Bác sĩ quân y ứng phó ra sao?

Tiếng gọi cầu nguyện (adhan) có thể được nghe thấy từ bãi đỗ xe Carl’s Jr. Bạn có thể nghe thấy nó tại cửa hàng Wells Fargo bán đồ mang đi cho cánh tài xế và phía ngoài các văn phòng của Cơ quan Quản lý Nguồn nước hạt San Diego. Người nào chú ý nghe sẽ phát hiện ra có thứ gì đó bất thường. Thay vì năm lần trong một ngày, bạn có thể nghe thấy âm thanh đó sáu, bảy lần trong một buổi sáng. Những ngày khác nó lại biến mất. Nếu, vì cảm thấy tò mò, bạn lần theo và tìm nơi âm thanh phát ra, thì điểm đến của bạn sẽ không phải là một nhà thờ Hồi giáo mà là phim trường Stu Segall Productions. Tất nhiên, hãy gõ cửa và nhìn xung quanh.

Segall được sinh ra mang họ Stuart, tuy nhiên trong phần danh đề (credits) của những bộ phim của ông và trong tâm trí tôi, ông luôn luôn là một Stu[1]. Ta có thể thấy bộ ngực lông lá của ông và chiếc vòng cổ chìm trong đó. Ông cũng để ria, kiểu lưa thưa và hơi dài, theo phong cách nửa cạo nửa bất cần không cạo. Segall đã có vợ nhưng lại dành thời gian nhiều hơn ở cùng với Bob, một chú chó Rottweiler dễ thương hay ngủ trên chiếc ghế bành bọc da đen trong văn phòng ông. Segall luôn hào hứng ngụp lặn trong mọi công việc của mình. Viết kịch, đạo diễn, sản xuất phim (nổi tiếng nhất là loạt phim truyền hình về tội phạm Hunter (tạm dịch: Thợ săn)). Ông cũng sở hữu một quán ăn gần xưởng phim. Ông không phải là đầu bếp ở đó nhưng thi thoảng đặt tên cho các món có trong thực đơn, và bạn có thể nhận ra khá dễ dàng - ví dụ như món Bánh kẹp Ngực (ức gà).

Đầu năm 2002, khi Holywood đã bắt đầu chán các phim hành động kịch tính sau sự kiện ngày 11 tháng Chín, Segall chuyển hướng tài năng của mình sang lĩnh vực có phần bạo lực và máu me. Ông thành lập công ty Strategic Operations chuyên sản xuất những thiết bị mô phỏng cảnh chiến đấu ồn ĩ, căng thẳng và siêu thực phục vụ việc huấn luyện binh sĩ: khói mù chiến tranh, trong một chiếc hộp. Rất nhiều người tham gia huấn luyện là y tá quân y (nhân viên y tế Hải quân trong lực lượng Thủy quân Lục chiến và SEAL) - những chàng trai và cô gái phải thực hiện những thủ thuật cấp cứu trong lúc bom rơi đạn nổ xung quanh, giữa lúc người ta la hét, hấp hối và máu chảy như phụt ra từ vòi tưới cây. Kịch bản huấn luyện ở đây nhằm “phòng ngừa stress”. Nếu như bạn bị ném vào một cuộc phục kích được dàn dựng trong mô hình ngôi làng Afghanistan của Stu Segall thì, theo lý thuyết, bạn sẽ bình tĩnh hơn và được chuẩn bị tâm lý tốt hơn khi đối mặt với tình huống thật ở chiến trường bên kia đại dương. Đối với nhân viên y tế, khả năng giữ bình tĩnh là yếu tố sống còn. Phản xạ đánh-hay-tránh rất hữu ích nếu bạn có ý định chiến đấu hay cần chạy trốn, tuy nhiên như chúng ta sẽ thấy, nó sẽ là nếu bạn đang cố sức làm sao cầm máu đang phun ra từ động mạch hay rạch mở một đường thông khí khẩn cấp ở cổ họng, hay nói chung chỉ là cần suy nghĩ nhanh và mạch lạc.

Bốn mươi y tá quân y tương lai sắp biên chế cho Sư đoàn Thủy quân Lục chiến số 1, có trụ sở tại Trại Pendleton gần đây, đang ở đây ngày hôm nay như một phần của khóa học Kiểm soát Căng thẳng trong chiến đấu. Trong khóa học kéo dài hai ngày rưỡi này, các học viên sẽ giả vờ cấp cứu cho những người đóng giả bị thương, hầu hết là Thủy quân Lục chiến, trong sáu tình huống hỗn loạn khác nhau, bắt đầu với một cuộc tấn công của quân nổi dậy trong ngôi làng Afghanistan vào lúc 8 giờ sáng.

Ngôi làng, cảnh dựng lớn nhất trong phim trường của Segall bao gồm khoảng hai tá bản sao nhà cửa làm bằng gạch bùn, một khu chợ nhỏ, một chiếc xích đu gỉ sét và gần đây có thêm mấy con dê. (Lũ dê đã bị đưa đi vì chúng cần được cho ăn vào cuối tuần, và người thường xuyên phải làm việc này lại không phải ai khác ngoài Segall.) Để có thể tiếp cận gần nhất với tình huống, tôi đề nghị được tham gia một vai trong đó. Tôi sẽ vào vai chính tôi: một phóng viên có nhiệm vụ làm xao lãng những người đang làm việc. Họ đưa tôi vào trong một căn nhà hai phòng với nội thất nghèo nàn cùng với Caezar Garcia - một người dày dạn trong việc đóng vai người bị thương.

Bên trong một ống quần rách rưới, Caezar dính lên chân một ống chân nhân tạo - được làm bằng Silicon bôi máu me giả gắn các mảnh xương bằng thạch cao. Một ống động mạch mô phỏng bị đứt theo kịch bản sẽ phụt máu ra nhờ một chiếc bơm nhỏ nối với bình đựng ba lít máu chuyên dùng tạo hiệu ứng máu me được giấu trong chiếc ba lô Caezar đeo sau lưng, một dạng ba lô nước CamelBak dành cho ma cà rồng. Lưu lượng máu sẽ được điều chỉnh bằng một chiếc điều khiển từ xa, vì vậy nó có thể dừng chảy, chảy chậm lại hay phụt mạnh, tùy vào khả năng ga rô cầm máu của y tá quân y. Thông thường thì những người hướng dẫn, người nhìn bao quát mọi diễn biến trong kịch bản huấn luyện, sẽ cầm chiếc điều khiển này. Caezar, vì muốn máu chảy ra thật hơn, nên đã yêu cầu được tự điều khiển nó.

