Sadie Marie Groff ở Missoula, Montana, sinh con đầu lòng trong số ba đứa khi chỉ 20 tuổi. Cô không có bằng đại học và cũng chưa từng xuất ngoại. Cô phải trông con ban ngày, còn ban đêm, làm phụ tá điều dưỡng. Cô mơ ước có bằng cấp về công nghệ X quang. Câu chuyện của Ellen Scanlon sống ở San Francisco lại hoàn toàn tương phản. Đứa con đầu tiên và cũng là duy nhất của cô chào đời khi cô vừa bước sang tuổi 40, nhờ phương pháp thụ tinh trong ống nghiệm. Sau khi tốt nghiệp đại học, cô theo học trường kinh doanh, làm việc trong lĩnh vực tài chính và thành lập công ty tư vấn chiến lược. Cô kết hôn 10 năm rồi mới có con. “Chúng tôi đã có khoảng thời gian rất thoải mái”, cô giải thích tại sao họ chậm có con.
Có thể Sadie và Ellen đều là những phụ nữ Mỹ thế kỷ 21, nhưng họ thuộc về hai thế giới hoàn toàn trái ngược nhau về nơi sống và trình độ học vấn. Sai lầm phổ biến là cho rằng những người cùng nhóm xã hội sẽ phản ứng giống nhau trước các xu thế chuyển hóa lịch sử. Chắc chắn phụ nữ đang thay đổi từng ngày, nhưng trong quá trình chuyển hóa đó còn có một sự phân cực lớn giữa những người có trải nghiệm cuộc sống rất khác với thế hệ bố mẹ, và những người vẫn theo khuôn mẫu truyền thống. Đó là cơ sở giải thích tại sao sự giàu có và hành vi chính trị của phụ nữ và nam giới ở các khu vực khác nhau trên thế giới - nhất là ở châu Âu và Mỹ - lại khác biệt đến vậy. Nói một cách đơn giản, cơ hội dành cho các nhóm người khác nhau sẽ biến đổi qua thời gian, dẫn đến quan điểm chính trị của họ cũng sẽ khác nhau.
Nhìn chung phụ nữ trung bình đang tích lũy nhiều tài sản và sẽ giàu hơn nam giới vào năm 2030, nhưng có hai đối tượng đặc biệt dễ bị tổn thương là: bà mẹ đơn thân và phụ nữ ly hôn. Trong nhiều trường hợp, cả hai là một. “Khi có chồng, mọi thứ đều tốt hơn”, một bà mẹ 42 tuổi đã ly hôn, có ba con đang học tiểu học, trả lời phỏng vấn trên Billfold, một trang web về tài chính cá nhân. “Chúng tôi là giới trung lưu kỳ cựu. Đôi khi cũng có khó khăn về tài chính, nhưng chúng tôi khá ổn. Tôi từng có một khoản tiết kiệm và một quỹ hưu trí nhỏ, nhưng đã phải rút ra để chi tiêu trong thời gian ly hôn”. Cô kiếm được 40.000 USDnăm với công việc hành chính trong một tổ chức phi lợi nhuận nhỏ ở ngoại ô Washington, DC. Chồng cũ của cô chia sẻ quyền nuôi con bằng một phần đóng góp nhỏ 1.500 USDtháng. Tệ hơn, họ đã gộp khoản nợ sinh viên của chồng vào khoản vay dưới tên cô vì cô có các điều kiện vay về giáo dục thuận lợi hơn. Hiện giờ cô phải chi 1.480 USDtháng tiền thuê nhà, 1.386 USD cho việc chăm sóc trẻ, và 400 USD để mua thực phẩm. Cô không còn tiền để trả cho khoản vay sinh viên. “Tôi phải để dành tiền trả cho các công ty tiện ích để không bị cắt dịch vụ”.
Trên báo chí có quá nhiều câu chuyện ly hôn mà người phụ nữ được chia tài sản lên tới hàng tỷ USD, như trong cuộc chia tay của Jeff Bezos và MacKenzie Bezos, Alec Wildenstein và Jocelyn Wildenstein, Rupert Murdoch và Anna Torv, Bernie Ecclestone và Slavica Radic, hay Steve Wynn và Elaine Wynn. Tuy vậy, không như mọi người nghĩ, đa số phụ nữ ly hôn cuối cùng đều gặp khó khăn về tài chính. Trên thực tế, một nghiên cứu toàn diện cho thấy tình hình tài chính của phụ nữ luôn tốt hơn khi đang kết hôn, chứ không phải sau khi ly hôn. Dù có đi làm lại thì người phụ nữ cũng không thể tận hưởng điều kiện kinh tế mà họ đã có khi kết hôn, thậm chí tình hình kinh tế của họ càng trở nên tồi tệ hơn sau khi tái hôn. Ngược lại, đàn ông không bị sa sút tài chính như thế sau khi chia tay. Nhìn chung, tỷ lệ ly hôn cao ở các cặp vợ chồng có con là một nguyên nhân lớn phần nào gây ra tình trạng trì trệ của tầng lớp trung lưu châu Âu và Mỹ đã nhắc đến ở phần trước.
