Tầng lớp trung lưu biểu thị cho một trạng thái tâm lý, cũng như một mức thu nhập.

- Margaret Halsey,

nhà văn người Mỹ

Năm 2009, nền kinh tế Ấn Độ thật sự khởi sắc, giúp 10 triệu người thoát nghèo và nổi lên một tầng lớp trung lưu mới mẻ. Thành lập năm 1945, Tata Motors là công ty sản xuất xe ô tô hàng đầu trong nước và luôn hăng hái ở vị trí dẫn đầu. Để đạt được điều đó, Ratan Tata, chắt của người sáng lập Tập đoàn Tata, đã công bố mô hình mới nhất của công ty - xe Tata Nano. Có giá tương đương 2.000 USD, đó là một chiếc xe giản tiện, không có điều hòa không khí và được trang bị một động cơ 634cc. “Câu chuyện hôm nay bắt đầu từ cách đây vài năm khi tôi thấy các gia đình di chuyển bằng xe hai bánh, người cha lái chiếc xe, một đứa con đứng ở trước, còn người vợ ngồi phía sau trên tay bế đứa nhỏ”, Tata chia sẻ với các phóng viên. “Tôi tự hỏi liệu có thể sản xuất một phương tiện vận chuyển an toàn, giá cả phải chăng, đi được trong mọi điều kiện thời tiết cho các gia đình không. Đó có thể là một chiếc xe trong mơ của họ và đúng là giấc mơ đã trở thành hiện thực”. Đi theo tầm nhìn của chủ tịch, công ty đầu tư mạnh vào xây dựng một nhà máy có năng suất 250.000 xe một năm. Ông Ratan Tata đích thân đi giao ba chiếc Nano đầu tiên. Theo tờ Economic Times vào thời điểm đó, ông Ashok Raghunath Vichare, một viên chức hải quan 59 năm tuổi từ Mumbai, đã nhận được chiếc xe đầu tiên và đã “rất hạnh phúc” lái xe “đến một ngôi đền Hindu gần đó để cầu xin may mắn cho chiếc xe”. Chiếc thứ hai được mua bởi anh Ashish Balakrishnan, một nhân viên ngân hàng 29 tuổi chỉ chờ có xe để lái trên “Bandra-Worli Sea-Link”, một chiếc cầu mới dài hơn 5,5km ở Mumbai. “Đây là chiếc xe đầu tiên tôi mua được, chủ yếu là nhờ giá cả hợp lý”, anh nói. Công ty hy vọng sự háo hức thay thế xe đạp và xe máy sẽ lan rộng trong tầng lớp trung lưu mới nổi của Ấn Độ, điển hình như cựu trợ lý cảnh sát trưởng Mumbai, 82 tuổi, người đã thay xe máy bằng một chiếc Nano.

Nhưng điều đó đã không xảy ra. Thay vào đó, người tiêu dùng mua những chiếc Suzuki, Hyundai, Toyota, và các thương hiệu nước ngoài khác. Khi thấy Nano được quảng cáo là “chiếc xe rẻ nhất thế giới”, họ cảm thấy chiếc xe chỉ dành cho người nghèo. Doanh số không bao giờ đạt đến mức mong đợi của công ty. “Người ta đã gọi Nano là chiếc xe rẻ nhất và thật đáng tiếc là chính công ty chúng tôi, không phải bản thân tôi, đã tiếp thị chiếc xe theo hướng đó”, ông Tata thừa nhận. “Điều đó thật không may”.