“Tôi nói, ‘Nhìn này, khi anh làm tôi chảy hết máu… ‘ “ Caezar dừng nói để lắng nghe. Tiếng gọi cầu nguyện đã bắt đầu. Bản ghi âm được phát qua một cụm loa trên tháp ở giữa làng là tín hiệu để những diễn viên cùng các chuyên gia thuốc nổ vào vị trí. Nhìn qua một cửa sổ phía bên trái, chúng tôi thấy các học viên đang đi vào trong làng. Họ đi theo đội hình, được trang bị vũ khí và áo giáp, trông khá căng thẳng. Tiếng người đọc thông báo giờ cầu nguyện trong máy ghi âm dừng lại, không gian bỗng chốc tĩnh lặng. Tôi có thể nghe rõ tiếng đập nhân tạo rất êm từ chiếc bơm của Caezar.

Ngay sau đó tôi không thể nghe thấy nó nữa. Thay vào đó là tiếng rít quen thuộc của loại lựu đạn phóng, tùy theo trải nghiệm sống của bạn, âm thanh này báo hiệu màn pháo hoa rực rỡ trên bầu trời mùa hè hay vụ nổ của một quả đạn chống tăng. Nối tiếp đó là tiếng súng trường nổ. Các loại đạn sử dụng đều rỗng, nhưng bạn không hẳn đã biết điều đó vì các chuyên gia thuốc nổ sẽ kích nổ những gói thuốc nổ nhỏ để làm bật tung bụi mô phỏng nơi đầu đạn trúng tường hay trên mặt đất.

Tiếng gọi cầu nguyện đều đều đã được thay thế bằng một bản ghi âm những tiếng rít, tiếng đạn nổ cùng tiếng la hét của những binh sĩ đang hoảng loạn. Âm thanh giống như một trận chiến khốc liệt. (Sau đó tôi đã hỏi Segall về nguồn gốc của các âm thanh này. “Ở Việt Nam?” Từ phim Giải cứu bính nhì Ryan.) Bạn sẽ băn khoăn họ đã tạo ra bản ghi này như nào ở Cục quản lý Nước.

“ÔIIIII, Đ…! AAAAA ỐI, GIÚP TÔI VỚI!” Tiếng Caezar đấy. Diễn rất tốt.

Một y tá quân y bước vào phòng. Ánh mắt anh ta hướng xuống sàn căn phòng, nhìn chăm chăm một bàn chân đi giày đinh, rời ra khỏi chân. Xương và thịt bị xé nát - phần còn lại của cẳng chân được nặn bởi các “nghệ sĩ tạo vết thương” theo mẫu từ những bức ảnh chụp vết thương thật - lộ ra ở phía trên chiếc giày đinh. Anh ta thốt lên, “Anh ổn chứ?”

Nhiều năm trước, khi sang đường cùng anh bạn Clark, chúng tôi nhìn thấy một vết máu khô trên mặt đường và đám lông ở ngoài rìa vết máu đủ để nhận ra đó là phần còn lại của một chú chim bồ câu. Clark cúi xuống và hét lên, “Mày ổn chứ?” Câu hỏi trong tình cảnh này bớt hài hước hơn nhưng không kém phần lố lăng. Một vũng máu nhỏ bắt đầu lan rộng trên sàn. Và giờ tình huống trở nên siêu thực: chàng y tá quân y không biết rằng Caezar vốn cụt chân[2]. Anh đeo phần ống chân giả làm bằng Silicon phía ngoài cái chân cụt của mình. Khi Caezar vung vẩy nó, như đang làm bây giờ, máu văng ra khắp phòng. Máu đang phụt ra như rượu sâm panh được mở trong phòng thay đồ sau một chiến thắng lớn.

Phía ngoài cửa, những người hướng dẫn đang hò hét để các y tá quân y khác đưa những người bị thương “ra khỏi khu vực X” - tức là đưa vào chỗ khuất, tránh khu vực bom đạn sát thương. Họ được lôi vào phòng chúng tôi. Trên sàn là đủ thứ người: các diễn viên đóng vai người bị thương nằm ngửa và các y tá quân y thì ngồi khom lưng quanh họ. Một người trông nổi bật giữa phòng vì lồng ngực to bè bất thường. Đó là diễn viên mặc bộ Trang phục Mổ. Bạn có thể đã quen với những thiết bị “mô phỏng bệnh nhân” như Anne Cấp cứu, là hình nộm giúp nhân viên cấp cứu thực hành. Bộ Trang phục Mổ của công ty Strategic Operations là một dạng mô phỏng bệnh nhân “mặc ngoài”. Diễn viên sẽ khoác lên một bộ xương sườn dạng áo vét gắn với một khay các nội tạng ở phần ổ bụng được bọc ngoài là một bộ áo liền quần có màu da người - để mô phỏng da và có thể chảy máu khi bị xuyên thủng, nhờ một hệ thống ống và bơm tương tự cái mà Caezar đang sử dụng trên cái chân cụt. (Bộ quần áo này cũng có thể được “chữa lành”, với sự trợ giúp Bộ dụng cụ sửa chữa Trang phục Mổ bằng silicon.) Giống như thể ai đó chui vào trong hình nộm Anne Cấp cứu và mang lại cho nó thứ mà thiết bị mô phỏng bệnh nhân, với đủ loại phụ kiện hấp dẫn, không thể có được: nhân tính. Hình nộm mô phỏng có thể chảy máu, vãi tiểu và co giật, lưỡi có thể sưng phù và ổ bụng rung bần bật, nhưng nó không bao giờ có thể ngồi dậy, nhìn thẳng vào mắt của học viên và van xin như Caezar vừa làm, “Xin anh, hãy đưa tôi ra khỏi đây, khỏi chỗ tồi tệ này!”

