L.O. Giờ ta nói đến giấc mơ—nhưng chuyện đó để sau hãy bàn. Trong lúc này, cậu đã thử ra lệnh cho tâm trí nằm yên chờ lệnh, không được tự ý suy nghĩ linh tinh chưa?
T.N. Rồi thưa cụ, cháu đã ra lệnh cho nó phải sẵn sàng nhận lệnh ngay khi cháu thức dậy vào buổi sáng.
L.O. Nó có nghe lời không?
T.N. Không ạ. Nó tự động nghĩ đến đủ thứ chuyện khác mà chẳng chịu chờ cháu. Ngoài ra—theo như cụ gợi ý—buổi tối cháu cũng ấn định sẵn một chủ đề để sáng ra nó bắt đầu suy nghĩ, và cấm nó không được tơ tưởng đến chuyện nào khác.
L.O. Nó có tuân lệnh không?
T.N. Không hề.
L.O. Cậu đã thử nghiệm bao nhiêu lần rồi?
T.N. Mười lần ạ.
L.O. Thành công được bao nhiêu lần?
T.N. Không được lần nào cả.
L.O. Đúng như ta đã nói đấy: tâm trí hoàn toàn độc lập với con người. Ta chẳng thể nào kiểm soát nổi nó; nó thích làm gì thì làm. Mặc kệ ta có muốn hay không, nó vẫn cứ bám lấy một chủ đề, hoặc là vứt xó chủ đề đó đi. Nó hoàn toàn độc lập với con người.
T.N. Cụ nói tiếp đi. Cho cháu xin ví dụ cụ thể.
T.N. Cậu có biết chơi cờ vua không?
T.N. Cháu mới học chơi cách đây một tuần.
L.O. Ngay đêm đầu tiên ấy, tâm trí cậu có tự động chơi cờ suốt cả đêm không?
T.N. Ôi, cụ đừng nhắc đến nữa!
L.O. Nó say sưa, thèm khát đến cuồng nhiệt; nó đảo điên trong các nước cờ; còn cậu thì van xin nó dẹp bàn cờ đi để ngủ một chút đúng không?
T.N. Vâng, đúng thế. Nó chẳng thèm nghe, cứ lẳng lặng chơi tiếp. Nó vắt kiệt sức cháu, làm sáng ra cháu nheo nhóc, phờ phạc cả người.
L.O. Đã có khi nào cậu bị mê muội bởi một bài vè nhảm nhí chưa?
T.N. Có chứ, rõ ràng là vậy rồi!
“Tôi thấy Esau hôn Kate,
Nàng thấy tôi thấy Esau;
Tôi thấy Esau, hắn thấy Kate,
Và nàng thấy—”
Và cứ thế tiếp diễn. Đầu óc cháu như điên lên vì sung sướng với bài vè đó. Nó cứ lặp đi lặp lại suốt ngày đêm trong cả tuần liền, mặc cho cháu làm đủ mọi cách để ngăn lại. Cháu cứ tưởng chừng mình sắp phát điên đến nơi.
L.O. Thế còn mấy bài hát thịnh hành mới ra thì sao?
T.N. Ôi đúng rồi! Kiểu như bài “Nơi cõi thiên đường ngọt ngào” chẳng hạn. Mấy bài hát mới có giai điệu bắt tai cứ vang vọng trong đầu suốt ngày đêm, dù lúc tỉnh hay lúc ngủ, cho đến khi mình ốm miên man mới thôi. Chẳng làm sao bắt tâm trí để yên cho bài hát đó được.
L.O. Đúng thế, cả khi ngủ lẫn khi thức. Tâm trí hoàn toàn độc lập. Nó mới là chủ nhân. Cậu chẳng can thiệp được gì vào nó đâu. Nó tách biệt với cậu đến mức có thể tự điều hành công việc, tự hát ca, tự chơi cờ, tự dệt nên những giấc mơ phức tạp và tinh xảo ngay trong lúc cậu đang ngủ say. Nó chẳng cần cậu giúp đỡ, chẳng cần cậu chỉ bảo, và cũng chẳng bao giờ dùng đến hai thứ đó, dù cậu đang ngủ hay đang tỉnh. Cậu cứ ngỡ rằng mình có thể tự khởi phát một ý nghĩ trong đầu, và cậu tin tưởng chắc chắn vào điều đó.
T.N. Vâng, trước giờ cháu vẫn nghĩ vậy.
L.O. Thế nhưng cậu có thể tạo ra một ý nghĩ trong giấc mơ để tâm trí xử lý, rồi bắt nó chấp nhận không?
T.N. Không thể nào.
L.O. Và cậu cũng chẳng thể điều khiển tiến trình của giấc mơ sau khi tâm trí đã tự tạo ra nó, đúng không?
T.N. Không thể. Chẳng ai làm được việc đó cả. Nhưng cụ có nghĩ rằng tâm trí lúc tỉnh và tâm trí lúc mơ là cùng một bộ máy không?
L.O. Có lý do để tin là như vậy. Chẳng phải lúc tỉnh ta cũng có những ý nghĩ hoang đường, kỳ dị sao? Những thứ giống hệt như trong mơ ấy?
T.N. Vâng—giống như nhân vật của ông Wells chế ra loại thuốc làm mình tàng hình; hay như mấy câu chuyện nghìn lẻ một đêm của xứ Ả Rập vậy.
L.O. Ngược lại, cũng có những giấc mơ hợp lý, đơn giản, mạch lạc và chẳng kỳ quái chút nào chứ?
T.N. Vâng, cháu cũng từng mơ như thế. Những giấc mơ giống hệt ngoài đời thực; trong đó xuất hiện nhiều nhân vật với tính cách phân minh rõ rệt—dù do tâm trí cháu tạo ra nhưng cháu lại thấy họ thật xa lạ: một kẻ thô tục, một người lịch thiệp, một bậc trí giả, một kẻ ngu ngốc, một kẻ tàn nhẫn, một người nhân từ bác ái, một kẻ hay gây sự, một người hòa giải, rồi người già, người trẻ, cô gái đẹp lẫn cô gái xấu xí. Họ nói năng đúng theo bản tính, ai giữ nguyên tính cách nấy. Có những cuộc ẩu đả nảy lửa, những lời xúc phạm cay nghiệt, những phân cảnh tình cảm nồng nàn; có kịch tính, có hài hước, có những nỗi đau thắt lòng, và cả những câu từ, hành động làm ta phải bật cười: quả thực, mọi thứ hệt như cuộc sống thực tại vậy.
L.O. Tâm trí trong giấc mơ của cậu tự nghĩ ra kịch bản, phát triển nó một cách mạch lạc, đầy nghệ thuật, rồi dẫn dắt vở kịch nhỏ đó một cách trọn vẹn—tất cả đều không cần đến sự giúp đỡ hay gợi ý nào từ cậu?
T.N. Vâng, đúng vậy.
L.O. Điều đó chứng tỏ rằng khi tỉnh táo, nó cũng có thể làm điều tương tự mà không cần sự giúp đỡ hay gợi ý từ cậu—và ta tin là nó vẫn luôn làm thế. Nó chứng minh rằng trong cả hai trường hợp đều cùng là một bộ máy tâm trí cũ kỹ ấy, và nó chẳng bao giờ cần cậu giúp sức cả. Ta cho rằng tâm trí thuần túy là một cỗ máy, một cỗ máy hoàn toàn độc lập và tự động. Cậu đã thử bài kiểm tra khác mà ta gợi ý chưa?
T.N. Bài nào cơ ạ?
L.O. Bài kiểm tra để xác định xem cậu có chút ảnh hưởng nào đến tâm trí của mình hay không—nếu thực sự có.
