỷu tay lên gối, bà lặng câm khi bức màn che giấu cuộc đời này bị xé toạc từng mảnh nhỏ, khi từng góc khuất nhơ nhuốc của nó bị đưa ra ánh sáng.

– Vâng, khoảng hai trăm rưỡi. Hắn bảo với tôi là có khá nhiều tiền rượu trong đó.

– Ta lúc nào chẳng có sẵn rượu trong hầm.

– Còn tiệm bán sữa và đồ bơ sữa, – bác gác cổng tiếp tục, chẳng mảy may bận tâm đến lời bà, – khoản đó thì không lớn lắm đâu — chừng bảy mươi lăm franc. Là tiền mua rượu absinthe và rượu mạnh.

– Nó uống rượu cơ à! – Mademoiselle de Varandeuil thét lên, mọi chuyện đã trở nên sáng tỏ rành mạch qua những từ đó.

Bác gác cổng có vẻ như chẳng nghe thấy gì.

– Ngài thấy đấy, mademoiselle, việc vướng vào nhà Jupillon chính là thứ đã giết chết cô ấy — nhất là gã thanh niên kia. Cô ấy làm những chuyện đó đâu phải vì bản thân mình. Và cả nỗi thất vọng nữa, ngài hiểu chứ. Cô ấy đâm ra nghiện rượu. Tôi phải nói thật là cô ấy vẫn ôm mộng kết hôn với hắn. Cô ấy còn sửa sang cả một căn phòng cho hắn nữa chứ. Khi người ta đã đua đòi sắm sửa đồ đạc thì tiền nong đi nhanh lắm. Cô ấy đã tự hủy hoại đời mình — ngài nghĩ mà xem! Tôi nào có tiếc lời khuyên can cô ấy đừng tự vùi đời mình vào hơi men như thế. Ngài đừng tưởng là tôi sẽ đi mách nước cho ngài, khi mà cô ấy mò về nhà lúc sáu giờ sáng nhé! Chuyện đứa con cũng y như vậy thôi. Ơ hay! – bác gác cổng bồi thêm, đáp lại cử động gạt phắt đi của mademoiselle, – đứa nhỏ chết đi lại là phúc đức cho nó đấy. Mặc kệ đi, ngài cứ cho là cô ấy đã sống một cuộc đời trác táng — và cay đắng đi. Thế nên tôi mới bảo vứt quách xuống cái mương chung cho rồi. Nếu tôi mà là ngài — cô ta đã làm ngài tốn kém đủ đường rồi đấy, mademoiselle ạ, suốt ngần ấy năm bám víu vào ngài. Và ngài cứ để mặc cô ta ở yên chỗ đó đi — chung đạc với hết thảy mọi người.

– À! Ra thế đấy! Hóa ra nó là loại người như thế! Nó đi ăn cắp vì trai! Nó nợ đầm nợ đìa! À! Nó chết đi là phải lắm, cái đồ đĩ bợm này! Thế mà ta lại phải trả tiền ư! Một đứa con! – nghĩ đến mà xem: cái giống lẳng lơ ấy! Ừ thì cứ để mặc nó thối rữa ở xó xỉnh nào mặc xác nó! Anh làm tốt lắm, Monsieur Henri. Ăn cắp! Nó dám ăn cắp của ta cơ đấy! Vứt xuống mương, chà mẹ kiếp! Thế là còn quá rộng lượng với nó rồi đấy! Nghĩ lại xem, ta lại đi tin tưởng giao phó cho nó toàn bộ chìa khóa — ta chưa từng kiểm kê sổ sách lấy một lần. Lạy Chúa tôi! Đó là hậu quả của lòng tin người đấy. Nào! Chuyện đến nước này rồi — ta sẽ trả — không phải vì tình nghĩa với nó, mà là vì danh dự của chính ta. Thế mà ta lại còn lấy cả đôi ga trải giường tốt nhất của ta để liệm cho nó chứ! À mà nếu ta sớm biết điều thì ta đã đưa cho ngươi cái giẻ lau bát trong bếp rồi mới phải, mademoiselle ơi, sao mà ta bị lừa gạt đến nông nỗi này cơ chứ!

Và mademoiselle cứ tiếp tục tuôn ra những lời ấy thêm một lúc lâu cho đến khi những từ ngữ nghẹn ứ lại, chồng chất lên nhau trong cổ họng và bóp nghẹt lấy bà.