Ngày hôm nay, diễn viên mặc bộ Trang phục Mổ không la hét vì nhân vật anh ta thể hiện bị bắn xuyên ngực và bị xẹp phổi. Anh ta đang thở ngắt quãng trong hoảng loạn trong khi học viên tên Baker đã sẵn sàng kim để rút áp. Khi một viên đạn hay xương sườn gãy chọc thủng phổi, không khí hít vào bắt đầu lấp đầy khoang trống chứa phổi. Không khí tích lại trong khoang đó khiến phổi không thể dãn ra được và việc thở sẽ cực kỳ khó khăn. Triệu chứng này được gọi là tràn khí phế mạc (pneumothorax), một từ kết hợp từ hai từ Ai Cập cổ mang nghĩa không khí và ngực, đây là nguyên nhân gây ra tử vong phổ biến thứ hai trên chiến trường. Nhiệm vụ của Baker là chọc một chiếc kim rỗng vào khoang phổi, tháo khí trong đó ra và giảm áp. Cậu ta đang toát mồ hôi. Cặp kính thì trượt xuống mũi. Cậu ta giữ chặt mũi kim gần xương quai xanh, cách xa xương sườn của diễn viên, hay một phần của bộ Trang phục Mổ.

“Cậu ĐANG ĐÙA TÔI ĐẤY HẢ BAKER?” Bạn đã từng nghe tiếng hét đáng sợ rập khuôn và được cường điệu hóa của một người hướng dẫn là Thủy quân Lục chiến trên truyền hình rồi chứ? Thực ra thì cũng không hẳn là cường điệu hóa. “Đó là xương đòn của anh ta. Cậu suýt đâm anh ta rồi đấy.”

Rồi thì mũi kim cũng tìm được điểm đâm và băng giữ được ấn vào, và diễn viên được đặt lên cáng. Baker cầm hai đòn cáng phía trước và nâng lên mà không nói gì với học viên đằng sau, khiến cho cả bệnh nhân và bộ Trang phục Mổ giá 57.000 đô la lăn kềnh xuống đất.

“Cậu bị sao vậy hả, Baker?!”

Thực ra, cậu ấy không bị sao cả. Chỉ là hệ thống thần kinh giao cảm của cậu đang làm phần việc của nó. Bất kỳ thứ gì được nhận dạng là mối đe dọa sẽ kích hoạt hạch hạnh nhân - một cơ quan cảnh báo trong não - khởi động một loạt các phản ứng sinh hóa dây chuyền được biết đến với cái tên phản xạ đánh-hay-tránh. Bruce Siddle, chuyên gia tư vấn trong lĩnh vực này và là thành viên của hội đồng quản trị của công ty Strategic Operations, lại thích dùng cụm từ “căng thẳng giúp sống sót” hơn. Dù bạn muốn gọi nó là gì, xem đoạn miêu tả ngắn gọn, lịch sự của Siddle: “Bạn trở nên nhanh, mạnh và ngu ngốc.” Chiến lược sinh tồn gắn liền với chúng ta đã tiến hóa từ khi mối đe dọa là các loài thú ăn thịt người, khi việc ném một tảng đá siêu mạnh hay leo cây siêu nhanh mang lại cho con người lợi thế để có thể sống sót. Một luồng adrenalin bộc phát sẽ đẩy một lượng lớn cortisol vào trong máu. Cortisol sẽ khiến phổi hoạt động hết mức để lấy thêm nhiều ôxy, đồng thời nhịp tim tăng gấp đôi hoặc gấp ba lần để vận chuyển lượng ôxy này nhịp nhàng hơn. Đồng thời, gan cũng giải phóng thêm glucose, tiếp thêm nhiên liệu cho cơ thể để thực hiện hành động. Để ưu tiên cho những hành động cơ thể phỏng đoán rằng nó cần phải làm, các mạch máu trong các cơ lớn ở tay và chân dãn ra, trong khi các mạch trong các cơ quan kém ưu tiên hơn (ví dụ như ruột hay da) sẽ co lại. Vùng vỏ não trước trán, một trong những cơ quan tiêu thụ nhiều máu nhất cũng bị hạn chế nhận máu. Tạm biệt, suy nghĩ lý trí và phân tích. Gặp lại sau nhé, những kỹ năng vận động khéo léo. Không thứ nào trong số này thực sự có ý nghĩa với những con người nguyên thủy. Bạn không cần phải cân nhắc các lựa chọn khi đối mặt với một con thú ăn thịt đang nhe nanh gầm gừ, và bạn không có thời gian. Tuy nhiên, với các thiết bị y tế ngày càng trở nên tinh vi và nhỏ gọn, những điều trên ảnh hưởng rất lớn tới một y tá quân y. Tình hình còn tệ hơn khi adrenalin, vốn tăng cường hoạt động của cơ bắp cũng tăng cường hoạt động của cả các dây thần kinh nối với các cơ. Nó sẽ khiến bạn run rẩy và luống cuống. Tính thêm cả những chuyển động và sự rung lắc của máy bay tải thương, bạn sẽ hiểu được những thách thức của nhân viên y tế trong quân đội.

Ngoài việc chính là cứu thương, các y tá quân y cũng phải có khả năng bắn trả nếu như không còn ai có thể. Cũng giống như bất kỳ kỹ năng nào yêu cầu sự chính xác, khả năng bắn trúng mục tiêu sẽ giảm sút khi ai đó bị căng thẳng tột độ. Siddle kể với tôi, trung bình xác suất bắn trúng của một sĩ quan cảnh sát khi thi bắn súng là từ 85% tới 92%, tuy nhiên khi phải đấu súng thật sự, khả năng bắn trúng mục tiêu của họ chỉ là 18%.

Cậu học viên chăm sóc vết thương cho Caezar đang lúng túng với dây ga rô. Giống như Baker, cậu ta vẫn ổn, chỉ là đang bị ảnh hưởng từ mặt trái của việc tăng adrenalin. Một người hướng dẫn thò đầu qua cửa chính. “Cậu đang làm cái quái gì vậy, ghép tạng à? Đi thôi!”

Nếu như hoàn cảnh này là thật thì Caezar bây giờ đã chết nghẻo rồi. Với một động mạch chủ chảy máu như vậy thì chỉ mất chưa đến hai phút để trái tim một người - và trong tình huống này là hệ thống bơm máu của công ty Strategic Operations - bơm hết ba lít máu ra ngoài: một lượng máu có thể gây tử vong. Cơ thể người có khoảng năm lít máu, nhưng ba lít bị mất sẽ phá vỡ cân bằng điện giải và lượng ôxy tuần hoàn sẽ không đủ để giữ các nội tạng quan trọng hoạt động. Sốc mất máu - “chảy máu mất kiểm soát” - là nguyên nhân gây thiệt mạng thường gặp nhất trong chiến trận.

