Thủ tướng Anh Margaret Thatcher và Thủ tướng Đức Angela Merkel có một vài điểm chung. Họ lãnh đạo đảng bảo thủ chiến thắng trong bầu cử và đạt vị trí quyền lực cao nhất quốc gia. Cả hai đều được đào tạo về hóa học. Sau khi tốt nghiệp Oxford, bà Thatcher làm việc một thời gian ngắn cho tập đoàn thực phẩm J. Lyons & Company, và là thành viên của nhóm phát triển biến kem đá thành kem mềm (giống kem tươi) để phục vụ cho trẻ em khắp mọi nơi. Bà được tạp chí Atlantic mệnh danh là “Người đàn bà thép Kem mềm”, một biến thể từ biệt danh nổi tiếng hơn là “Người đàn bà thép”. Trong suốt thời gian tham gia chính trị, bà Thatcher còn có các biệt danh như “Con gái người bán tạp hóa” (Grocer’s daughter), “Kẻ cướp sữa” (Milk snatcher), và “Cô gà Attila” (Attila the Hen). Cố Tổng thống Pháp Francois Mitterrand gọi bà là người phụ nữ với “đôi mắt của Caligula[1]và đôi môi của Marilyn Monroe”, trong phiên bản mâu thuẫn đáng ngạc nhiên.

Sự nghiệp của bà Merkel, mặc dù rất khác với bà Thatcher nhưng cũng nhận nhiều lời bình luận phân biệt giới tính. Bà lấy bằng tiến sĩ hóa học lượng tử và làm công tác nghiên cứu khoa học trong một vài năm. Bà quyết định tham gia chính trị khi Bức tường Berlin sụp đổ, sau đó chỉ trong vòng một năm đã được bầu vào Quốc hội Liên bang Đức. Bà cũng được gọi với những tên khác nhau như: “Người phụ nữ quyền lực nhất thế giới”, “Mutti” (nghĩa là “người mẹ” trong tiếng Đức) vì cách tiếp cận ôn hòa được tán đồng của bà trong chính trị, hay “Frau Nein” (Bà “Không”) vì bà kiên định với chính sách thắt lưng buộc bụng trong cuộc khủng hoảng khu vực đồng Euro.

Điểm tương đồng chủ yếu giữa bà Thatcher và bà Merkel nằm ở chỗ cả hai đều là những phụ nữ nắm quyền lực. Dù tính cách họ có ra sao thì phản ứng đầu tiên và trước nhất của mọi người vẫn xem họ là phụ nữ, thậm chí còn là phụ nữ “hách dịch” (bossy). Trang web Ban Bossy dẫn chứng: “Nếu một cậu trai cương quyết, thì được gọi là ‘nhà lãnh đạo’. Nhưng, ngược lại, nếu là một cô gái thì có thể bị gắn nhãn là ‘bossy’”. Tư tưởng phân biệt này đã “trao cho từ ‘bossy’ một hàm ý: đừng có lên tiếng hoặc ý kiến ý cò gì. Thời đi học, các bé gái không thích chỉ huy như các bé trai - và xu hướng này vẫn còn kéo dài đến tuổi trưởng thành”. Theo bà Cheryl Sandberg, COO Facebook cũng là tác giả đầu sách bán chạy, “cô bé đó không ‘bossy’, mà là có kỹ năng lãnh đạo điều hành”.

Nhưng còn có một khía cạnh sâu xa hơn ảnh hưởng đến sự nghiệp quyền lực đỉnh cao của (số ít) phụ nữ như bà Thatcher và bà Merkel. Khi giảng dạy tại Đại học Yale thập niên 1970, nhà xã hội học - giáo sư Trường Kinh doanh Harvard Rosabeth Moss Kanter nhận thấy phụ nữ sẽ có cách cư xử và nhận thức khác biệt khi làm việc trong môi trường mà giới tính nữ chỉ mang tính “tượng trưng”, hoặc chiếm thiểu số. Trong vô số trường hợp thiên lệch đó, vị trí nữ giới càng bị chú ý và thường bị số đông chĩa mũi dùi, vì thế họ chịu nhiều áp lực hơn và bị áp đặt phải cư xử trong phạm vi hạn hẹp đã định trước cho phụ nữ. Với cơ cấu tổ chức mà trong đó nữ giới chỉ đóng vai trò tượng trưng, thì cũng bình thường khi nhiều phụ nữ bỏ cuộc trước khi bước lên được đỉnh cao; thậm chí nếu có thể vươn đến văn phòng thủ tướng hay CEO, thì những hành vi và hiệu suất làm việc của họ cũng luôn bị nhìn nhận theo một tiêu chuẩn khắt khe hơn so với nam giới.