T.N. Cháu thử rồi, và cũng thấy khá thú vị. Cháu làm đúng như cụ dặn: đặt hai đoạn văn trước mắt—một đoạn thì tẻ nhạt, chán ngắt, còn đoạn kia thì hấp dẫn, lôi cuốn và sùng sục khí thế. Cháu ra lệnh cho tâm trí chỉ được tập trung vào đoạn văn tẻ nhạt mà thôi.
L.O. Nó có nghe lời không?
T.N. Ồ không, nó đâu có nghe. Nó cứ dính chặt lấy đoạn văn kia.
L.O. Cậu có cố hết sức bắt nó tuân lệnh không?
T.N. Có chứ, cháu đã cố gắng hết sức mình rồi.
L.O. Thế đoạn văn mà tâm trí cậu từ chối quan tâm hay suy nghĩ đến là gì?
T.N. Đó là câu hỏi toán đố này: Nếu A nợ B một đô-la rưỡi, B nợ C hai đô-la ba cắc, C nợ A ba mươi lăm xu, còn D và A cùng nợ E và B ba phần mười sáu của—của—cháu chẳng nhớ phần còn lại nữa, nhưng tóm lại là nó chán ngắt, và cháu không thể ép tâm trí tập trung vào đó nổi nửa phút; nó cứ bay nhảy sang đoạn văn kia.
L.O. Thế đoạn văn kia là gì?
T.N. Chuyện đó không quan trọng đâu ạ.
L.O. Nhưng nó là cái gì mới được chứ?
T.N. Một tấm ảnh ạ.
L.O. Tấm ảnh của cậu à?
T.N. Không. Là ảnh của cô ấy.
L.O. Cậu đã có một bài thử nghiệm rất chân thực đấy. Thế cậu có thử lại lần thứ hai không?
T.N. Có ạ. Cháu ra lệnh cho tâm trí phải chú ý vào bài báo buổi sáng đưa tin về thị trường thịt lợn, đồng thời nhắc nó nhớ lại một trải nghiệm của cháu từ mười sáu năm trước. Thế là nó gạt phắt chuyện thịt lợn sang một bên và dồn toàn bộ sự chú ý sục sôi vào sự cố xa xưa đó.
L.O. Sự cố đó là gì vậy?
T.N. Một tên cướp có vũ khí đã tát vào mặt cháu trước sự chứng kiến của hai mươi người. Mỗi lần nhớ lại, cháu lại phát điên và chỉ muốn giết người.
L.O. Cả hai đều là những bài thử nghiệm rất tốt, cực kỳ tốt. Thế cậu đã thử gợi ý khác của ta chưa?
T.N. Ý cụ là bài thử nghiệm để chứng minh rằng nếu cháu mặc kệ tâm trí tự xoay xở, nó sẽ tự tìm ra chuyện để nghĩ mà không cần cháu giúp đỡ, từ đó thuyết phục cháu rằng nó là một cỗ máy tự động, được vận hành bởi những tác động bên ngoài, và nó độc lập với cháu chẳng khác nào đang nằm trong sọ của một ai đó khác? Có phải bài đó không ạ?
L.O. Chính nó đấy.