Đây là những tính toán gây lo lắng cho những người cấp cứu bệnh nhân đang trong tình trạng nguy kịch. Vết thương càng nghiêm trọng thì càng có ít thời gian để giúp bệnh nhân ổn định. Thời gian càng ít và khả năng tử vong càng lớn, nhân viên y tế càng chịu nhiều áp lực - và họ càng dễ mắc sai lầm. Trong một bản tổng kết đánh giá thực hiện năm 2009 dựa trên hai mươi hai nghiên cứu về tác động của “những khủng hoảng do căng thẳng” trong phòng mổ, hiệu quả công việc của bác sĩ phẫu thuật chắc chắn đã bị ảnh hưởng: không chỉ kỹ năng chuyên môn của họ mà cả khả năng quyết định đúng đắn hay khả năng phối hợp ăn ý với kíp mổ. Và những khủng hoảng do căng thẳng trong phòng mổ - trong nghiên cứu này được định nghĩa là do máu chảy, dụng cụ hư hỏng, sự phân tâm và áp lực thời gian - là chuyện cơm bữa trong bối cảnh chiến tranh.

Caezar được vác ra khỏi hiện trường, nằm vắt ngang vai của một học viên giống như một cái khăn quàng cổ nặng trĩu làm bằng da chồn nguyên con. Baker khiêng cáng đi ngay phía sau. Cậu ta đang cố nắm cáng vì lòng bàn tay đổ mồ hôi. Cậu ta buông đầu cáng xuống để chùi tay vào quần - lần này cũng không báo trước cho anh chàng cầm đầu kia.

“Lại thế nữa, Baker?” Lòng bàn tay đổ mồ hôi cũng là một đặc điểm của suy nghĩ đánh-hay-tránh truyền đi từ não, đã tiến hóa để cải thiện khả năng cầm nắm của con người, tuy nhiên quá nhiều mồ hôi hiển nhiên là phản tác dụng. “Đeo chiếc găng tay bé gái chết tiệt của anh vào nếu cần phải làm vậy.”

Những người hướng dẫn ở đây có lý do để thô lỗ. Mục đích của họ là làm cho các học viên phải chịu đựng mức căng thẳng và sợ hãi cao nhất mà không cần phải bắn vào họ. Mọi trải nghiệm - vết thương giả, tiếng đạn pháo nổ, sự hổ thẹn vì bị gọi là bé gái trước mặt mọi người - có tác dụng như một dạng vắc xin cảm xúc. Huấn luyện chiến đấu cho tất cả các binh sĩ, không riêng gì nhân viên y tế, từ trước đến nay đều gồm việc cho họ tiếp xúc với kiểu máu và tình trạng hỗn loạn mô phỏng nào đó. Trong nhiều năm, như Đại tá Ricardo Love đã viết năm 2011 trong nghiên cứu “Vững vàng về tâm lý: sự chuẩn bị cho binh sĩ trước chiến trận”, các chỉ huy cần phải cho lính của mình xem các bức ảnh và đoạn phim về những vết thương ghê sợ, hoặc mời các cựu chiến binh đến kể về “những cơn ác mộng họ từng trải qua”. Để giúp huấn luyện các y tá quân y tương lai, Trung tâm Nghiên cứu các vấn đề Sức khỏe Hải quân đã phân phát các cuốn sách tranh The Does (tạm dịch: Giới bác sĩ) dày 200 trang có những bức vẽ đáng sợ về các vết thương do đạn bắn và vụ nổ - một tiểu thuyết hình ảnh chân thực.

Kỹ thuật tạo hiệu ứng đạn pháo nổ và âm thanh trên chiến trường không chỉ làm cho khung cảnh thật hơn mà còn giúp kích hoạt phản ứng đánh-hay-tránh. Tiếng nổ lớn và bất ngờ sẽ kích hoạt một nhóm các phản xạ phòng vệ diễn ra trong tích tắc được biết đến là: “chuỗi phản xạ giật mình”. Mắt bạn chớp để tự bảo vệ, trong khi nửa thân trên của bạn sẽ quay ngay về phía phát ra âm thanh để đánh giá mối đe dọa. Cánh tay sẽ gập và co lại trước ngực, vai khom lại đồng thời đầu gối chùng xuống, tất cả chỉ để khiến bạn trông nhỏ hơn và khó phát hiện hơn. Việc co chặt các chi lại gần bụng cũng góp phần giúp bảo vệ các nội tạng quan trọng[3]. Bạn trở thành khiên chắn của chính mình. Siddle nói việc gập người về đằng trước có thể đã được tiến hóa để bảo vệ cổ: một phản xạ có từ thời ta còn ăn hang ở lỗ. “Một con thú lớn họ mèo đang rình rập sẽ nhảy lên vồ khi chỉ còn cách con mồi chưa đầy 6 m, quắp lấy lưng và vai rồi cắn vào cổ nó.”

Điều này sẽ khiến bạn băn khoăn không biết lũ linh dương châu Phi và ngựa vằn có phản xạ giật mình hay không? Bạn không phải là người đầu tiên đâu. Vào năm 1938, nhà tâm lý học Carney Landis đã nghiên cứu về sự tiến hóa của phản xạ giật mình, và sự kiên nhẫn của các nhân viên sở thú tại Công viên bảo tồn động vật Bronx. Trong các thí nghiệm được lặp đi lặp lại, người ta có thể nhìn thấy Landis bố trí máy ảnh và dùng khẩu súng ngắn cỡ 32 ly[4] bắn chỉ thiên. Một thí nghiệm khác đỡ làm phiền những người đi chơi sở thú hơn - và cũng mang tính giải trí hơn - là thí nghiệm của nhà nghiên cứu phản xạ giật mình Joshua Rosett, người thường lẻn sau đối tượng thí nghiệm (con người) của mình và búng tai họ. Tôi có thể tưởng tượng ra tình cảnh khó khăn của các thành viên trong gia đình Rosett.

Vườn thú Bronx không có linh dương châu Phi, tuy nhiên tại đây có loài dê núi sừng ngắn Himalaya, một loài hơi giống dê và không bị giật mình. Lười hai ngón, lửng mật, kinkajou, chó dingo, gấu Tây Tạng, chó rừng cùng tất cả các loài động vật có vú khác phải chịu đựng thí nghiệm khoa học khó chịu của Carney Landis cũng đều không có phản xạ giật mình.

Bạn cũng sẽ không giật mình khi biết rằng cuốn sách của Landis về chủ đề này, The Startle Pattern (tạm dịch: Phản xạ giật mình), đã không mấy thành công.