Chiếc Nano trở thành một trong những sai lầm tồi tệ nhất trong lịch sử thương trường. “Tôi không thích ấn tượng của chiếc Nano trong mắt mọi người, mà chuyện đó lại rất quan trọng”, chuyên viên máy tính Shushank Sharma 25 tuổi nói. “Tôi đi làm bằng xe máy. Khi nào đi chơi với bạn bè hay đi đám cưới, tôi thích đi bằng ô tô. Nhưng thà ở nhà còn hơn là đi chơi bằng một chiếc Nano”. Giới trung lưu trong các thị trường mới nổi như Ấn Độ về cơ bản rất sĩ diện. Tầm nhìn về quá khứ thay vì hướng tới tương lai của Tata Motors đã khiến họ tạo ra một sản phẩm không phù hợp với suy nghĩ của tầng lớp mới, dẫn đến đánh mất cơ hội rất hấp dẫn trong thị trường. Họ không hiểu được tâm lý của tầng lớp trung lưu là phải đua kịp xu thế.

Chúng ta hãy xem một câu chuyện tương phản, kể về quá trình thâm nhập thành công thị trường Ấn Độ của nhà sản xuất lò nướng ngoài trời Weber-Stephen Products LLC Mỹ, trong một bối cảnh vô cùng thách thức: Làm sao có thể bán lò nướng thịt ở một quốc gia không ăn thịt bò và thịt lợn, mà đàn ông truyền thống thì lại không nấu ăn?

Được thành lập năm 1893, công ty Weber-Stephen ban đầu có tên là Weber Bros. Metal Works. Đầu thập niên 1950, George Stephen Sr., lúc đó là đồng chủ sở hữu một cửa hàng kim loại tấm ở Chicago, đang cố tìm cách cải thiện cái lò than ông hay dùng để nấu ăn ngoài trời. Ông hình dung ra một chiếc lò nướng tiện dụng hơn với hai phần kim loại hình cầu: phần dưới để chứa than củi và phần trên là nắp đậy. Ý tưởng thành công vang dội. Stephen đã hợp tác với công ty Weber Bros, để hoàn thiện thành phẩm, và bếp lò nướng hình cầu giờ đây có mặt phổ biến dưới nhiều mái hiên và sân sau của các ngôi nhà Mỹ. Nhờ sản phẩm này các món nướng ngoài trời (BBQ) trở nên phổ biến, và hình thành một nếp văn hóa Mỹ tại thời điểm này. Theo bài viết của nhà báo Natasha Geiling trên Smithsoniancom, “cách hầm thịt nhỏ lửa trong nồi truyền thống… đã quá phổ biến trong những năm qua, giờ đây BBQ đang trở thành biểu tượng cho một dạng văn hóa đại chúng, các chương trình truyền hình nở rộ, những chuyến hành trình lịch sử, và thậm chí cả các món ăn mới như BBQ Tacos”.

Năm 2010, vài năm sau sự kiện ra mắt định mệnh của chiếc xe Tata Nano, công ty Weber-Stephen quyết định thử thâm nhập vào thị trường trung lưu Ấn Độ. Họ thuê ông Sivakumar “Siva” Kandaswamy phụ trách chiến dịch ra mắt sản phẩm. Kandaswamy hiểu rất rõ những thách thức trước mắt nên ông cố gắng xây dựng một đội ngũ có thể hòa hợp sự khác biệt về văn hóa giữa Ấn Độ và Mỹ. Họ tìm mọi cách để hiểu được suy nghĩ của người tiêu dùng trung lưu Ấn Độ mới về thực phẩm và nấu ăn. Nhưng họ cũng dự đoán rằng những quan niệm và thói quen truyền thống có khả năng thay đổi vì ngày nay nhiều người có địa vị kinh tế xã hội cao hơn và bắt đầu xem phim, chương trình truyền hình nước ngoài. Trong vòng một vài năm, “nếp văn hóa nấu nướng ở sân sau đã lan đến Ấn Độ”, theo chia sẻ của Dave Sutton, tư vấn viên Top Right Partners ở Atlanta. “Chấp nhận nướng vỉ: Ấn Độ sẽ tiến tới nướng BBQ” là tiêu đề một bài viết của tờ Times Ấn Độ năm 2011. Bài viết tiếp tục: “Bạn nghĩ rằng BBQ là món quà Mỹ, không thể nào hấp dẫn người Ấn Độ, những người chỉ thích món tandoor[1]. Xin cảm ơn nhưng không, thực tế là ngày càng nhiều người Ấn Độ thành thị thích chuyển sang món nướng vỉ, nhất là ở các khu nhiều người hồi hương NRI [non-resident Indian diaspora - khu biệt lập người Ấn Độ không cư trú] như Bangalore, Pune, Gurgaon và một số nơi ở Mumbai”. Weber-Stephen biết rất rõ là cần phải hướng người tiêu dùng Ấn Độ đến niềm vui hưởng thụ cùng với BBQ. Công ty đã “thổi hồn vào sản phẩm khi bổ sung thêm chức năng và cảm xúc tích cực cho người tiêu dùng thông qua các mẹo vặt, công cụ và công thức phù hợp với người địa phương”. Các gia đình trung lưu Ấn Độ nhanh chóng quen với việc quây quần bên bếp để nướng mọi thứ, từ thịt gà cho đến rau củ xiên que. Làm được điều này là vì Weber-Stephen không lo sợ trước những khó khăn phức tạp của thị trường Ấn Độ, mà thay vào đó biết nắm bắt cơ hội để thành công.