T.N. Cháu thử rồi. Lúc đó cháu đang cạo râu. Cháu ngủ rất ngon nên tâm trí rất tươi tỉnh, thậm chí còn vui vẻ và hăng hái nữa. Nó đang đắm chìm trong một kỷ niệm kỳ thú và vui sướng thời thơ ấu xa xưa bất ngờ lóe lên trong ký ức—chỉ vì cháu vô tình nhìn thấy một con mèo vàng đang cẩn thận bước đi trên bờ tường vườn. Màu lông của con mèo này làm cháu nhớ lại con mèo năm xưa, và cháu như thấy lại cảnh nó bước đi trên bậc bục giảng; thấy nó bước lên một tờ giấy bẫy ruồi dính dính và cả bốn chân bị kẹt cứng; thấy nó vật lộn rồi ngã ngửa ra, bất lực và bực bội, càng lúc càng cuống quít, càng không chịu đầu hàng, và thầm rủa sả trong im lặng; cháu thấy cả đoàn người đi lễ im lặng đang rung lên vì buồn cười, nước mắt giàn giụa trên mặt. Cháu thấy lại tất cả. Hình ảnh những giọt nước mắt ấy lập tức cuốn tâm trí cháu đến một cảnh tượng xa xôi và buồn thảm hơn—ở vùng Tierra del Fuego—và qua đôi mắt của Darwin, cháu thấy một tên dại dột to lớn trần truồng ném đứa con nhỏ của mình vào đá chỉ vì một lỗi nhỏ nhặt; thấy người mẹ tội nghiệp ôm lấy đứa con đang hấp hối vào lòng, khóc nức nở mà không thốt lên một lời. Thế tâm trí cháu có dừng lại để thương hại cho người chị em da đen trần truồng đó không? Không—chỉ trong chớp mắt, nó đã rời xa cảnh tượng đó và quay sang bận rộn với một giấc mơ khó chịu cứ lặp đi lặp lại của cháu. Trong giấc mơ này, cháu luôn thấy mình chỉ mặc mỗi chiếc áo sơ mi, khúm núm và né tránh giữa một phòng khách lộng lẫy đầy những quý ông quý bà sang trọng, và tự hỏi làm sao mình lại lạc vào đây. Cứ thế, hết bức tranh này đến sự kiện khác, một toàn cảnh trôi dạt của những góc nhìn liên tục thay đổi, liên tục tan biến do tâm trí cháu tự sản xuất ra mà không cần cháu giúp sức—chà, chỉ riêng việc điểm tên vô số thứ mà tâm trí cháu đã ghi lại và chụp ảnh trong mười lăm phút thôi cũng mất hai tiếng đồng hồ rồi, chưa nói đến chuyện mô tả lại cho cụ nghe.
L.O. Tâm trí của một người khi được tự do thì chẳng cần đến sự giúp đỡ của anh ta. Nhưng có một cách để anh ta có thể nhận được sự giúp đỡ của nó khi cần.
T.N. Cách gì vậy ạ?
L.O. Khi tâm trí cậu đang lao đi từ chủ đề này sang chủ đề khác và vấp phải một chủ đề truyền cảm hứng, hãy mở miệng ra và bắt đầu nói về chuyện đó—hoặc—cầm bút lên và viết. Việc đó sẽ làm tâm trí cậu hứng thú và tập trung, rồi nó sẽ theo đuổi chủ đề đó một cách hài lòng. Nó sẽ đảm nhận toàn bộ công việc và tự cung cấp từ ngữ.
T.N. Nhưng chẳng lẽ cháu không bảo nó phải nói gì sao?
L.O. Chắc chắn là có những lúc cậu chẳng kịp làm việc đó. Từ ngữ tự bật ra trước khi cậu kịp biết chuyện gì sắp đến.
T.N. Ví dụ như thế nào ạ?
L.O. Chà, hãy lấy một "lóe sáng trí tuệ"—sự đối đáp nhanh trí làm ví dụ. "Lóe sáng" đúng là từ chuẩn xác. Nó bật ra ngay lập tức. Làm gì có thời gian để sắp xếp từ ngữ. Chẳng có suy nghĩ, chẳng có ngẫm nghĩ gì cả. Nơi nào có cơ chế trí tuệ, nó sẽ tự động hoạt động mà không cần trợ giúp. Còn nơi nào thiếu đi cơ chế đó, thì dù có nghiên cứu và ngẫm nghĩ bao nhiêu cũng chẳng thể tạo ra sản phẩm được.
T.N. Cụ thực sự nghĩ rằng con người không tự khởi phát hay sáng tạo ra điều gì sao?
Quá Trình Suy Nghĩ
L.O. Ta nghĩ vậy đấy. Con người nhận thức, và bộ máy bộ não của họ sẽ tự động kết hợp những điều nhận thức được lại với nhau. Chỉ có vậy thôi.
T.N. Thế còn động cơ hơi nước thì sao?
L.O. Phải mất năm mươi người trong một trăm năm mới sáng chế ra nó. Một nghĩa của từ sáng chế là phát hiện. Ta dùng từ đó theo nghĩa này. Từng chút một, họ phát hiện và áp dụng vô số chi tiết để tạo nên một chiếc động cơ hoàn hảo. Watt nhận ra rằng hơi nước bị dồn nén có đủ sức mạnh để nâng nắp ấm trà lên. Ông ấy đâu có sáng tạo ra ý tưởng đó, ông ấy chỉ đơn thuần phát hiện ra thực tế đó thôi; con mèo đã nhìn thấy điều đó cả trăm lần rồi. Từ ấm trà, ông ấy phát triển ra xi-lanh—từ cái nắp ấm bị đẩy lệch, ông ấy phát triển ra thanh pít-tông. Gắn một cái gì đó vào thanh pít-tông để nó truyền chuyển động là chuyện dễ dàng—tay quay và bánh xe. Và thế là ta có một động cơ hoạt động được.
Từng cải tiến một đã được phát hiện bởi những con người biết dùng mắt quan sát, chứ không phải dùng khả năng sáng tạo—vì họ làm gì có—và giờ đây, sau một trăm năm, những đóng góp kiên trì của năm mươi hay một trăm người quan sát đã được đúc kết lại trong cỗ máy tuyệt diệu đang vận hành con tàu vượt đại dương.
T.N. Thế còn một vở kịch của Shakespeare thì sao?
L.O. Quá trình cũng tương tự như vậy. Diễn viên đầu tiên là một người dã man. Trong các điệu nhảy chiến tranh hay nhảy ăn mừng chiến lợi phẩm, anh ta tái hiện lại những sự kiện mình đã chứng kiến ngoài đời thực. Một nền văn minh tiên tiến hơn tạo ra nhiều sự kiện hơn, nhiều tình tiết hơn; diễn viên và người kể chuyện vay mượn chúng. Và thế là kịch nghệ phát triển, từng chút một, qua từng giai đoạn. Nó được tạo thành từ những thực tế cuộc sống, chứ không phải sự sáng tạo. Phải mất hàng thế kỷ mới phát triển được kịch nghệ Hy Lạp. Nó vay mượn từ các thời đại trước; rồi lại truyền lại cho các thời đại sau. Con người quan sát và kết hợp, chỉ có thế thôi. Con chuột cũng làm vậy.
T.N. Bằng cách nào cơ ạ?
L.O. Nó nhận biết mùi hương, suy ra có miếng pho mát, rồi tìm kiếm và thấy nó. Nhà thiên văn học quan sát cái này cái nọ; cộng cái này cái nọ của mình vào vô số cái này cái nọ của hàng trăm người đi trước, suy ra có một hành tinh vô hình, rồi tìm kiếm và thấy nó. Con chuột sập bẫy; chật vật mới thoát ra được; nó suy ra pho mát trong bẫy chẳng báu bở gì, và không bao giờ đụng đến cái bẫy đó nữa. Nhà thiên văn học rất tự hào về thành tựu của mình, con chuột cũng tự hào về thành tựu của nó. Thế nhưng cả hai đều là những cỗ máy; họ đã làm công việc của máy móc, họ chẳng khởi phát ra điều gì cả, họ chẳng có quyền gì để tự cao; toàn bộ công lao thuộc về Đấng Tạo Hóa của họ. Họ chẳng xứng đáng nhận danh vọng, lời khen ngợi, hay tượng điêu khắc nào khi chết đi, cũng chẳng cần sự nhớ ơn. Một bên là cỗ máy phức tạp và tinh vi, bên kia là cỗ máy đơn giản và hạn chế, nhưng về nguyên lý, chức năng và quá trình thì họ giống hệt nhau, và chẳng ai trong số họ hoạt động khác đi ngoài cơ chế tự động, cũng chẳng ai có quyền chính đáng để đòi hỏi sự vượt trội hay phẩm giá cá nhân cao hơn kẻ kia.
T.N. Vậy xét về phẩm giá cá nhân tự gầy dựng, và công trạng cá nhân cho những việc mình làm, bắt buộc phải kết luận rằng con người cũng ngang hàng với một con chuột sao?
L.O. Người anh em chuột của anh ta; đúng vậy, ta thấy là như thế. Cả hai đều không xứng đáng nhận bất kỳ công trạng cá nhân nào cho những gì mình làm, nên lẽ tự nhiên là chẳng ai có quyền tự cho mình cái quyền (do cá nhân tự tạo ra) đứng trên người anh em của mình.
T.N. Cụ quyết tâm tiếp tục tin vào những điều điên rồ này sao? Cụ vẫn sẽ tin vào chúng ngay cả khi đối mặt với những đối luận sắc bén được củng cố bởi các thực tế và dẫn chứng đã được thu thập sao?
L.O. Ta từng là một Người-Đi-Tìm-Sự-Thật khiêm nhường, tha thiết và chân thành.
T.N. Rồi sao nữa ạ?
L.O. Một Người-Đi-Tìm-Sự-Thật khiêm nhường, tha thiết và chân thành thì luôn có thể bị thuyết phục bởi những phương cách như vậy.
T.N. Cháu cảm tạ Chúa khi nghe cụ nói điều này, vì giờ cháu biết rằng sự chuyển biến của cụ—
L.O. Chờ đã. Cậu hiểu lầm rồi. Ta nói ta *từng* là một Người-Đi-Tìm-Sự-Thật.
T.N. Thế bây giờ thì sao ạ?
L.O. Giờ ta không còn là người như thế nữa. Cậu quên rồi sao? Ta đã bảo cậu rằng chẳng có ai là Người-Đi-Tìm-Sự-Thật mãi mãi cả; một người tìm kiếm vĩnh cửu là điều không thể có ở con người; ngay khi Kẻ Tìm Kiếm tìm thấy điều mà anh ta hoàn toàn tin tưởng là Sự Thật, anh ta sẽ không tìm kiếm nữa, mà dành trọn phần đời còn lại để nhặt nhạnh sắt vụn về vá dặm, trét chít, chống đỡ cho nó, làm cho nó chống chịu được thời tiết và giữ cho nó không sụp đổ lên đầu mình. Thế nên người theo đạo Presbyter vẫn mãi là người đạo Presbyter, người Hồi giáo vẫn là người Hồi giáo, người theo Thuyết tâm linh vẫn là người theo Thuyết tâm linh, người Đảng Dân chủ vẫn là người Đảng Dân chủ, người Đảng Cộng hòa vẫn là người Đảng Cộng hòa, người theo Chủ nghĩa quân chủ vẫn là người theo Chủ nghĩa quân chủ; và nếu một Kẻ Tìm Kiếm Sự Thật khiêm nhường, tha thiết và chân thành tìm thấy nó trong mệnh đề rằng mặt trăng được làm bằng pho mát xanh, thì chẳng gì có thể lay chuyển anh ta khỏi vị trí đó; bởi vì anh ta chẳng qua chỉ là một cỗ máy tự động, và phải tuân theo các quy luật cấu tạo của mình.
T.N. Và vì vậy—
L.O. Đã tìm thấy Sự Thật; nhận ra không chút nghi ngờ rằng con người chỉ có một động cơ duy nhất—là làm thỏa mãn tâm hồn mình—và chỉ là một cỗ máy, không có quyền nhận công trạng cá nhân cho bất kỳ điều gì mình làm, nên về mặt con người, ta không thể tìm kiếm thêm được nữa. Phần đời còn lại của ta sẽ được dành để vá dặm, sơn phết, trét thạch thạch và trét mạch cho tài sản vô giá của mình, và quay mặt đi chỗ khác khi một đối luận tha thiết hay một thực tế phũ phàng tiến lại gần.
1. Hầu tước vùng Worcester đã làm tất cả những điều này từ hơn một thế kỷ trước đó.
.png)