Kịch bản thứ hai của ngày hôm nay mô phỏng hậu quả từ vụ nổ trên một chiếc khu trục hạm của Hải quân. Lần này tôi đóng vai bệnh nhân bị bỏng và ngạt khói, nên tôi được bôi vài vệt nhọ và một cái mồm đen sì đầy muội than. Bối cảnh diễn ra kịch bản này gồm một căn phòng với giường tầng thủy thủ, hay còn gọi là khoang nằm, một phòng cứu thương ở cuối hành lang. Đường đi phía trên cho phép những người hướng dẫn quan sát các học viên và thỉnh thoảng buông vài lời thóa mạ.

Khói bốc ra từ máy tạo khói là tín hiệu để chúng tôi diễn. Năm người chúng tôi nằm trên giường tầng trong bóng tối, thể hiện cảm xúc như những tay mơ. Tôi nói với học viên đến giúp mình rằng tôi rất đau khi thở. Cậu ta đỡ tôi ra khỏi giường và dìu tôi đi ra hành lang. “Lối này, thưa bà,” cậu ta tiếp tục nói như thể tối sắp đưa tôi tới bàn ăn vậy. Cậu nói như hét lên rằng tôi sẽ là người được ưu tiên cấp cứu trước. “Thưa bà, chúng tôi sẽ phải tiến hành làm thủ thuật. Bà biết thế có nghĩa là gì không? Chúng tôi sẽ mở một lỗ nhỏ ngay tại đây.” Cậu ta chạm vào phần trước cổ tôi. Thủ thuật cần làm là mở khí quản. Họ sẽ làm bộ như rạch một đường thông khí khẩn cấp để tôi thở qua đó.

“Thật hả?” Các triệu chứng của tôi chỉ cần ôxy thôi.

“Vâng. Vì bà bị khó thở.” Tôi được khênh lên bàn khám y tế.

“Ôi, tôi không chỉ cảm thấy đau khi thở” . Tôi đang cố gợi ý. “Nó bỏng rát.”

Cậu học viên nhặt con dao mổ. Một giọng nói vọng từ trên cao giống như Đức Chúa gọi Abraham. “Dừng lại!” Giọng của một trong những người hướng dẫn cất lên. “Bà ấy đang nói chuyện với cậu đúng không? Tức là bà ấy đang thở. Bà ấy không cần thủ thuật đó.”

Ai đó hét lên, “Xem có chảy máu không!” Một y tá quân y tập sự khác thọc tay xuống dưới lưng tôi và trượt cả hai tay từ vai tới eo. Cậu ta nhìn vào tay mình xem có máu không, có vết thương nào đã bị bỏ qua không. Nếu như bạn không bị thương thật, kỹ thuật kiểm tra máu khá dễ chịu.

Bài mát xa của tôi nhanh chóng kết thúc. Tôi được mang trở lại hành lang và đặt xuống nằm cạnh một người đóng vai thương binh khác, Megan Lockett. Tôi đã nhìn thấy Megan trong phòng hóa trang từ trước. Máu giả vẫn còn ướt trên chiếc chân cụt của cô ấy. Cô ngồi chân vắt chéo, im lặng lướt xem điện thoại. Trông như thể một con sư tử nào đó vừa tới và gặm mất chân trong khi cô còn mải lướt Facebook vậy.

Sàn nhà dính nhớp nháp máu. Máy bơm máu của Megan đang gặp trục trặc. Một cặp học viên đang cố đi bám chân xuống sàn nhà, cố không làm rơi nạn nhân ưu tiên mới nhất xuống, người đàn ông đang đeo dây ga rô ở cổ chân, chỗ mà trong những hoàn cảnh văn minh hơn sẽ là nơi đeo đai kẹp tất. Họ đặt anh ta xuống bàn khám.

“Sao anh chàng này lại được ưu tiên?” - Chúa trên cao lại hét vọng xuống.

“Vết thương gãy xương hở!” ai đó cố biện minh.

“Anh ta đang hấp hối hả? Không, đâu có!” Tiếng hét bây giờ đã to to hơn: “Ai đang sắp chết vậy mấy anh? Ai là người dễ chết nhất?” Không ai trả lời. Chúa chỉ tay về phía Megan. Megan nâng chiếc chân cụt của mình lên. Chào các chàng trai! “Mấy cậu có thấy cô ấy bị sao không hả?”

Hai học viên chạy nhanh về phía Megan, trong khi anh chàng gãy xương hở thì ở lại với tôi trong hành lang dành cho những người bị thương nhưng không nguy hiểm đến tính mạng. Tôi cố gắng nhích người cho đỡ chật nhưng quần của tôi đang dính bết xuống sàn. Sau đó tôi nhận ra loại máu giả có thành phần chính là sirô ngô hiệu Karo. Sirô giúp diễn viên phải đóng vai ho ra máu cảm thấy dễ chịu hơn và an toàn hơn, tuy nhiên nếu nó khô đi trong lúc bạn ngồi hay giẫm lên, thì bạn sẽ bị dính chặt vào sàn nhà giống như chiếc kẹo táo trên khay nướng vậy.

Khi kết thúc buổi diễn tập, các học viên được gọi đến khoảng vỉa hè phía ngoài căn phòng dàn dựng để nghe chất vấn. Cheech, một người hướng dẫn, bắt đầu nói trước.

“Thật tệ hại! Các cậu mất trí hết rồi hả. Một phụ nữ mất chân phải được ưu tiên trước nhất.”

Mấy cậu học viên bào chữa. Nào là trong đó tối quá. Nhiều khói nữa. Cô ấy lại nằm dưới sàn.

“Có một bệnh nhân đứng ngay giữa phòng,” Cheech nói. “Đứng ngay giữa phòng. Và không ai mảy may chú ý đến anh ta. Các cậu cần quan sát rộng hơn. Đừng chỉ có tầm nhìn hạn hẹp như vậy.”

Cách gọi khác của “nhìn hạn hẹp” là “thu hẹp sự chú ý”. Đó là một đặc điểm khác của chiến thuật “căng thẳng giúp sống sót” vốn rất hữu ích thời tiền sử nhưng ngày nay lại có nguy cơ rước họa vào thân. Khi đó, một người sẽ chỉ tập trung vào mối đe dọa mà bỏ qua mọi thứ khác. Bruce Siddle nói rằng có một vị bác sĩ thường hay nói chuyện bông đùa với một thực tập sinh hay lo lắng. Ông giao cho cậu ta đến phòng cấp cứu để khâu vết rách trên cơ thể một nạn nhân bị tai nạn ô tô. Cậu thực tập sinh quá chú tâm vào việc khâu vết thương đến mức không nhận ra bệnh nhân đã chết từ lúc nào.

Đường đến phòng tắm của Strategic Operations rất dễ khiến người ta bị lạc, nhưng cũng rất thú vị. Bạn có thể lướt qua một giá treo những cơ quan bài tiết mới được sơn đang hong khô dưới nắng, hay một người đàn ông ngồi tại bàn làm việc đang cắt đi những phần rìa thừa của chiếc dương vật đúc của bộ Trang phục Mổ[5]. Bạn có thể nghe loáng thoáng một người đang nói với một người khác, “Nếu anh sử dụng loại màu khác thì sẽ mất bảo hành đấy.” Trong một khoảnh khắc, tôi rẽ nhầm và lạc vào một kho chứa. Một ngăn tủ chứa đồ được dán nhãn “Lá lách”, trong khi ngăn khác lại có nhãn “động mạch chủ.” Trên nóc tủ chứa đồ là da của Trang phục Mổ được gấp lại như những chiếc chăn. Khi cuối cùng tôi tìm được phòng tắm, tấm biển trên cửa khi đó sử dụng từ lóng quân sự “ĐẦU” làm tôi cảm thấy bối rối.

Trên đường quay lại, tôi đi ngang qua một nhóm đang được hướng dẫn sử dụng bộ Trang phục Mổ và quyết định ngồi cùng. Một phụ nữ có nước da màu nâu kem và mái tóc vàng loang lổ đứng cạnh một cái bàn bày những phần khác nhau của bộ trang phục, thứ mà cô đang giới thiệu, như giới thiệu đồ gia dụng của hãng Tupperware, cho hai lính Thủy quân Lục chiến đến từ Trại Pendleton. (Bên Thủy quân Lục chiến vừa mua một bộ Trang phục Mổ và hai anh lính Ali và Michelle đang được hướng dẫn cách sử dụng nó.) Người hướng dẫn ở đây, Jenny, đang mô tả cho họ xem cách mở lớp “bao nội tạng” để thấy các cơ quan trong ổ bụng. “Các bạn có thể rạch bụng,” cô nói giọng thoải mái và nhấn mạnh rằng lớp bao làm bằng cao su này khi bị rạch có thể vứt đi và thay mới.[6] Bao nội tạng được bán theo từng bịch 200 chiếc. Dường như số vụ mổ bụng là rất lớn.

Jenny nhặt lên một chiếc ruột lòng thòng, nói với Ali và Michelle rằng nếu muốn họ có thể nhồi đầy nó với phân mô phỏng tự chuẩn bị, sử dụng bột yến mạch nhuộm nâu và thêm mùi bằng một dung dịch lạ lùng gọi là Đít Lỏng. Điều phối viên đào tạo sử dụng Trang phục Mổ, Jaime de la Parra, thường đi khắp các hội nghị với dung dịch Đít Lỏng trong hành lý để thị phạm. Những nhân viên khác như Jenny thì không, và gần đây khi Jaime hỏi cô lý do thì cô trả lời, “Tôi bảo anh ta: ‘Vì sẽ không ai dám đến gian hàng của chúng ta đâu’.”

Segall, người phát minh ra bộ Trang phục Mổ rất tự hào về tính thực tế của nó, và quả thực ông có lý do để tự hào. Dù cho ruột của bộ Trang phục Mổ có bốc mùi đến thế nào hay chân cụt mô phỏng của diễn viên đang chảy máu có thật đến mức nào, các học viên đều biết rằng nó không phải là thật. Không ai lại chặt chân tay để huấn luyện một nhóm nhân viên y tế cả.

Hoặc dù thế nào thì cũng không phải là chân tay người.

Quay trở lại những năm 1960, các học viên bộ môn cứu thương trên chiến trường thường phải thực hiện các thủ thuật cứu sống nạn nhân trên những con lợn và dê đã được tiêm thuốc mê. Việc này không phải là vấn đề, ngoài thực tế những động vật nuôi thường hiếm khi rơi vào các tình huống bị bắn, bị đâm hoặc bị nổ tung bởi IED. Do đó cách duy nhất để đào tạo các học viên xử lý những vết thương dạng này là thuê một công ty để thực hiện việc bắn, đâm hoặc cắt chân các con vật cần dùng. Có một công ty như thế nằm cách đây không xa.

Dạy thực hành trên mô sống là chủ đề buổi nói chuyện trong bữa trưa hôm nay, tại gian phía sau của nhà hàng Stu Segall. Ngoài Stu và tôi còn có Kit Lavell, phó chủ tịch hội đồng quản trị của công ty. Lavell cho tôi biết về những điều luật yêu cầu Bộ Quốc phòng phải giảm số động vật dùng để dạy thực hành trên mô sống từ mức khoảng 8.500 con một năm trong năm 2015 xuống mức 3.000 tới 5.000 con. Tổ chức đấu tranh cho quyền động vật, ủy ban Bác sĩ vì Y học có trách nhiệm, đứng sau thúc đẩy vụ này. Những tiến bộ trong công nghệ mô phỏng bệnh nhân - và một cuộc giới thiệu bộ Trang phục Mổ đầy ấn tượng trước các thành viên Hạ viện - đã khiến lý lẽ của những người biện hộ cho việc dạy thực hành trên mô sống càng ngày càng khó thuyết phục hơn.

Lũ lợn thật kém may mắn bởi cấu trúc và kích cỡ nội tạng của chúng khá tương đồng với nội tạng người, thậm chí huyết áp và tốc độ chảy máu cũng gần giống. Dê thì tốt hơn cho việc dạy thực hành thủ thuật mở khí quản khẩn cấp vì bạn sẽ không phải rạch qua 10 cm mỡ.

