Những ngày này tin tức toàn viết về thâm hụt thương mại, đánh cắp công nghệ, hay gián điệp Trung Quốc giả danh doanh nhân. “Cứ năm công ty sẽ có một công ty tuyên bố Trung Quốc đã ăn cắp tài sản trí tuệ của họ” - một tiêu đề trên tạp chí Fortune năm 2019 viết như vậy. Dường như ai cũng cho rằng Trung Quốc đang vươn tay tới Mỹ và các nước phương Tây khác, với mục tiêu vượt lên trở thành người khổng lồ toàn cầu bằng mọi giá.

Rất ít các chính trị gia hay nhà báo nhận ra rằng chính sách một con của Trung Quốc đã mang lại vận may hiếm có cho người tiêu dùng Mỹ. Các nhà kinh tế với cách tư duy đa chiều đã phát hiện ra mối tương quan có thể có giữa tỷ lệ sinh và số tiền tiết kiệm. Việc bắt buộc áp dụng chính sách một con dẫn đến sự mất cân bằng về giới tính - nam nhiều hơn nữ khoảng 20% do quan niệm thích trai hơn gái. “Mất cân bằng giới tính ảnh hưởng nghiêm trọng đến tình trạng hôn nhân ở Trung Quốc” là một tiêu đề được đăng trên tạp chí Economist năm 2017. Tờ New York Times phụ họa: “Hàng triệu chàng trai phải cô đơn trong ngày Lễ Tình nhân ở Trung Quốc”. Thế là các bậc phụ huynh quyết định nhảy vào. “Do ‘thị trường cô dâu’ cạnh tranh căng thẳng, các gia đình có con trai phải cố gắng tiết kiệm nhiều hơn với hy vọng con mình sẽ dễ cưới được vợ hơn” - kết luận của các nhà kinh tế Shang-Jin Wei và Xiaobo Zhang sau khi phân tích kỹ lưỡng số liệu về tài sản. “Tỷ lệ giới tính nam gia tăng giữa các năm từ 1990 đến 2007 chính là yếu tố giải thích cho mức tiết kiệm tăng cao đến 60% trong cùng thời gian”. Hiện tượng này trở nên phổ biến đến mức ngoài hàng hóa, Trung Quốc còn xuất khẩu cả giá trị tiết kiệm thặng dư. Sức tiêu thụ mạnh của người Mỹ chủ yếu dựa vào nguồn tiết kiệm từ các gia đình. Nếu không có sự mất cân bằng giới tính ở Trung Quốc dẫn đến tỷ lệ tiết kiệm tăng cao, người Mỹ có thể đã phải trả lãi suất thế chấp và vay tiêu dùng cao hơn trong hai thập niên qua. Chẳng hạn, nếu lãi suất của khoản vay thế chấp cố định 30 năm trung bình là 6% thay vì là 5% trong 20 năm qua, thì số tiền thanh toán hàng tháng sẽ phải tăng khoảng 25%, nghĩa là không còn nhiều tiền cho chi tiêu mua sắm. Như vậy giá nhà ở San Francisco chắc chắn có liên quan đến giá trà ở Trung Quốc.

Tình trạng mất cân bằng giới tính ở Trung Quốc cũng ảnh hưởng đến quy mô tiêu thụ trong nền kinh tế kỹ thuật số. Thử tưởng tượng người ta đã chi bao nhiêu tiền cho các loại dịch vụ hẹn hò trực tuyến khác nhau. Thị trường dịch vụ hẹn hò hiện nay có hàng trăm triệu khách hàng trên toàn thế giới với tổng doanh số khoảng 5 tỷ USD mỗi năm. Người ta đổ xô vào thị trường này để tìm người hôn phối tương lai, tìm mối quan hệ lãng mạn hay tình một đêm. Tuy nhiên, thói quen chi tiêu giữa các quốc gia có sự khác biệt rất lớn. Ở Trung Quốc chỉ có 2% người sử dụng các ứng dụng hẹn hò để tìm bạn tình, trong khi ở châu Âu và Mỹ có tới 21% người chi cho các ứng dụng như Ashley Madison, C-Date, First Affair, Victoria Milan, và Tinder. Mặt khác, dịch vụ mai mối ở Trung Quốc như Baihe hay Jiayuan chiếm đến 85% so với chỉ 40% ở châu Âu và Mỹ. Cũng dễ hiểu tại sao có sự chênh lệch này. Đàn ông Trung Quốc chú trọng tìm người phối ngẫu lâu dài (thay vì tình một đêm) vì mất cân bằng giới tính đã tạo nên sự cạnh tranh khủng hoảng trên toàn quốc. Cũng không có gì ngạc nhiên khi phụ nữ Trung Quốc trở nên kén chọn hơn. Nhóm tác giả của thử nghiệm tạo hồ sơ giả của các ứng viên nam nữ trong giao diện hẹn hò lớn nhất Trung Quốc cho biết: “Đàn ông có mức thu nhập khác nhau xem hồ sơ của phụ nữ có mức thu nhập khác nhau với tỷ lệ tương đương. Nhưng ngược lại, phụ nữ có mức thu nhập khác nhau xem hồ sơ nam giới có thu nhập cao với tỷ lệ rất cao… Hồ sơ nam giới với mức thu nhập cao nhất nhận được số lần xem gấp 10 lần so với nam giới có mức thu nhập thấp nhất”.

Không hiểu sao, tình trạng mất cân bằng giới tính ở các nước khác lại có chiều hướng ngược lại. Ở Nga số lượng nam thanh niên giảm sút vì rất nhiều người chết sớm, chủ yếu là do rượu bia quá đà. Tình hình càng tệ hơn ở một số vùng Siberia do thiếu trầm trọng đàn ông trong độ tuổi kết hôn, đến nỗi phụ nữ ở đây phải vận động chính phủ hợp pháp hóa chế độ đa thê. Theo Caroline Humphrey, nhà nhân chủng học của Đại học Cambridge, phụ nữ Siberia ngày càng tin rằng “thà có [đàn ông] còn hơn không” vì việc hợp thức hóa chế độ đa thê sẽ giúp họ có được người đàn ông hỗ trợ về sức lực và tài chính, con cái được hợp pháp hóa, cùng với các quyền lợi từ nhà nước”. Dĩ nhiên, giải pháp lý tưởng sẽ là trao đổi đàn ông Trung Quốc với phụ nữ Nga. Nhưng không may là tỷ lệ mất cân bằng giới tính của Trung Quốc cao gấp bảy lần so với tỷ lệ của Nga vì dân số Trung Quốc lớn hơn rất nhiều. Bởi vậy mới cần ứng dụng mai mối.