■

Nhà triết học Hy Lạp Aristotle đã từng nói “cộng đồng chính trị trở nên hoàn hảo nhất khi có tầng lớp trung lưu nắm quyền kiểm soát và chiếm ưu thế so với các tầng lớp khác”. Thật vậy, tầng lớp trung lưu chính là xương sống của xã hội hiện đại và nền kinh tế. Nhà cải cách cấp tiến người Mỹ đầu thế kỷ 20 Louis D. Brandeis từng dự đoán rằng “chúng ta có thể có dân chủ ở đất nước này, hoặc có thể có tài sản tập trung vào tay một vài người, nhưng không thể có cả hai”. Trong một thời gian dài, ở Mỹ và Tây Âu chỉ tồn tại một sự cân bằng mỏng manh vì phần lớn tài sản của nền kinh tế toàn cầu đều rơi vào tay tầng lớp trung lưu Mỹ và châu Âu.

Chuyện đó không còn nữa.

Tầng lớp trung lưu Mỹ và châu Âu vẫn là những người giàu nhất thế giới, tuy nhiên vận may kinh tế của họ đang chậm lại và vị thế của họ đang giảm dần. Ngược lại, mỗi năm có hơn 100 triệu người gia nhập vào tầng lớp trung lưu ở các thị trường mới nổi, đồng thời giới trung lưu hiện hữu cũng có thu nhập gia tăng nhanh chóng. Họ đang đà đi lên còn chúng ta [Mỹ] lại đang thoái trào.

Hình 5 thể hiện sự phân bố sức chi tiêu của tầng lớp trung lưu ở các nơi khác nhau trên thế giới. Trên quy mô toàn cầu, giới trung lưu bao gồm những người có thu nhập từ 10 đến 100 USDngày; đối với một gia đình có bốn người, tương đương có thu nhập hàng năm từ 15.000 đến 150.000 USD.

Tỷ lệ sức mua của tầng lớp trung lưu (%)

Mỹ và châu Âu hiện vẫn là nơi tập trung phần lớn tầng lớp trung lưu của thế giới, nhưng đến năm 2030, Trung Quốc, Ấn Độ, và các nước châu Á khác (trừ Nhật Bản) sẽ là ngôi nhà của hơn một nửa sức tiêu dùng toàn cầu (đã có điều chỉnh theo lạm phát). Đó là một sự biến đổi vô cùng to lớn giữa thập niên 1920 - khi các công ty như General Motors và Sears là những doanh nghiệp khổng lồ phục vụ cho nhu cầu của tầng lớp trung lưu Mỹ đang phát triển - và thập niên thứ hai của thiên niên kỷ mới, với ngôi vị tối cao thuộc về những công ty như Alphabet và Amazon.