Tôi đã xem một đoạn video trên YouTube có vẻ như là một buổi dạy thực hành trên mô sống mà có người lén quay lại. Trong một ngày mưa, mấy chàng trai đang đứng quanh một chiếc bàn gấp. Phía trên đầu họ là mái che được làm qua loa bằng vải bạt đang nhỏ nước tong tong. Hai hoặc ba người thi thoảng lại cúi gập người phía trên một con lợn nằm bất động trên bàn. Họ quay lưng về phía camera. Họ nói chuyện rì rầm. Trông họ giống như các đầu bếp tại một bữa tiệc ở ngoài trời với thịt lợn rừng nướng cả con vậy. Một bác sĩ thú y cũng có mặt và bạn có thể nghe thấy ai đó yêu cầu ông ta tiêm thêm thuốc mê cho con vật. Việc cắt chân không xuất hiện trên khung hình, nhưng bạn có thể nhìn thấy dụng cụ mà người hướng dẫn sử dụng: một cây kìm cộng lực cán dài, là loại có thể cắt đứt cả dây xích. Nghe có vẻ ghê rợn nhưng công việc này diễn ra rất nhanh. Giả sử như thuốc mê được sử dụng đúng liều lượng, tôi thấy việc này không hề ghê sợ hơn việc hằng ngày vẫn diễn ra trong lò mổ để ta được ăn thịt hun khói hay món rau sườn non.

Vì thế, Siddle cảm thấy đây là một kiểu “chủng ngừa stress” không hoàn toàn. “Dù thực hành trên động vật vẫn còn sống là một kinh nghiệm đáng quý, nhưng nó vẫn không phải là con người. Nó không la hét.” Để có trải nghiệm với tiếng hét thực sự của con người, các y tá quân y tập sự tại Trại Pendleton phải dành thời gian quan sát và làm phụ tá trong một phòng cấp cứu tại một địa phương đầy rẫy tội phạm gần Los Angeles. “Nơi đó chẳng khác gì Iraq hoặc Afghanistan,” All đã nói với tôi trước đó. “Bắn nhau và đâm chém, chẳng thiếu thứ gì.”

Michelle, một người khác tham gia đào tạo sử dụng bộ Trang phục Mổ, đã từng thực hành trên mô sống và làm việc thời gian ngắn trong một phòng cấp cứu. Cô thấy chúng hữu ích theo cách khác. Thực hành trên mô sống mang lại một môi trường giảng dạy có kiểm soát. Học viên có thể thử nhiều thứ, như dùng hai ngón tay giữ chặt một động mạch trơn tuột để khiến máu ngừng chảy. “Chị sẽ không thể,” cô nói, “làm thế với bệnh nhân trong một phòng cấp cứu.”

Với các diễn viên đóng giả người đang bị chảy máu, thở khò khè và chửi thề, Strategic Operations đang cố gắng trở thành một nơi người ta có thể mua mọi thứ họ cần: thứ có nhịp tim đập, giống người, và biết la hét. “Thứ đó sẽ khiến những người tham gia gác lại sự hoài nghi,” Stu vừa nói vừa gỡ một con cá rán. Tôi không thực sự hiểu câu ông vừa nói, nhưng hiểu rất rõ những gì ông nói tiếp theo. “Chúng tôi đã thấy các học viên tè, bĩnh ra quần, nôn ọe hay ngất đi.”

Lavell chia sẻ rằng Dennis Kucinich đã nôn ra hết bữa trưa dành cho nghị sĩ ông dùng trước đó khi xem giới thiệu bộ Trang phục Mổ. Vị đại diện của bang Ohio này ngồi ở hàng ghế đầu cùng với vợ, một người ăn chay điển hình và nhà đấu tranh cho quyền động vật tại quận Columbia. “Khi diễn viên bắt đầu la hét và máu bắt đầu phụt ra, sắc mặt của Kucinich trở nên trắng bệch. Chị có thể thấy được quá trình nhu động ngược bắt đầu diễn ra.” Tôi liếc sang các bàn bên cạnh, nửa như mong muốn sẽ nhìn thấy ai đó. “Bà vợ đứng dậy và đỡ ông ấy đi ra cửa.”

Yếu tố gây căng thẳng chính đối với bác sĩ quân y lại hoàn toàn vắng bóng trong các buổi diễn tập mô phỏng. Không ai dám bắn đạn thật về phía bạn hay bất kỳ vị trí nào gần bạn. “Các buổi diễn tập bị giới hạn bởi nghĩa vụ pháp lý,” Siddle nói. Giọng ông có chút sầu não.

“Việc rất nhiều người lính trở về bị chẩn đoán mắc chứng rối loạn căng thẳng sau chấn thương (PTSD) cho thấy chúng ta vẫn chưa làm đủ,” Đại tá Ricardo Love cáu bẳn nhìn vào tờ giấy trên tay. Love tôn sùng cách người Sparta xưa kia “tạo dựng tâm lý vững vàng cho quân đội của họ.” Pelopidas là người đã nghĩ tới các chiến lược mới mẻ này để xây dựng sự kiên cường. “Trong nhiều trường hợp, việc đánh trận giả [khi ấy] giống như cuộc chiến sinh tử và nhiều binh sĩ đã thiệt mạng.” Paul Cartledge, học giả nghiên cứu về Sparta, cho rằng những cách tạo dựng tâm lý vững vàng cho quân sĩ khác gồm có theo dõi và sát hại ngẫu nhiên các nô lệ và “dám chịu đòn roi từ thượng cấp[7] để trộm được nhiều pho mát nhất có thể từ điện thờ Ortheia (Artemis), nữ thần của cây cối và sự sinh sản”.

Rất nhiều năm trước, khi viết về câu chuyện của loài ong sát thủ, tôi đã trải qua một dạng chủng ngừa stress. Khi ấy, tôi đi cùng một đội được gọi đến để loại bỏ một tổ ong trên đất của một nông dân tại miền nam bang Texas. Chất độc của ong mật “sát thủ” cũng tương tự như của ong mật thường nhưng khi bảo vệ tổ và truy đuổi những kẻ phá hoại lũ ong này trở nên hung hãn hơn nhiều. Tổ càng lớn thì lũ ong càng cố sống cố chết bảo vệ. Tổ ong bị loại bỏ lần này có thể chứa đầy một thùng dầu loại 208 lít. Tôi mặc một bộ quần áo chống ong, nhưng lại không kéo khóa kín thế là những con ong bắt đầu chui được vào qua khe hở và đốt. Cuối ngày hôm đó, với những vết sưng buốt nhói trên người, tôi tới thăm một chủ trại ong mật. Trong lúc chúng tôi nói chuyện, mấy con ong bất ngờ đậu lên cánh tay tôi. Trước kia, phản xạ thông thường của tôi sẽ là vung tay và hét lên với một giọng rất nữ tính. Nhưng lúc ấy tôi lại bình tĩnh nhìn chúng bò loanh quanh. Nỗi sợ ong: biến mất.

