Cách người chết giúp người sống tiếp tục sống

Máu me không phải là thứ khiến tôi chú ý trong những bức ảnh tin tức chụp những người bị bắn hay trúng bom chết. Mà chính quần áo của họ. Đây là ảnh chụp một người đàn ông, thức dậy buổi sáng và đi tới tủ quần áo mà không mảy may nghĩ rằng đó là lần cuối cùng anh ta đi tất, hoặc chỉnh lại cà vạt của mình cho nhân viên pháp y. Quần áo giúp ta thấy được ngày bình thường cuối cùng của người đó ở trên thế giới này theo cách hết sức sầu thảm. Bạn có thể thấy ngay cái chết và sự sống. Trong các bức ảnh khám nghiệm tử thi quân nhân, bạn cũng thấy chuyện gì xảy ra lúc người đó ở giữa lằn ranh sống-chết. Chính sách của Bộ Quốc phòng yêu cầu phải để nguyên những thiết bị cứu thương trên tử thi. Bạn sẽ hình dung được cảnh các bác sĩ quân y, bác sĩ phẫu thuật làm việc khẩn trương - cố gắng đẩy lui cái chết với ga rô và ống dẫn.

Trong ngành pháp y quân đội, ngoài nội tạng và da thịt tử thi, các dụng cụ y tế cũng được xem xét kỹ. Họ làm vậy để thu thập thông tin và gửi lại cho những người đã cấp cứu những bệnh nhân này. Chẳng hạn, dụng cụ thông đường thở khí quản mới có hoạt động đúng như nhà sản xuất đã hứa không? Nó có được đặt đúng chỗ không? Có thể làm điều gì khác không? Những thông tin phản hồi ấy sẽ được đưa tới một cuộc hội thảo từ xa về thương vong trong chiến đấu diễn ra mỗi tháng một lần, một phần của chương trình “Phản hồi đến chiến trường” của Hệ thống Giám định Y khoa Lực lượng vũ trang (AFMES). Trong quá khứ, những bài phản hồi chính xác, có thể lượng hóa được thường ở dạng các bài báo khoa học xuất bản. Trong thời gian để các bài báo vượt qua được các công đoạn bình duyệt và xuất bản trên một tạp chí y học, rất nhiều mạng sống có thể bị cướp đi. Hình thức hội thảo từ xa này tốt hơn rất nhiều.

Cơ quan Giám định gồm hai tòa nhà thấp ốp gạch màu nâu nhạt là nhà xác và nhà tang lễ. Nhà xác có khung cảnh xung quanh đẹp hơn. Nói vậy không có nghĩa là cảnh quan quanh nhà tang lễ ảm đạm hoặc sầu não. Không hề (chắc chắn là không nếu nhìn vào những nơi bạn sẽ phải lái xe qua để đến đó: kho rượu Dover, Nhà nghỉ Super 8, cửa hàng Chik-fil-A, cửa hàng Applebee’s, trại Cải tạo và Quản thúc, cửa hàng McDonald’s, cửa hàng Wendy’s, Trung tâm cai nghiện Hướng đi Mới, Chợ Boston và một con chuột búp bê hơi khổng lồ quảng cáo dịch vụ diệt chuột). Nối giữa hai tòa nhà là một hành lang nhỏ nhưng bạn cần phải có thẻ ra vào mới đi vào được bên trong. Bạn không muốn người nhà của người quá cố rẽ nhầm đi vào khu giám định pháp y đâu.

Hay, trong buổi sáng nay, vào nhầm phòng hội thảo. Hội thảo Thương vong trong chiến đấu lần thứ bảy vừa mới diễn ra. Có 80 người tham gia hội thảo được kết nối từ xa gồm: tầm 30 người đang công tác ở đây, tại AFMES, tương đương số người đang gọi điện từ Afghanistan và Iraq, một số khác ở San Antonio, Texas và viện Nghiên cứu Phẫu thuật của Quân đội Mỹ. Họ chỉ tương tác thông qua micro. Có một màn hình hiển thị, nhưng chỉ để trình chiếu hình ảnh các binh sĩ đang được nhắc đến chứ không phải hình ảnh của người nói.

