Khi ngày càng nhiều phụ nữ tận dụng được cơ hội trong sự nghiệp và phải đánh đổi giữa công việc và gia đình, thì sự chênh lệch về tuổi thọ giữa họ và nam giới cũng dần bị thu hẹp. Năm 1995, phụ nữ có lợi thế trung bình về tuổi thọ hơn nam giới khoảng 7,8 năm. Đến năm 2018, khoảng cách này đã thu hẹp xuống còn 6,8 và Liên Hiệp Quốc ước tính chênh lệch sẽ giảm xuống còn 6,3 năm vào năm 2030. Biểu đồ sau đây cho thấy hiện tượng này chỉ xảy ra ở các nước phát triển nhất kể từ cuối thập niên 1990, chính xác là khi số phụ nữ theo đuổi công việc và sự nghiệp gia tăng.
Hình 7: Lợi thế tuổi thọ của phụ nữ.
Nguồn: LHQ, Triển vọng dân số thế giới - Bản cập nhật năm 2019.
Tại Mỹ, nơi có nhiều phụ nữ tham gia vào thị trường lao động, sự suy giảm diễn ra rất rõ rệt: lợi thế về tuổi thọ của phụ nữ so với nam giới đạt cao nhất vào đầu thập niên 1970 là 7,7 năm; năm 2019, dao động quanh mức 5 năm; và đến năm 2030, khoảng chênh lệch này sẽ là 4,3 năm.
Vậy chính xác đâu là nguyên nhân của sự giảm sút này? Để trả lời câu hỏi này, chúng ta cần hiểu lý do tại sao nữ giới sống lâu hơn nam giới. Đúng vậy, nam giới có tỷ lệ tử vong cao hơn phụ nữ ở mọi lứa tuổi. Tờ Scientific American nhận định: “Nội tiết tố nữ và vai trò sinh sản có liên quan đến tuổi thọ cao hơn của phụ nữ. Chẳng hạn như estrogen giúp loại bỏ các cholesterol xấu, nhờ đó giúp tránh bệnh tim; ngược lại, testosterone, lại có liên quan đến mức độ bạo lực và chấp nhận mạo hiểm”. Hơn nữa, “cơ thể phụ nữ phải dự trữ để đáp ứng nhu cầu mang thai và cho con bú, do đó khả năng đối phó với việc ăn quá nhiều và đào thải thức ăn thừa sẽ cao hơn”.
Trước đây, phụ nữ sống lâu hơn nam giới vì họ ít tiếp xúc với các điều kiện “gây bệnh cho người”, như “tiếp xúc với các công việc nguy hiểm, nghiện rượu, hút thuốc và tai nạn giao thông, những vấn nạn gia tăng đáng kể trong suốt thế kỷ 20”. Tuy nhiên, ngày nay phụ nữ cũng tiếp xúc với những điều kiện tương tự, nhất là ở các nước phát triển nhất.
Theo bà Lisa Berkman, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Dân số và Phát triển tại Harvard, vai trò mới của phụ nữ trong nền kinh tế Mỹ đã tạo ra một “cơn bão lớn”: Đó là cơn bão áp lực từ công việc, hôn nhân và trong một số trường hợp còn là mẹ đơn thân. Giáo sư tâm thần học Elissa Epel của Đại học California ở San Francisco cho biết: “Căng thẳng kinh niên có thể khiến các căn bệnh mãn tính khởi phát sớm hơn”. Bà trở nên nổi tiếng với phát hiện cho rằng căng thẳng có xu hướng làm suy yếu các chóp bảo vệ nhiễm sắc thể có liên quan đến tuổi thọ. Tệ hơn, so với nam giới thì phụ nữ thường có xu hướng xoa dịu bản thân bằng con đường ăn uống, và hy sinh thời gian tập thể dục để cân bằng công việc và cuộc sống gia đình.
Đối với một số phụ nữ, tình trạng thậm chí còn tồi tệ hơn. Tuổi thọ phụ nữ Mỹ thay đổi khác nhau tùy theo trình độ học vấn và nơi cư trú, trong đó những người sống ở các đô thị có điều kiện tốt hơn rất nhiều so với những người sống ở nơi khác. Từ năm 2009 đến 2016, “mức độ gia tăng tuổi thọ của đàn ông da trắng sẽ cao hơn của phụ nữ da trắng” theo phân tích tiến hành trên 40 khu vực ở Mỹ của nhóm các nhà nhân khẩu học do đồng nghiệp Trường Đại học Pennsylvania của tôi là Irma Elo dẫn đầu. Phụ nữ da trắng ở đây là không thuộc gốc Tây Ban Nha. Tệ hơn, phụ nữ ở tám trong 40 khu vực này còn bị giảm tuổi thọ - chứ không chỉ giảm lợi thế về tuổi thọ: Tại các khu vực ngoài đô thị như Alabama, Arkansas, Kentucky, Louisiana, Missouri, Oklahoma, Tennessee, và Texas, “tuổi thọ phụ nữ giảm gần một năm” trong khoảng thời gian từ năm 1990 đến 2016. Thủ phạm là ai? Đó chính là hút thuốc, rối loạn tâm thần và thần kinh, hay sử dụng ma túy quá liều.
Vai trò phụ nữ thay đổi cũng ảnh hưởng đến những người thất học. Ông Arun Hendi từ Đại học Duke nhận thấy “kể từ năm 1990, tuổi thọ tăng hoặc không đổi trong tất cả các nhóm giáo dục - chủng tộc - giới tính, ngoại trừ nhóm phụ nữ da trắng không thuộc gốc Tây Ban Nha với trình độ học vấn thấp hơn trung học”, nhóm này có tuổi thọ giảm mạnh 2,5 năm trong hai thập niên qua. Như trường hợp của cô Crystal Wilson sống ở khu chủ yếu là người da trắng tại Cave City, Arkansas, người đã qua đời ở tuổi 38. Chỉ ở nhà nội trợ, cô bị béo phì và tiểu đường. Cô ấy “bỏ học năm lớp 10 sau khi kết hôn. Mọi việc thường diễn ra như vậy”, nhà báo Monica Potts viết trên tờ American Prospect. Theo Julie Johnson, điều phối viên công nghệ của phòng quản lý trường học: “Đối với phụ nữ, nhất là phụ nữ kém học thức, thì hầu như không có cơ hội nào. Họ kết hôn, rồi có con… tốt hơn là nên ở nhà, không đi làm… Đó là một vòng luẩn quẩn kinh khủng”. Điều gì đang giết chết các nữ sinh da trắng thất học? Cô ấy trả lời: “Sự tuyệt vọng của thời đại. Tôi không biết ra sao nhưng đó chính là thứ giết chết họ”.
Nhìn chung, tỷ lệ tử vong tiếp tục tăng nhanh ở người Mỹ trong độ tuổi 25-44. Elo và các cộng sự nhận thấy “Thế hệ trẻ ngày nay khó đạt được lứa tuổi trưởng thành như trong thời kỳ Đại suy thoái, điều đó có nghĩa là, quá trình trưởng thành bị chậm lại, tỷ lệ hôn nhân giảm sút và tỷ lệ sống chung với cha mẹ gia tăng. Người lớn trong độ tuổi này có tỷ lệ lạm dụng ma túy và bia rượu ngày càng tăng, kéo theo tỷ lệ mắc bệnh và tử vong trong những thập niên tới”. Đó là tương lai đang chờ đợi một số phụ nữ và đàn ông thế hệ Millennials, những người không hưởng được các lợi thế mà chúng ta đã thảo luận.