Nhưng nếu đảo ngược lại có đúng không? Liệu việc tiếp xúc với ong mật thường có giúp tôi không còn sợ hãi khi một đàn ong sát thủ vây quanh? Sàn diễn của Caezar, tiếng hét của Tom Hanks và những người hướng dẫn quát tháo ầm ĩ - tất cả giống như những chú ong mật thường. Dẫu vậy, như Siddle thừa nhận, “Bất cứ thứ gì thu hẹp khoảng cách giữa thao trường và chiến trường thật đều tốt cả.”

Một cách khác để huấn luyện các y tá và bác sĩ quân y là để họ thực hành một kỹ năng nhiều lần đến mức nó trở thành phản xạ. Do đó, khi vùng vỏ não trước không giúp ích gì nữa, khi lý trí biến mất, người ta hy vọng phản xạ của cơ bắp vẫn còn. Khi thực hành đủ nhiều lần, bạn có thể tiến hành sơ cứu trong kịch bản sống còn khó khăn nhất: khi chính bạn bị đổ máu. Hãy nhớ lại người lính công binh trong chương 4, người đã giẫm vào một quả IED ấy. “Không cần suy nghĩ” - như lời cậu kể lại - cậu lấy ga rô ra và băng bó chính xác phần còn lại của cái chân.

Liệu sự hỗn loạn mà một vụ nổ gây ra có thực sự không hề gây ra áp lực tâm lý nào? Liệu một cái đầu bị vỡ sẽ trở thành một khung cảnh bình thường? Có vẻ như vậy. “Sau một thời gian,” Ali nói với tôi lúc nghỉ giải lao giữa buổi huấn luyện, “thì nó chỉ còn là một cái đầu. Cô vẫn phải tiếp tục làm công việc của mình.” Michelle kể về lần cô phục vụ tại Iraq. Cô đã phải mang theo một phần chân của cậu lính Thủy quân Lục chiến bị đứt rời bởi một quả IED. Bàn chân vẫn còn xỏ giày và một đồng đội khác cố gắng kéo nó ra. Khi chiếc giày tuột ra, bàn chân bật ra và đập thẳng vào mặt Michelle. Nét mặt của Michelle khiến tôi có cảm tưởng như bàn chân khi ấy đã bắt đầu phân hủy. “Nó chưa phân hủy,” cô nói “mà chỉ vừa mới bị dứt bung ra.” Cô ghé sát mặt về phía tôi. “Anh ta không hề đi tất.” Thứ làm cho Michelle kinh hãi không phải là máu me, không phải hình ảnh chiếc chân bị đứt lìa hay vẻ trắng bệch chết chóc của nó mà chính là mùi và cảm giác ướt át của mồ hôi từ chiếc chân dính trên má.

Và câu chuyện này sẽ là cách dẫn dắt vụng về của tôi đến thứ dịch tiết kỳ diệu, nhưng cũng ghê tởm từ tuyến mồ hôi của con người. Ở một nơi như Afghanistan, mồ hôi giúp nhiều người ta sống sót hơn sự trợ giúp của y tá quân y.

❀ ❀ ❀

[1] Ngoại trừ khi ông lấy họ Godfrey, như trong phần danh đề của rất nhiều bộ phim ông đạo diễn hồi thập kỷ 70. Godfrey Daniels đã sản xuất được khoảng mười tựa phim thuộc thể loại phim “cấp ba” vốn đã bị quên lãng từ lâu. Ông thường khá chăm chút đến kịch bản, dù thực ra không cần thiết. Một trong số đó có thể sẽ là một chương trong sách của Mary Roach mang tên: “Cơ sở nghiên cứu sử dụng các thiết bị tân tiến nhất để thử nghiệm búp bê tình dục.”

[2] Và là người sáng lập hội Mất Thứ gì đó, cái tên của tổ chức thương binh mà tôi thích thứ hai sau tên Chúng ta Cụt. Tôi tham gia vào một buổi tiệc bowling của hội Chúng ta Cụt vào những năm 1990, đó là lần chính thức đầu tiên tôi tận mắt thấy sự diệu kỳ của các chi giả gắn kèm dụng cụ chơi thể thao của Hosmer Upper Extremity. Ngoài chi giả gắn bộ phận chơi bowling, Hosmer còn sản xuất cả chi giả gắn găng tay bóng chày và chi giả để cầm que trượt tuyết hoặc cần câu cá. Một thương binh dùng chỉ giả của Hosmer đã đánh bại tôi trong trò bowling.

[3] Nhưng không giúp bạn bảo vệ được chiếc iPhone. Những tay trộm điện thoại thông minh lợi dụng phản xạ giật mình để thực hiện hành vi trộm cắp. Chúng đi từ phía sau lưng những người đang mải nhắn tin và đập mạnh vào gáy anh ta. Tay của nạn nhân bị giật mình sẽ ngay lập tức co lại, tự ném chiếc điện thoại về phía kẻ trộm.

[4] 1 ly = 1/100 inch = 0,254 mm. Cỡ nòng 32 ly tương đương 8,13 mm. (ND)

[5] Thường được nhắc đến với cái tên lịch sự hơn là “dương vật gắn tùy chọn”, được tạo hình theo hai mẫu của người Kavkaz và Mỹ gốc Phi (cùng cỡ, chỉ khác màu).

[6] Các chi tiết có thể thay thế như bao nội tạng, mạch máu thay thế, bao quy đầu (để huấn luyện thủ thuật cắt bao quy đầu tại Nasco) và dung dịch mô phỏng chất nôn của Laerdal được gọi với thuật ngữ công nghiệp là “thành phần tiêu hao”. Và đối với cục thức ăn Laerdal sử dụng cho mô hình Charlie nhằm mô phỏng sự hóc thì thuật ngữ này quả thực rất đúng.

[7] Tôi cho rằng Cartledge dùng từ “thượng cấp” để ám chỉ những người lớn tuổi hơn cánh thanh niên trai tráng; tuy nhiên những công dân đẳng cấp cao của Sparta không phải kiểu người huấn luyện nhã nhặn như thời hiện đại. “Những trưởng lão của bộ lạc” sẽ quyết định đứa trẻ nào có khả năng phục vụ trong quân đội, những đứa nào bị cho là không phù hợp sẽ bị dồn vào một vực sâu được gọi là “những kẻ bỏ đi”. Thời xưa chẳng có gì hợp lý hay sao ấy nhỉ. Ai lại đưa pho mát dâng cúng cho nữ thần cây cối?