Tử thi trong bức ảnh hiện trên màn hình đang nằm ngửa. Hai thanh chữ nhật màu đen che đi mắt và hạ bộ của anh ta. Tôi muốn một thanh nữa để che đi đôi bàn chân, vì nó lật một cách lạ lùng, và có gì đó sai sai, về cùng một phía. Chúng giống như đôi bàn chân trong một phù điêu Ai Cập cổ hay bên dưới tấm chăn của một trong những khách sạn nơi nhân viên phục vụ phát cáu khi phải nhét lại ga giường xộc xệch. Một người đàn ông ở đầu dây Afghanistan thuật lại công đoạn sơ cứu trước khi người này được đưa đến bệnh viện: “khi được đưa đến thì thủ thuật hồi sức tim phổi (CPR) vẫn đang được tiến hành. Nỗ lực cứu chữa bao gồm thắt đai JETT, tiêm tĩnh mạch xương ức dạng IV, plasma, hai liều epinephrine. Lúc tới cơ sở chữa trị, tim đã ngừng đập. Dừng hồi sức tim phổi. Hết.” Hết tất nhiên là một thói quen của các quân nhân thông báo rằng họ đã nói xong trên bộ đàm, chứ không phải, như tôi nghe thấy lần đầu, một lối nói của biên tập viên để tạo kịch tính.

Tiếp theo, giám định viên y tế (ME) đã tiến hành giám định pháp y thông báo kết luận của mình. “… đa chấn thương ở khắp đầu, xương sọ nứt. Thân não có vết rách. Xuất huyết não. Nhiều vết vỡ trên xương mặt. Hai tay chấn thương nhiều chỗ. Xương chày và xương mác cũng đều bị gãy. Lại vùng mặt, cả xương hàm trên và xương hàm dưới đều vỡ.” Máu đã được làm sạch, do đó phần lớn những thứ tôi nghe thấy đều không thể nhìn thấy bằng mắt thường. Thứ có thể thấy là: Ria mép anh ta sao mọc lệch lạc thế kia. Điều này gợi nhớ cho tôi đến một trò gây cười trong phim hài - bộ ria giả bị bong keo và treo lệch xếch trên mặt của diễn viên. Hồi đó tôi thấy trò này chẳng buồn cười chút nào. Bây giờ, hình ảnh tương tự kia chắc chắn chẳng có gì đáng cười.

Giống như một biên tập viên nhạy cảm, giám định viên bắt đầu nêu ý kiến của mình với những nhận xét tích cực trước. “Thao tác mở màng nhẫn giáp được thực hiện khéo léo và rất đúng chỗ.” Mở màng nhẫn giáp là một thủ thuật chọc một lỗ thở khẩn cấp xuyên qua màng nhẫn giáp. Anh ta tiếp tục, “Việc đặt JETT.” Đai Cố định Khớp Khẩn cấp (JETT) là một dạng ga rô mới được dùng để bó chặt các động mạch tại khớp đùi hay thân mình. “JETT có vẻ đã bị lệch đi khi vận chuyển…” Đây là một cách nói lịch sự để miêu tả thực tế rằng dây ga rô đã bị buộc sai chỗ. Trong những cuộc hội ý như thế này, người ta cực kỳ cẩn trọng trong việc dùng từ ngữ để mô tả thứ gì đó. Giám định viên không muốn đổ lỗi hay phê phán những người đã tiến hành làm các thủ thuật cấp cứu. Thay vì nhắc đến họ bằng tên hay mật hiệu, họ dùng cụm từ “người sử dụng thiết bị”.

Một người đàn ông đến từ viện Nghiên cứu Phẫu thuật Quân sự nói xen ngang. “Đây là sai lầm sơ đẳng,” anh ta bắt đầu, “vì đai JETT để quá gần gốc khớp. Động mạch đùi có thể được bó chặt dễ dàng hơn ở nơi xa hơn một chút” - xa ra phía ngoài hơn - “so với vị trí đai đã được đặt”. Anh ta nói vuốt đuôi, “Dù vậy, nhiều khả năng đai JETT đã bị dịch lại gần gốc khớp một chút trong lúc vận chuyển.” Nhưng anh ta không thể kìm được và nói thêm: “Dù cho điều đó rất khó xảy ra. Tôi sẽ gửi hướng dẫn tới cho tất cả mọi người. Cảm ơn.”

Ca tiếp theo ưa nhìn hơn, quá ưa nhìn ấy chứ. Đây không phải là một tình huống để bạn thán phục hình thể của một người chết. Theo thói thường, các tử thi đều trông rất cũ kỹ, mềm nhũn và èo uột. Chỉ cần liếc qua là bạn biết còn quá ít phương án có thể làm với cơ thể đó. “Mọi người có thể thấy việc tiêm máu tủy xương ức đã được làm chuẩn xác,” giám định viên nói. Tiêm máu tủy là một phương pháp tương tự như tiêm tĩnh mạch. Máu sẽ được truyền thẳng vào tủy xương thay vì mạch máu. Khi một người bị mất quá nhiều máu, thành mạch sẽ mất trương lực, nhờ đó người ta mới có thể tìm được chúng để đâm kim. Đó là sự khác biệt giữa việc chọc kim vào một quả bóng bay vừa mới bơm căng so với việc chọc vào một quả đã bị đá vào góc nhà và nằm đó cả tuần sau bữa tiệc. Xương của cơ thể - thường là xương ức, phần (chứa tủy đỏ) tạo ra rất nhiều máu - được khoan thủng bằng một máy khoan xương cỡ nhỏ, hay thậm chí là khoan tay nếu như pin của khoan máy yếu.

Nhiều ngày trước, có thể chính bộ ngực đồ sộ của người đàn ông này đã đẩy anh ta vào nguy hiểm. Một trong những phản hồi từ AFMES gửi ra chiến trường viết như sau: cơ ngực của một lính bộ binh, hay lính Thủy quân Lục chiến, chăm đẩy tạ ngày nay thường rất dày khiến cho kim chọc ngực để làm giảm áp lực khí trong các trường hợp bị xẹp phổi - khi phổi bị bắn thủng và không khí bắt đầu tích tụ phía ngoài phổi - không đủ dài để xuyên qua cả khối cơ này. Khoảng một nửa số bệnh nhân nam gặp tình trạng này. Nhờ có chương trình “Rút kinh nghiệm trên chiến trường,” loại kim dài hơn đã được sử dụng cho các binh sĩ to con.

Ca cuối cùng là một nữ quân nhân bị bắn từ đằng sau. Giám định viên đang trình bày, “Trong hai vết đạn, vết lớn hơn xuyên qua tim vào lá phổi bên phải… Vị trí tiêm máu tủy xương ức chuẩn xác. Vị trí tiêm máu tủy xương ống chân cũng chuẩn xác.” Không có gì nhiều để nói. Không có gì nhiều để làm trong trường hợp này.

Người ta vẫn để xác người phụ nữ xấu số mặc đồ lót. Đó là thứ đồ lót đơn giản màu vàng lợt[1]. Bức ảnh khiến tôi cảm thấy quặn trong lòng. Chính quần áo - thứ cho thấy người mặc không lường trước được mình sẽ mất - khiến tôi cảm thấy thế. Trong một bức hình thứ hai, tử thi nằm úp mặt. Tôi để ý thấy mặt sau của bộ đồ lót có màu hồng. Mất một lúc tôi mới hiểu được tại sao. Màu vàng lẫn với máu sẽ ra màu hồng.

Phòng giám định pháp y tỏa mùi oi nồng như mùa hè. Hệ thống thông gió lấy không khí từ bên ngoài, Paul Stone, sĩ quan quan hệ công chúng của AFMES, người đi với tôi cả buổi chiều hôm nay, giải thích. “Ngoài kia họ vừa cắt cỏ xong.” Căn phòng này đủ rộng để giám định cùng một lúc hai mươi hai tử thi. Stone đã ở đây trong vụ chiếc trực thăng Chinook bị bắn hạ ở Afghanistan, làm thiệt mạng 38 quân nhân và một chú chó nghiệp vụ. Khi đó, căn phòng có mùi như xăng máy bay và thịt cháy, mùi mạnh đến nỗi nhân viên quét dọn hôm đó đã đòi gấp đôi tiền công. “Anh ta hỏi, ‘Các anh mới làm gì vậy?’” Stone từng là người phát ngôn của Văn phòng Bộ trưởng Quốc phòng. Rất khó để làm anh bối rối. Có lúc tôi hỏi anh rằng đã có ai nói anh trông giống Vladimir Putin chưa, và ngay cả điều này cũng không khiến anh thay đổi sắc mặt.

Lúc đỉnh điểm của cuộc chiến tranh Iraq, mỗi tuần có khoảng 20 tới 30 tử thi được gửi qua căn phòng này mỗi tuần. Kể từ năm 2004, có khoảng 6.000 lượt giám định pháp y được tiến hành tại đây. Mọi quân nhân (và cả chó) hy sinh khi đang phục vụ Quân đội Mỹ đều được giám định pháp y. Điều này không phải đã được thực hiện từ lâu. Trước năm 2001, giám định pháp y chỉ dành cho những trường hợp tử vong mà không có nhân chứng, hay nguyên nhân tử vong không rõ ràng. Stone đưa ra một ví dụ về một vụ nghi vấn giết người, rồi ngừng lại. “Dù sao, về mặt kỹ thuật tất cả những tử thi ở đây đều là kết quả của hành vi giết người.” Từ giết người - homicide, được ghép từ hai từ Latin homo - người và cidium - hành động giết. Ý anh là cố sát: tội giết người có thể bị truy tố.

Sáu nghìn người đã bị giết trong giai đoạn đẹp nhất của cuộc đời. Công việc giám định pháp y này có thể ảnh hưởng thế nào đối với một con người? Một điều chắc chắn là câu hỏi đó khiến anh cực kỳ mệt mỏi. “Chúng tôi là bác sĩ, và đây là những bệnh nhân của chúng tôi,” là câu trả lời anh dành sẵn cho tôi. Tôi tưởng tượng nghề bác sĩ này khó khăn thế nào. Hầu hết những người học ngành y với mong ước và dự định rằng họ sẽ giúp phục hồi sức khỏe, chấm dứt sự đau đớn và kéo dài sự sống cho người khác. Nghĩa là cứu sống. Nhờ có chương trình Rút kinh nghiệm trên Chiến trường, những giám định viên đúng là đã giúp cứu sống nhiều sinh mạng, nhưng không phải những người họ tương tác ngày này qua ngày khác.

Stone đưa tôi tới Khu vực Chụp bức xạ H. T. Harcke, nơi những người chết được chụp cắt lớp. Chụp cắt lớp toàn cơ thể sẽ khiến người được chụp phải hứng chịu lượng phóng xạ rất mạnh, nhưng người chết rồi thì không phải lo nữa. Những thứ như đường đạn và góc đạn đi vào cơ thể sẽ được nhận diện rõ ràng hơn trên một tấm phim chụp cắt lớp trắng đen sạch sẽ thay vì trên bàn khám nghiệm tử thi đầy máu me. Chính đại tá Harcke đã chỉ cho tôi những thứ căn bản của ngành Bệnh học Phóng xạ Pháp y. Tên của ông đã được dùng để đặt cho phòng thí nghiệm. Tôi đoán rằng điều này để tri ân những đóng góp tiên phong của ông cho lĩnh vực này. “Có hai cách để được đặt tên,” ông nói khi tôi đề cập đến nó. “Hy sinh hoặc ủng hộ hai triệu đô la. Tự cô đã có câu trả lời rồi đó.”