Trước khi bà Thatcher và bà Merkel lên nắm quyền, giáo sư Kanter đã giới thiệu về các “hình thái đặc trưng” của phụ nữ trong tổ chức: thú cưng, kẻ dụ dỗ, rìu chiến và người mẹ. Vai thú cưng được xem là “dễ thương, ngọt ngào hoặc nữ tính”, và hiếm khi được coi trọng. Vai dụ dỗ nói đến “một mụ phù thủy, hổ cái, ma cà rồng hay kẻ ăn thịt đàn ông”, và đều bị đàn ông lẫn đàn bà chán ghét. Judith Baxter, giáo sư Trường Đại học Aston Anh nhận xét: “Điều sỉ nhục nhất đối với phụ nữ là rơi vào trường hợp ‘rìu chiến’. Trong lịch sử, đặc trưng này thể hiện qua nhân vật Lady Macbeth hoặc gần đây hơn là Margaret Thatcher. Hình thái này bị dè bỉu là đáng sợ, cứng rắn, bần tiện, hách dịch, hoặc như đàn ông”. Bà Merkel phù hợp với hình thái cuối cùng - “thường được xem là người mẹ - cô giáo, ra oai, xuề xòa, truyền thống”.

Tiến đến năm 2030, có vẻ như thái độ đối với các nữ lãnh đạo đang thay đổi nhanh chóng. Năm 2017, một tổ chức thăm dò ý kiến nổi tiếng báo cáo rằng: “Kể từ khi công ty Gallup bắt đầu khảo sát ý kiến người Mỹ về giới tính người chủ công ty, lần đầu tiên mới có trường hợp đa số [55%] không quan tâm đến vấn đề này”. 23% số người được hỏi cho biết nếu được lựa chọn họ muốn có một ông chủ nam, trong khi 21% lại thích phụ nữ, một sự chênh lệch nằm trong giới hạn sai sót khoảng ±4%. Công ty Gallup đưa ra câu hỏi này từ năm 1953, khi đó 66% thích sếp nam, chỉ có 5% thích sếp nữ, và 25% trả lời không quan tâm. Thật ngạc nhiên, trong số những người không quan tâm năm 2017, chỉ có 44% là phụ nữ so với 68% là nam giới, cho thấy đúng như đã đề cập ở trên, bản thân trong giới phụ nữ cũng có sự phân nhánh thành các nhóm khác biệt rất lớn về thái độ và hành vi tùy theo độ tuổi, trình độ giáo dục và nơi cư trú.

Dù cuộc thăm dò được tiến hành một tháng sau khi vụ bê bối Harvey Weinstein[2] bị đưa ra ánh sáng, và phong trào Me-Too[3] đang lan truyền ý nghĩa văn hóa mạnh mẽ, nhưng chúng ta có lý do để tin rằng phụ nữ đã bắt đầu vượt qua lời nguyền dành cho giới “tượng trưng” và không còn bị áp đặt chuyên chế nữa. Khi có nhiều phụ nữ đi làm và tiếp tục thăng tiến lên những đỉnh cao, thì vai trò và vị thế của họ sẽ thay đổi nhanh chóng. Đến năm 2030, phụ nữ sẽ chiếm một tỷ lệ đáng kể trong các vị trí lãnh đạo về chính trị, xã hội và kinh doanh, từ đó sẽ có thể phá vỡ vấn nạn phân biệt đối xử tệ hại này.