Chẳng cần đợi đến năm 2030 chúng ta mới thấy một số ngành tiêu thụ chuyển hướng về phía châu Á. Hãy xem sự thống trị của Trung Quốc trong lĩnh vực mua sắm trực tuyến. Singles Day (Ngày Độc thân) - chủ yếu diễn ra trực tuyến - đã mang lại 25 tỷ USD doanh số bán hàng năm 2017, khiến cho con số 7 tỷ USD của Cyber Monday (Thứ Hai Điện tử) ở Mỹ trở nên nhỏ bé. Hay trong ngành cờ bạc: Macau ở miền Nam Trung Quốc, hàng năm tạo ra tổng doanh thu là 33 tỷ USD, trong khi Las Vegas chỉ có 7 tỷ USD.

Tuy nhiên, các chiều hướng cho thấy thị trường trung lưu Trung Quốc sẽ đạt sức mua lớn nhất thế giới chỉ trong tối đa một hoặc hai thập niên. Lực lượng dân số trẻ và ngày càng được giáo dục tốt hơn của Ấn Độ, với tiềm năng tăng trưởng lớn, sẽ là thị trường mới nổi hấp dẫn nhất năm 2030.

Từ TIỂU THUYẾT MADAME BOVARY CHO ĐẾN PHIM GIA ĐÌNH SIMPSON

Những người làm kinh doanh và giới chính trị gia châu Âu và Mỹ đã từng hiểu rất rõ về tầng lớp trung lưu. Họ tích cực góp phần tạo nên một phân khúc dân số không giàu cũng chẳng nghèo. Họ nuôi sống tầng lớp này bằng việc cung cấp hàng hóa giá rẻ, lạm phát thấp, và sự ổn định chính trị. Tầng lớp trung lưu đã trở thành cỗ máy của nền kinh tế thị trường. Phần lớn các hoạt động kinh tế đều chịu sự chi phối của hệ thống phân phối, mua bán hàng hóa và dịch vụ tiêu dùng mà không một quốc gia phát triển nào có thể thiếu. Từ đó xuất hiện phổ biến các thuật ngữ như “niềm tin tiêu dùng”, “chỉ số giá tiêu dùng” hay “tín dụng tiêu dùng”. Nếu người tiêu dùng không chi tiêu, thì toàn bộ nền kinh tế - cùng với các lá phiếu bầu cử - sẽ biến mất.

Kiến thức hiện đại về tầng lớp trung lưu có nguồn gốc từ một báo cáo của chính phủ Anh năm 1913, trong đó định nghĩa họ là những người không thuộc tầng lớp thượng lưu nhưng cũng không phải là những người công nhân truyền thống. Gần đây lịch sử phương Tây vẫn tiếp tục mở rộng định nghĩa về tầng lớp này. Tuy nhiên, với sự bất cân bằng ngày càng tăng giữa hai bờ Bắc Đại Tây Dương, phân khúc lớn này bắt đầu co lại.

Trước đó, một quan điểm khác cho rằng tầng lớp trung lưu biểu thị cho một trạng thái chuyển tiếp. Thấu hiểu cuộc sống nước Anh thế kỷ 19 hơn ai hết, nhà văn Charles Dickens nhận xét “mặc dù luôn miệng khoe khoang về tầng lớp trung lưu, nhưng thực chất, đó chẳng qua chỉ là một bộ phận nghèo của tầng lớp thượng lưu”. Năm 1937, tác giả George Orwell, với cái nhìn sắc bén về cuộc sống Anh, đã viết trong cuốn Road to Wigan Pier (Tạm dịch: Đường đến bến tàu Wigan) rằng “tầng lớp trung lưu chúng ta - những thầy giáo trường tư, nhà báo tự do với đồng lương chết đói,… viên chức, công chức dân sự, du khách thương mại, hay những người bán vải phá sản ở vùng nông thôn - có thể nhanh chóng rớt xuống tầng lớp lao động, và có lẽ tình cảnh đó cũng không quá đáng sợ như chúng ta tưởng vì suy cho cùng chúng ta cũng không có gì để mất”.