Việc làm mẹ đơn thân ở tuổi vị thành niên thường sẽ hạn chế cơ hội cả đời người phụ nữ. Tại Mỹ, mỗi năm có gần ¼ triệu trẻ sơ sinh được những người mẹ từ 15 đến 19 tuổi sinh ra. Tỷ lệ làm mẹ ở lứa tuổi thanh thiếu niên của người da đen, người gốc Tây Ban Nha và người Mỹ bản địa cao hơn gấp đôi so với người da trắng và cao hơn gấp bốn lần so với người Mỹ gốc Á. Mặc dù tỷ lệ mang thai ở tuổi vị thành niên đang giảm 6% đến 7% qua các năm, nhưng chủ yếu phụ nữ có thu nhập và học vấn thấp vẫn chiếm số đông trong những bà mẹ vị thành niên. Việc có con ở tuổi vị thành niên khiến người mẹ thiếu niên và cha mẹ cô ấy phải chi tiêu nhiều khoản, dẫn đến việc người mẹ trẻ phải bỏ học và rơi vào cảnh đói nghèo.
Hướng tới năm 2030, có lẽ yếu tố hữu ích nhất giúp cải thiện điều kiện kinh tế phụ nữ là tránh để họ thất học, nhất là bỏ học vì mang thai. Cô bé Jamie Rush mang thai ở độ tuổi 15 kể lại: “Mọi thứ thay đổi khi tôi vào lớp 10. Mối quan hệ của tôi với bố đứa trẻ gần như kết thúc khi tôi báo cho cậu ta về đứa con”. Cha mẹ đã hỗ trợ cô nuôi em bé, nhưng rất tiếc, trường hợp của Jamie không phải là phổ biến, mà hơn 60% các bà mẹ trẻ chưa kết hôn ở Mỹ phải sống trong cảnh nghèo đói. Mà nghèo đói lại sẽ gây nguy cơ đối với thai kỳ ở tuổi vị thành niên.
Mẹ của Lauren chết vì ung thư khi cô 12 tuổi; còn cha cô lúc nào cũng vắng mặt. Lauren mang thai ngay trước khi tốt nghiệp trung học ở khu vực Đông Nam Massachusetts. Giờ đây cô bé trở thành vô gia cư.
Mẹ của Creionna qua đời khi cô chỉ mới 2 tuổi. Người cha nuôi nấng cô cho đến khi lên 7 thì ông bị bắt vào tù vì tội ma túy. Người thân thay nhau nuôi dưỡng cô tại những nơi mà khách hàng mua ma túy thường xuyên lui tới. Cô mang thai khi mới 16 tuổi. Cả bạn trai và cha cô đều muốn cô phá thai nhưng cô quyết định không nghe. Sau khi sinh, cô bế con xin vào nhà tình thương cho người vô gia cư. “Bất chấp tất cả, cô ấy vẫn vượt trên hơn so với những người cùng cảnh ngộ”, tờ Atlantic đưa tin. “Cô ấy đã hoàn thành lớp 11, không trở thành gái mại dâm, cũng như không có tiền án nào. Cô cũng không bị tâm thần và không lạm dụng ma túy”. Cô ấy thật ngoan cường: học xong trung học, tiếp tục vào đại học và nhận được công việc tại một phòng khám sức khỏe. Cô cùng với đứa con mới biết đi của mình đã có thể chuyển đến một căn hộ nhỏ.
Trong khi cơ hội phát triển dành cho phụ nữ đang mở rộng, thì sự phân biệt đối xử tại nơi làm việc, tình trạng ly hôn và mang thai ở tuổi vị thành niên hàng năm vẫn tiếp tục ảnh hưởng đến hàng triệu phụ nữ ở các nước phát triển. Dù một số ít, như Creionna, có thể vượt qua hoàn cảnh khó khăn, nhưng đa số lại rơi vào cảnh nghèo đói và vô gia cư vĩnh viễn. Theo chính phủ liên bang, khoảng 45 triệu người Mỹ sống dưới mức nghèo khổ: Trong đó phụ nữ nghèo chiếm 16%, còn nam giới là 14%. Với những phụ nữ tự mình nuôi con, thì tỷ lệ nghèo đói tăng vọt lên đến 27%.
Mặt khác, hiện tượng phụ nữ (và đàn ông) không con đang ngày càng gia tăng. Giữa những năm 1970, có khoảng 10% phụ nữ Mỹ trong độ tuổi từ 35 đến 39 vẫn chưa sinh con; đến năm 2016 con số đó đã tăng gần gấp đôi. Với những người ở độ tuổi 40, 16% phụ nữ không có con, so với 24% ở nam giới; nguyên nhân chủ yếu là do một số bà mẹ không tái hôn. Tình trạng không có con sẽ trở nên phổ biến hơn ở khắp nơi trên thế giới vì tỷ lệ sinh vẫn tiếp tục giảm sút. Đến năm 2030, ⅓ đàn ông và phụ nữ Mỹ sẽ nghỉ hưu mà không có con.
Hầu hết những phụ nữ Mỹ đã chọn không sinh con đều cảm thấy hài lòng với quyết định này. “Tôi là một phụ nữ đã nghỉ hưu, 66 tuổi và chưa từng có con. Tôi học đại học nhờ chương trình tài trợ G. I. Bill[1] và luôn làm công việc trí thức. Phụ nữ như tôi luôn bị coi là khác thường trong độ tuổi từ 20 đến 40 tuổi”, một người cho biết. Người khác thì có câu chuyện thăng trầm hơn: “Trong 62 năm cuộc đời, tôi đã vượt qua bao đau khổ, được giải thoát, và hài lòng vì mình chưa bao giờ có con!”. “Thật là thiếu hiểu biết khi cho rằng phụ nữ không con phải chịu cô đơn. Có rất nhiều người già mà con cái chẳng quan tâm gì đến họ hoặc chỉ liên lạc khi muốn xin xỏ gì đó”, một người khác chia sẻ một cách bực bội. Có người còn nhận định rằng: “Có thể xây dựng một cuộc sống hạnh phúc và viên mãn mà không cần có con, hay thậm chí một người chồng”.
Paul Dolan, một giáo sư tại Trường Kinh tế London, dựa trên dữ liệu về hạnh phúc của người Mỹ để khẳng định thêm rằng: “Chúng tôi đã quan sát một nhóm đối tượng trong một thời gian dài, nhưng không cần các số liệu khoa học đó, tôi vẫn có thể nói rằng: nếu là đàn ông, bạn nên kết hôn; nếu là phụ nữ, thì đừng bận tâm”. Tại sao? Vì việc kết hôn và sinh con sẽ ảnh hưởng đến cuộc sống của phụ nữ và nam giới ở mức độ khác nhau. “Bạn [tức đàn ông] ít gặp rủi ro hơn, kiếm được nhiều tiền hơn và sống lâu hơn một chút. Nhưng với phụ nữ, họ phải chịu đựng điều đó và chết sớm hơn so với những người chưa bao giờ kết hôn”, Dolan đưa ra nhận xét dựa trên cơ sở dữ liệu. “Nhóm dân số khỏe mạnh nhất và hạnh phúc nhất là những người phụ nữ chưa từng kết hôn hoặc sinh con”.
Điều chú ý là “sự chênh lệch về mức độ hạnh phúc” giữa các bố mẹ có con và cặp đôi không con ở Mỹ lớn hơn bất kỳ quốc gia phát triển nào khác. Nghiên cứu của nhà xã hội học Jennifer Glass nhấn mạnh “con cái khiến cha mẹ có thêm nhiều áp lực khác nhau”, nhưng “nếu có chính sách tốt hơn cho gia đình, nhất là về thời gian nghỉ có lương và trợ cấp chăm sóc con, thì sẽ làm giảm sự chênh lệch về hạnh phúc giữa các cặp đôi có con và không con”. Ở một số quốc gia, những người làm bố mẹ thực sự cảm thấy hạnh phúc hơn những người không con, có lẽ vì các chế độ nghỉ phép và chăm sóc con cái thoải mái hơn, như: Pháp, Phần Lan, Thụy Điển, Na Uy, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Hungary và Nga. Sự hỗ trợ của chính phủ dành cho các gia đình có con đã tạo nên sự khác biệt trên thế giới. Các chương trình hỗ trợ gia đình nâng cao mức hạnh phúc của các ông bố, tức không tính đàn ông không con, cũng như làm tăng hạnh phúc của tất cả phụ nữ, dù có con hay không. Chính trị gia nào đề xuất những chương trình hỗ trợ gia đình mới sẽ có được sự ủng hộ từ phụ nữ nhiều hơn nam giới.
Đến năm 2030, xu hướng giáo dục tốt hơn và tỷ lệ sinh thấp hơn sẽ càng làm rõ sự khác biệt giữa bốn nhóm phụ nữ: không có con, mẹ đơn thân, kết hôn và ly hôn. Trong mỗi nhóm, một số sẽ có điều kiện tài chính thoải mái trong khi những người khác gặp khó khăn vất vả.
❀ ❀ ❀
[1] Chương trình hỗ trợ giáo dục cho cựu chiến binh sau Thế chiến Thứ II.