Nghiên cứu của giáo sư Kanter cũng giải thích cho những hiện trạng liên quan đến vấn đề hôn nhân. Trở lại thập niên 1940 khi xã hội không cho phép phụ nữ Mỹ tham vọng trong sự nghiệp. “Lưu ý! Đừng tỏ vẻ thông minh hơn chồng mình”, theo một cuốn sách phát triển cá nhân. “Thông minh gần bằng nam giới là một chuyện - nhưng không được thông minh bằng hoặc hơn”. Đây là những lời khuyên phổ biến vào thời điểm Mỹ phải đối mặt với tình trạng thiếu đàn ông do nhiều người chết trận. Từ đó hình thành nên ý tưởng nên tránh xa những phụ nữ dám thể hiện sự thông minh, và ủng hộ những người “nữ tính” hơn theo tiêu chuẩn của thời đại.

Tưởng tượng nếu tình trạng thiếu hụt ngày nay có chiều hướng ngược lại, như ở Trung Quốc chẳng hạn. Ngay cả khi nữ ít hơn nam, vẫn xảy ra trường hợp các tiến sĩ nữ bị gọi là di san xing, hay “giới tính thứ ba”, ám chỉ rằng ít người đàn ông nào muốn kết hôn với họ. Tạp chí Trung Quốc thường hay nhắc nhở “những phụ nữ có sự nghiệp rạng rỡ, cần phải trang bị công cụ sajiao [nghệ thuật tỏ ra nhút nhát, dễ thương và đáng yêu] để thể hiện mình không quá độc lập cũng như quá tự chủ trước bạn trai”. Lời khuyên muốn nhắn nhủ rằng “nghệ thuận sajiao sẽ giúp phụ nữ thể hiện sự mềm mại và nữ tính thay vì quá cứng cỏi và mạnh mẽ - những đặc trưng không phù hợp với quan niệm về người phụ nữ truyền thống”. Và nếu như thế vẫn chưa đủ, thì sử dụng thêm chiêu này: “Tâng bốc cái tôi của người nam, phụ nữ sẽ khiến người đàn ông của cô ấy cảm thấy mình là đàn ông”.

Khi phụ nữ ngày càng có thêm cơ hội và tự do, hãy xem những hình mẫu về giới tính đã thay đổi ra sao. Phụ nữ Ả Rập Xê Út lần đầu tiên được phép lái xe vào năm 2018, và hành vi của họ đã khiến mọi người bất ngờ. “Các showroom trong vương quốc mua về những chiếc xe mà họ nghĩ phụ nữ Saudi sẽ thích, chẳng hạn như chiếc SUV mini sáng màu. Nhưng thực tế họ lại chọn những mẫu xe có âm thanh to và tốc độ nhanh”, theo tờ Wall Street Journal. Mọi người hay cho rằng đàn ông thích những chiếc xe mạnh mẽ với tốc độ cao trong khi phụ nữ lại quan tâm đến sự thoải mái và an toàn. “Chúng tôi tưởng khi mới bắt đầu lái xe, phụ nữ sẽ chọn những chiếc xe nhỏ với động cơ công suất thấp”, theo một nhân viên bán hàng nhãn Audi. Bà Sahar Nasief, 64 tuổi, bà ngoại của đứa cháu tuổi teen, cũng là nhà hoạt động đấu tranh cho quyền được lái xe của phụ nữ, đã chọn một chiếc Mustang mui di động với lời tuyên bố: “Đây là chiếc xe trong mơ của tôi”. Khi biết về ước nguyện này của bà, Công ty Ford Motor quyết định tặng bà một chiếc xe và bà đã chọn chiếc xe màu vàng và đen, hai màu đại diện cho đội bóng đá bà yêu thích. “Tôi thích chiếc xe này vì tiếng gầm của nó”.

Nghiên cứu của Kanter cũng có thể giải thích cho hành vi này. Dù vẫn còn rất ít phụ nữ lái xe trên đường phố Ả Rập Xê Út, nhưng với vai trò tiên phong, phụ nữ Ả Rập Xê Út đang cố phá vỡ định kiến giới tính để đưa mình lên ngang tầm bình đẳng với đàn ông.

❀ ❀ ❀

[1] Vị hoàng đế Roman thứ 3.

[2] Nhà sản xuất phim người Mỹ bị tố cáo lạm dụng tình dục.

[3] Phong trào chống lạm dụng và xâm hại tình dục.