Về phương diện kinh tế, tầng lớp trung lưu có một cuộc sống đầm ấm. “Giới trung lưu luôn có được sự thoải mái”, nhà phê bình nghệ thuật người Anh Clive Bell đã viết. Các nhà kinh tế định nghĩa giới trung lưu là tầng lớp có thu nhập dư dả để chi tiêu những thứ tùy ý, sau khi đã lo xong những phần thiết yếu như ăn ở, học hành. Người tiêu dùng trung lưu có tài sản thế chấp để mua nhà, mua các thiết bị tiện lợi, đi du lịch, cho con học ở trường tốt, và có tiền cho quỹ hưu trí. Nói cách khác, giới trung lưu có nghĩa là có vị thế kinh tế an toàn, có tiền trên mức đủ sống - hoặc ít nhất đã từng có nghĩa như vậy.

Nếu xác định tầng lớp trung lưu dựa trên thu nhập thì không quá khó, tuy nhiên như vậy sẽ không thể hiện được sự khác biệt giữa một y tá với thợ ống nước, một chủ doanh nghiệp nhỏ với một kế toán chẳng hạn, vì họ đều thuộc giới trung lưu nhưng lại có trình độ học vấn và sự nghiệp rất khác nhau. Mọi người thường cho rằng có bằng đại học nghĩa là bạn có thể bước chân vào tầng lớp trung lưu. Nhưng cũng có rất nhiều thành viên của tầng lớp này không có trình độ đại học.

Thực chất, “tầng lớp trung lưu” không chỉ thể hiện về điều kiện kinh tế hay trình độ giáo dục. “Tầng lớp trung lưu biểu thị cho một cảm xúc tâm lý, cũng như một mức thu nhập”, theo bà Margaret Halsey, nhà văn dí dỏm người Mỹ. Nói đến tầng lớp trung lưu tức là đề cập đến một trạng thái tâm lý xã hội cũng như tình trạng về tài chính. Tiểu thuyết gia người Pháp Gustave Flaubert đã mô tả suy nghĩ của giới trung lưu trong cuốn tiểu thuyết Madame Bovary (Tạm dịch: Quý bà Bovary) (1856), kể về câu chuyện người phụ nữ bế tắc trong vị thế trung lưu của mình. Tác giả J. K. Rowling nhận xét: “Giới trung lưu thật buồn cười. Đó là tầng lớp tôi biết rõ nhất, với đầy rẫy sự khoe khoang và nực cười”. Tầng lớp trung lưu biểu thị cho khát vọng và phô trương - là chủ đề của mục truyện tranh hài nổi tiếng Keeping up with the Joneses (Tạm dịch: Theo kịp với nhà Jones) của tác giả Arthur R. “Pop” Momand, được đăng tải hàng ngày từ năm 1913 đến 1938, chính xác là thời điểm tầng lớp trung lưu Mỹ đi từ sự bùng nổ ban đầu đến thời kỳ suy tàn tồi tệ nhất trong cuộc Đại khủng hoảng. Từ lâu trong mọi hình thức tổ chức xã hội, ở đâu cũng có cạnh tranh vị thế xã hội, và đó chắc chắn là chiều hướng mới của tầng lớp trung lưu trong thế kỷ 20. “Nhà Smith thích vở kịch mới; nhà Jones cũng phải đi xem, và nhận xét y như nhà Smith”, như Mark Twain viết trong bài luận năm 1901 với tựa đề “Corn-Pone Opinions” (Tạm dịch: Ý kiến Bánh ngô).

Chuyển sang bộ phim hoạt hình The Simpsons (Gia đình Simpson), kể về cuộc sống của gia đình Simpson trong khu dân cư nhiều chủ doanh nghiệp nhỏ và chuyên gia. Người cha làm qua nhiều công việc văn phòng, người mẹ ở nhà, họ đi nghỉ, họ tiết kiệm tiền cho con đi học, họ nuôi thú cưng,… Mãi đến tập 23 mùa 6 ông Homer Simpson mới thừa nhận mình thuộc tầng lớp trung lưu. Ông đưa ra cuống các tờ séc cho thấy thu nhập của ông tương đương khoảng 37.000 USD với trị giá đồng đô la năm 2016, như vậy rõ ràng gia đình Simpson thuộc diện thu nhập trung bình.

