Trong bộ phim năm 2015 The Intern (Bố già học việc), Ben Whittaker (do Robert De Niro thủ vai) 70 tuổi, góa vợ, hỏi rằng: “Tôi sẽ sống những ngày còn lại thế nào đây? Ví như: Chơi golf. Đọc sách. Xem phim. Chơi bài Pinochle. Đã thử tập yoga, đã học nấu ăn, mua cây về trồng, [chuyển sang nói tiếng Quan thoại] học tiếng Quan thoại. [Bằng tiếng Anh] Nói thật chứ, tôi đã thử hết mọi thứ”. Cuối cùng ông vào làm ở một công ty khởi nghiệp về thời trang trực tuyến ở Brooklyn theo chương trình thu hút nhân tài lớn tuổi của người sáng lập kiêm CEO Jules Ostin (do Anne Hathaway đóng). Sau hàng loạt biến cố, Ben đã trở thành người cố vấn, người bạn tâm giao thân cận nhất của Jules.

Hãy nghĩ xem chúng ta lãng phí biết bao nhiêu tài năng nếu không sử dụng hết những bí quyết và kinh nghiệm của thế hệ “đầu bạc” khi lượng dân số này ngày càng gia tăng. Hãy dành một chút thời gian tưởng tượng về thế giới trong đó ông bà chúng ta là những thành viên tích cực và hiệu quả nhất xã hội.

Khi chính khách người Phổ Otto von Bismarck thực hiện chương trình bảo hiểm xã hội đầu tiên cho người lớn tuổi, ông có ý định “thuần hóa” tầng lớp lao động bằng cách cho họ một điều gì đó để mong đợi. Đó là một trong những phát minh vĩ đại cuối thế kỷ 19 - cùng với điện thoại, động cơ đốt trong, và sợi nhân tạo - góp phần cách mạng hóa xã hội hiện đại. Cùng với chương trình giáo dục phổ quát - một sự đổi mới khác của thế kỷ 19 - chế độ hưu trí đã chia cuộc sống chúng ta thành ba giai đoạn cơ bản: học tập, làm việc, và nghỉ ngơi. Đó không còn là vấn đề lựa chọn của cá nhân: Chính phủ quy định bạn sẽ làm gì vào lứa tuổi nào, và các chuẩn mực xã hội càng củng cố mô hình chia nhóm dân số theo đó.

Thật ngạc nhiên khi nhận ra bao lâu nay chính phủ, pháp luật, và thậm chí cả nền văn hóa chủ đạo đã khiến mọi người nghĩ rằng ở một độ tuổi nhất định chúng ta không còn có thể đóng góp đáng kể cho xã hội và nền kinh tế. Những người trên 65 tuổi (hoặc một con số xác định nào khác) được coi là thành phần dân số “thụ động”, không phải là “người cho” cũng chẳng phải “kẻ nhận”.

Nhưng với tuổi thọ ngày càng tăng - đến năm 2030, người 60 tuổi trung bình có thể sống thêm 22 năm nữa; ở các nước phát triển, con số này lên đến 25 năm - thì đã đến lúc chúng ta cần phải xem lại điều từng được coi là hiển nhiên. Ông Catherine Collinson, CEO Trung tâm Nghiên cứu Hưu trí Transamerica chia sẻ: “Mong muốn được làm việc, một phần xuất phát từ nhu cầu tài chính, nhưng trên hết là ước muốn được hòa nhập với thế giới”. Mặt khác, các công ty cũng ngày càng nhận thức rõ những tổn thất mất mát khi nhân viên có kinh nghiệm nghỉ hưu. “Khi Thế hệ bùng nổ dân số về hưu, những kiến thức nội bộ[1]cũng mất luôn”, theo lời bà Susan Weinstock, Phó chủ tịch AARP. “Người lao động kỳ cựu mang lại giá trị rất lớn cho người sử dụng lao động”. Các công ty Boeing, Michelin, và UPS đã mời những người vừa nghỉ hưu quay lại làm việc trong thời kỳ cao điểm nhu cầu về sản phẩm và dịch vụ.

Ngoài ra còn có những lợi ích tiềm năng khác. Nghiên cứu cho thấy sự đa dạng về giới tính hay sắc tộc tuy có thể làm giảm sự gắn kết và hiệu suất của nhóm nhưng lại gia tăng khả năng sáng tạo, giúp giải quyết vấn đề không theo lối mòn. Mặc dù tác động của tuổi tác có vẻ không rõ ràng lắm nhưng một số báo cáo cho thấy đội ngũ có nhiều lứa tuổi khác nhau có thể sáng tạo nhiều hơn. Chẳng hạn như, BMW, công ty sản xuất xe ô tô Đức, thấy rằng các nhóm gồm nhiều thế hệ làm việc tốt hơn trong công việc tạo ra ý tưởng và giải quyết vấn đề. “Một nhóm đa thế hệ sẽ có cách nhìn đa chiều về một dự án hoặc vấn đề”, Helen Dennis, chuyên gia về vấn đề này, giải thích. “Càng có nhiều ý tưởng thì càng dễ hoàn thành mục tiêu”. Bộ phim The Intern đã thể hiện một cách tài tình sự hợp tác hiệu quả giữa các thế hệ trong công việc, mang lại thành công cho cả đôi bên - cùng với những tiếng cười. Nhưng còn về những hậu quả không mong đợi thì sao?

Việc tiếp tục đi làm ở độ tuổi nghỉ hưu có thể dẫn đến một hậu quả không đáng có khi các chính phủ ở châu Âu và Mỹ ngày càng miễn cưỡng trong việc chăm lo về an sinh cho người dân ở một độ tuổi nhất định. Câu chuyện về chi tiêu tùy ý của thế hệ “đầu bạc”, cũng là “thế hệ ‘xanh’ mới” đã khiến các chính trị gia nghĩ rằng người cao tuổi có thể sống tốt mà không cần sự can thiệp của chính phủ. Cụ thể hơn, các yếu tố như khó khăn tài chính của chính phủ, hệ tư tưởng tự túc, và sức chi tiêu tùy ý của một phân khúc lớn người già, đã làm xuất hiện suy nghĩ rằng lương hưu nhà nước không thể và cũng không nên là nguồn sống duy nhất. