Karl Marx, cùng với đồng tác giả hậu thuẫn tài chính Friedrich Engels, đã kêu gọi giai cấp công nhân đoàn kết để lật đổ trật tự đã được thiết lập và thay đổi vận mệnh của mình. So với công việc truyền thống, lao động tự do tốt hơn hay xấu hơn? Tầng lớp chia sẻ gia tăng sẽ làm giảm hay tăng tình trạng bất bình đẳng? Theo ông Robert Reich, cựu Bộ trưởng Bộ Lao động trong chính quyền Clinton, nhân viên hợp đồng tự do là “tài xế Uber, người mua hàng Instacart, người cho thuê nhà Airbnb, kể cả người làm các công việc tự do TaskRabbit, các luật sư theo yêu cầu của Upcounsel và các bác sĩ trực tuyến của Healthtap. Họ đều thuộc Mechanical Turks[1]”. Tất cả họ đều quẹt tới quẹt lui ngón tay trên màn hình điện thoại, máy tính để tìm cơ hội. Reich cho rằng những “công việc” này đang phá giá và không được trả công đúng mức. “Cách nói uyển chuyển là nền kinh tế ‘chia sẻ’, chứ thuật ngữ chính xác phải là nền kinh tế ‘chia sẻ tạp nham’.”

Ông Reich cho rằng nền kinh tế chia sẻ chủ yếu phục vụ cho các công ty giảm biên chế nhân viên toàn thời gian và chuyển sang lao động tạm thời, lao động thuê từ các đại lý, nhân viên thời vụ theo yêu cầu, nhà thầu độc lập hay người làm nghề tự do. Sự phát triển của nền kinh tế cộng tác tự do kéo theo sự gia tăng của một số công việc mới, không theo chuẩn thông thường, kể cả những nhà thầu độc lập cung ứng dịch vụ cho các giao dịch. Các nhà kinh tế học Lawrence Katz và Alan Krueger (cựu Chủ tịch Hội đồng Cố vấn Kinh tế của Tổng thống Obama) ước tính từ năm 2005 đến 2015, tỷ lệ những người lao động này tăng từ 10% lên gần 16%.

Không chỉ mình ông Reich có ý kiến chỉ trích này. Guy Standing, nhà kinh tế học người Anh, còn đưa ra thuật ngữ “giới lao động bấp bênh” (“precariat” - ghép “precarious” [bấp bênh] với “proletariat” [giai cấp vô sản]) để chỉ tầng lớp công nhân này. Viết trên trang web Salon năm 2016, nhà báo Steven Hill chỉ ra quy luật phát triển của các công ty khởi nghiệp trong lĩnh vực kinh tế chia sẻ: “Sau khi ra mắt với nhiều sự phô trương và hàng chục triệu USD vốn hỗ trợ đầu tư, rồi cam kết sẽ làm một cuộc cách mạng về cách mọi người làm việc và phương thức giao dịch kinh tế cộng tác trong xã hội, thì cuối cùng nhiều công ty đã biến thành đại lý giới thiệu việc làm tạm thời (bên cạnh những công ty biến mất vào hư không)”. Tiêu đề cuốn sách bán chạy của Hill đã nói lên tất cả: Raw Deal: How the Uber Economy and Runaway Capitalism Are Screwing American Workers (Tạm dịch: Thế thua thiệt: Nền kinh tế Uber và sự trốn tránh của chủ nghĩa tư bản đang làm người lao động Mỹ điêu đứng như thế nào). Bà Rebecca Smith, phó giám đốc Dự án Luật Việc làm Quốc gia (Mỹ), nhận xét rằng có vẻ nền kinh tế cộng tác tự do đưa chúng ta trở lại thời điểm khi đa số người lao động cũng là “nhà môi giới lao động”, như trong hệ thống gia công, sản xuất hàng hóa tại nhà thay vì ở nhà máy. Theo quan điểm của bà, các giao diện kinh tế cộng tác tự do “đang hoạt động giống như các nhà thầu cung cấp lao động nông trại, nhận khoán hàng may mặc hay các trung tâm lao động theo ngày trước đây”.

Dù việc làm bấp bênh có các mặt tiêu cực, nhưng một số nhà nghiên cứu nhận thấy nền kinh tế chia sẻ có thể hỗ trợ những người có thu nhập thấp. Từ dữ liệu của dịch vụ cho thuê xe Getaround, các nhà kinh tế học Samuel Fraiberger và Arun Sundararajan của Đại học New York thấy rằng thị trường cho thuê trực tuyến mang lại lợi ích cho người tiêu dùng, đặc biệt là những người có thu nhập thấp hơn. “Phân khúc này có nhiều khả năng đi thuê hơn là mua, do đó làm tăng mức cầu của thị trường thuê trực tiếp, đồng thời cũng góp phần phát triển nguồn cung cho thị trường và hưởng mức lợi nhuận thặng dư cao hơn đáng kể”. Tóm lại, họ kết luận nền kinh tế chia sẻ có tiềm năng giúp đỡ những người thiệt thòi về kinh tế dù là người tiêu dùng (bên cầu) hay người lao động (bên cung).

Tuy nhiên, có bằng chứng cho thấy đối với hầu hết mọi người, tiền kiếm được từ các hợp đồng tự do chỉ là thu nhập bổ sung, chứ không phải là nguồn thu nhập chính. Juliet Schor, nhà xã hội học tại Đại học Boston, tiến hành đánh giá xem ai đang thực sự hưởng lợi từ các ứng dụng như Airbnb, RelayRides và TaskRabbit. Trong nghiên cứu về chất này, cô thấy “những người cung cấp dịch vụ thực chất có trình độ học vấn cao, trong đó nhiều người còn có công việc được trả lương cao. Họ dùng các nền tảng ứng dụng này để kiếm thêm thu nhập”. Schor đã gặp “luật sư, chuyên viên chính trị, tư vấn quản lý, chuyên gia công nghệ, chuyên viên nghiên cứu y tế, giáo viên, kế toán, giáo viên đại học và đại diện bán hàng” đang làm việc ở phía cung của nền kinh tế chia sẻ trong khi thực hiện nghiên cứu này.

Cô Schor cho rằng “hiệu ứng lấn át” đã khiến “nhiều người chấp nhận làm những công việc lao động chân tay, như dọn dẹp, chuyển đồ hay các công việc khác thường do người có trình độ thấp thực hiện”. Chủ cho thuê Airbnb kiêm luôn việc của thư ký và nhân viên dọn dẹp khi khách trả phòng. Trên TaskRabbit - ứng dụng thuê người làm việc vặt như dọn dẹp, lái xe, lắp ráp đồ đạc, sắp xếp phòng ốc, sửa chữa đồ đạc hay tìm mua hàng tạp hóa - cô thấy nhiều viên chức có vị trí cao nhưng vẫn làm công việc chân tay, kể cả luật sư, nhà khoa học công nghệ sinh học hay kế toán. Valeria, một sinh viên làm công việc dọn dẹp nhà cửa cho khách hàng TaskRabbit, chia sẻ rằng “Thời gian đầu, tôi có biết làm gì đâu. Quá tệ. Khách hàng phàn nàn liên tục… Vì ở nhà tôi có bao giờ phải dọn giường của mình đâu, đã có người dọn dẹp cho tôi”. Cuối cùng, Schor kết luận mức độ bất bình đẳng về thu nhập sẽ ngày càng gia tăng vì những người học hành cao hơn đang có thêm thu nhập trong khi những người không có kỹ năng lại bị các ứng dụng cướp mất công việc truyền thống.

Một nguyên nhân khác gây ra tình trạng bất bình đẳng về thu nhập trong nền kinh tế cộng tác, đó là dịch vụ cho thuê chỗ ở trên Airbnb có thể là nguồn thu nhập chính, nhưng chỉ đúng với những người có đủ tiền để mua nhà ngay từ đầu. Cô Kiran cho thuê nhà trên Airbnb, đã trả lời phỏng vấn của Schor rằng: “Tiền đẻ ra tiền”. Shira, một phụ nữ trẻ độc thân, kiếm được 30.000 USDnăm khi cho thuê căn hộ - một số tiền mà cô cho là “quá hời”. Schor nhận thấy đa số những người cho thuê nhà trên Airbnb được cô tìm hiểu trong nghiên cứu đều kiếm được nhiều tiền từ dịch vụ này hơn cả công việc chính.

Mong muốn kiếm thêm nguồn thu nhập thường có liên quan đến nguyên nhân sâu xa hơn. Nhiều bạn trẻ làm công việc hợp đồng tự do để “có tiền trả nợ”, theo quan sát của Schor. “Một cặp vợ chồng kiếm được 11.000 USD trên Airbnb và đã dùng số tiền này để trả khoản vay học đại học của người chồng”. Nhưng có lẽ phát hiện nổi bật nhất từ nghiên cứu này là nhiều người nghĩ công việc của mình liên quan đến “công nghệ tiên tiến, mới mẻ, thú vị”. Theo Schor, một số người cho rằng “mình đang làm điều gì đó rất tươi mới, phát triển kết nối xã hội, giúp đỡ người khác hoặc thúc đẩy trao đổi văn hóa”. Nathan Heller viết trên tờ The New Yorker về ý kiến của một người cho thuê nhà khác: “Airbnb đã giúp tôi có thể quay trở lại trường học, đồng thời vẫn làm thêm về nhiếp ảnh”. Như nhà kinh tế học Sundararajan đã nói, các dịch vụ trong nền kinh tế hợp đồng tự do “thành công là vì chúng giúp mọi người khai thác thời gian hiệu quả hơn. Có thể nói rằng mọi người đang kiếm được tiền từ thời gian chết của mình”.

Nhiều người làm công việc tự do chỉ đơn giản là vì không muốn bị tù túng ở nhà như các nhân vật trong truyện tranh Dilbert. “Tôi muốn sáng tác và Uber đang cho phép tôi làm điều đó”, Kara Oh, nữ tài xế Uber 67 tuổi đến từ Santa Barbara, California, chia sẻ. Bà viết sách vào buổi sáng và lái xe dịch vụ vào buổi chiều và buổi tối. Travis Kalanick, đồng sáng lập Uber kiêm CEO thời kỳ đầu, từng nhấn mạnh rằng “các tài xế thích được tự mình lựa chọn - có thể tự do nhấn nút thay vì bấm đồng hồ, tự do sử dụng Uber và Lyft cùng lúc, tự do chọn lái xe cả tuần hay chỉ một vài giờ”. Đó là lợi ích chính yếu mà các nhà phân tích khác cũng nhận thấy trong nền kinh tế hợp đồng tự do. Diane Mulcahy, thành viên cao cấp của Quỹ Kauffman cũng là giảng viên Trường Đại học Babson, đã viết trong cuốn The Gig Economy (Tạm dịch: Nền kinh tế hợp đồng tự do): “Các công việc toàn thời gian truyền thống không còn an toàn, ngày càng trở nên khan hiếm và tràn ngập những người bất mãn chỉ mong có thể làm công việc gì khác”. Bà Mulcahy tin rằng các ứng dụng kỹ thuật số “có thể cung cấp những lựa chọn hấp dẫn, thú vị, linh hoạt, sinh lợi và an toàn cho khối doanh nghiệp”. Theo quan điểm bà, “hiện nay người ta thường chú trọng vào thời gian và trải nghiệm hơn là của cải vật chất. Trọng tâm Giấc mơ Mỹ mới đã chuyển thành chất lượng sống chứ không còn là số lượng của cải”.

Chắc chắn cũng có những người cảm thấy mặc cảm khi làm những công việc tự do. Katy, một sinh viên tốt nghiệp trường luật nhưng không tìm được công việc tương xứng, nhận xét rằng làm việc trên TaskRabbit “rất, rất xấu hổ”. Cô chia sẻ rằng khi biết về bằng cấp của cô trong hồ sơ, mọi người “nói những lời thương hại tôi vì phải dọn dẹp nhà họ trong khi đã học trường luật, và tôi ghét điều đó… Dạng như ‘Ồ, tội nghiệp cô phải làm điều này’. ‘Phải, tôi biết chẳng hay ho gì, khỏi cần phải nhắc’”. Còn Veronica, một thạc sĩ khoa học, đã từ chối yêu cầu đi mua một ly cà phê Starbucks với mức phí 8 USD. “Thôi khỏi, tự mà đi mua lấy… Tôi không phải là người hầu”.

Thị trường lao động năm 2030 có thể thay đổi rất nhiều khi các ứng dụng hai chiều tiếp tục mở rộng. Có thể đúng như lời nhà kinh tế học Sundararajan ở Đại học New York đã nói đó là cách tận dụng hiệu quả bối cảnh thực tế trong đó một số người sở hữu những thứ người khác cần hoặc một số người có tiền trong khi người khác lại có thời gian. Theo nhận xét của nhà báo Hill trên Salon: “Sau này nhiều công ty kinh tế truyền thống có thể phải thích ứng với thị trường lao động trên các ứng dụng theo nhiều cách chưa biết trước,… nhưng điều đó có nghĩa là cần phải tìm cách xây dựng một mạng lưới di động rộng rãi, an toàn cho tất cả công nhân Mỹ”.

❀ ❀ ❀

[1] Thị trường cho thuê nguồn nhân lực từ xa.