Tầng lớp trung lưu là một nhóm quá lớn do đó đương nhiên các thành viên khó có nhiều điểm tương đồng về giá trị. Trước đây người ta nhắc đến một số khái niệm như phép tắc, lễ nghi, cuộc sống cân bằng, và tư cách đúng đắn. Tiểu thuyết gia - nhà viết kịch người Mỹ Gertrude Stein đã mô tả thật hay: “Tôi nghĩ giới trung lưu lý tưởng là những con người trìu mến, chuẩn mực, trung thực và hài lòng, không quá sôi nổi, và thích sự thanh thản. Tóm lại đó là tầng lớp lý tưởng về cuộc sống gia đình ấm cúng và các hình thức kinh doanh đáng trân trọng”.

Có một xu hướng khác mô tả tầng lớp trung lưu qua tâm lý cố gắng thích ứng, và nghiên cứu cho thấy họ hay lo lắng về vị thế nhiều hơn so với tầng lớp cao hơn hoặc thấp hơn. Theo học giả Damon J. Phillips của Trường Kinh doanh Columbia và ông Ezra W. Zuckerman từ Trường MIT: “Bạn sẽ có tâm lý cố gắng thích ứng với tầng lớp mà bạn đã nỗ lực để trở thành thành viên nhưng vẫn không chắc lắm về vị thế đó”. Các cá nhân có địa vị xã hội cao thường quá đủ tự tin nên không cần phải thay đổi để thích ứng, còn các thường dân thì “thoải mái chống đối các quy chuẩn đã được chấp nhận vì đằng nào cũng không ai đếm xỉa đến họ”. Chỉ có những người thuộc tuyến giữa là phải chịu áp lực thích ứng, để có thể leo lên các nấc thang vị thế mà không sợ bị trượt xuống.

Tuy nhiên, nên nhớ rằng không phải lúc nào tầng lớp trung lưu cũng đều có hành vi đạo đức như một số người nhận định. Giữa giới trung lưu và dân lao động có một sự khác biệt quan trọng, đó là giới trung lưu chú trọng đến tính cá nhân trong khi người lao động lại đánh giá cao tinh thần tập thể. Giáo dục trong tầng lớp trung lưu sẽ đề cao sự lựa chọn cá nhân và tính độc lập, trong khi đặc điểm kinh điển của tầng lớp lao động chú trọng về tình đoàn kết và sự tương thuộc lẫn nhau. Hóa ra tầng lớp trung lưu có nhiều hành vi phi đạo đức hơn, trong khi đó hành vi thuận xã hội và vị tha lại phổ biến hơn trong tầng lớp lao động. Nghiên cứu được công bố trong Kỷ yếu Viện Hàn lâm Khoa học Quốc gia cho thấy “các cá nhân tầng lớp trên thường hay phạm luật hơn trong khi lái xe so với tầng lớp thấp… thể hiện xu hướng đưa ra những quyết định phi đạo đức… lấy những thứ có giá trị từ người khác… gian dối trong đàm phán… lừa lọc để tăng cơ hội giành giải thưởng… và chấp nhận hành vi phi đạo đức tại nơi làm việc”.

Hiện tại, tầng lớp trung lưu Mỹ và châu Âu vẫn là một bí ẩn lớn. Một mặt họ được miêu tả là những người có phép tắc, trung thực và đứng đắn, nhưng mặt khác họ cũng rất dễ có những hành vi phi đạo đức vì tư tưởng cá nhân, tính phô trương, và áp lực thích ứng. Thêm vào đó còn là sự thất vọng và ức chế vì bị mất vị thế do sự trì trệ của kinh tế trong nước và toàn cầu.

❀ ❀ ❀

[1] Món nướng trong lò đất nung truyền thống Ấn Độ.