Harcke rê chuột kéo những bức ảnh chụp một tử thi vô danh. Khi chúng tôi xem lần lượt từ những bức ảnh chụp đỉnh đầu tới ảnh gót chân, những mảnh vỡ của IED sáng lên như sao băng. Kim loại hiển thị màu trắng sáng tương phản với màu xám của cơ, máu và xương[2]. Sự tương phản rất rõ ràng và trực diện. Đối mặt với sắt thép tốc độ cao, ngay cả những người khỏe mạnh nhất trong chúng ta cũng chẳng khác nào bột nhão. Sự mong manh thể hiện rõ ràng cả trong những thuật ngữ pháp y - mô mềm và sọ vỏ trứng.

Trên đường quay trở lại văn phòng của Stone, chúng tôi dừng lại để nói chuyện với Pete Seguin, anh bạn làm công việc thống kê. Trên bàn của anh là một tập ảnh, được in ra từ những trường hợp nói đến trong cuộc hội thảo về thương vong trong chiến đấu. “Họ trông không thật lắm,” anh nói về những tử thi. “Họ giống như những con búp bê.” Tôi không chắc nơi mà anh mua những con búp bê này. Tôi nhìn Stone.

“Ý cậu ta là búp bê sứ,” Stone nói. “Nước da trắng bệch.” Seguin lý giải về sự nhợt nhạt, vùng máu tụ trong một tử thi. Khi tim ngừng bơm máu, trọng lực làm thay. Bởi vì người chết được vận chuyển trong tư thế nằm ngửa, do đó khi đến bàn giám định, họ trông trắng bệch như những geisha vậy, tất cả máu đã bị rút khỏi mặt, ngực và phần trên của đùi.

“Nhưng rồi cô lại thấy họ ở đây…” Ý Seguin là trong phòng giám định pháp y. “Đó là một trải nghiệm hoàn toàn khác biệt. Thật quá buồn thảm.” Tôi hầu như không nghe thấy lời anh. “Đây hết thảy đều là các thanh niên trẻ tuổi. Lũ trẻ của chúng ta. Nó khiến cô đặt ra nhiều câu hỏi. Như: liệu có đáng không?”

Trong phòng giám định pháp y có hai thang nhôm di động có chân gắn bánh xe. Tôi nghĩ người ta sắp dùng chúng để sửa trần nhà. “Không, nó để quan sát từ trên cao,” Stone nói. Những thợ chụp ảnh pháp y cần phải có góc chụp từ trên cao để lấy được toàn bộ cơ thể vào khung hình. Tôi đoán chiến tranh cũng giống như thế. Với hàng ngàn điểm sáng, như họ nói. Chỉ khi bạn lùi lại và nhìn tổng thể, khi ấy bạn mới có thể nắm được sự đáng giá, sự biện minh cho việc mất đi bất kỳ điểm sáng đơn lẻ nào. Ngay lúc này, thật khó để có được góc nhìn ấy. Thật khó để biết chúng ta sẽ cần một chiếc thang cao đến mức nào.

❀ ❀ ❀

[1] Các binh sĩ nữ, khác với các nam đồng nghiệp của mình được cấp những phiếu mua hàng để tự mua đồ lót. Quân đội Mỹ ngày nay bắt đầu được trang bị loại đồng phục có gắn kèm pin mặt trời - loại áo sơ mi có thể sạc pin cho bộ đàm - nhưng lại không thể làm được việc mua áo lót cho những nữ quân nhân của mình. “Tôi đã đi mua mấy đồ đó với vợ tôi đôi lần”, - một người phát ngôn của Lục quân Mỹ trả lời báo Bloomberg Business - “Việc đó không đơn giản chút nào.”

[2] Thông thường là xương thịt của nạn nhân, nhưng thỉnh thoảng cũng lẫn vào cả mảnh xác của một kẻ đánh bom tự sát. Theo stone thì chưa có ca nào được ghi nhận rằng nguyên nhân tử vong là từ một mảnh xương của kẻ đánh bom tự sát cả. (Những nhà giám định pháp y không sử dụng khái niệm “mảnh đạn hữu cơ.” Nguồn gốc của nó là từ óc sáng tạo của nhà văn Don DeLillo, tác giả cuốn Falling Man.)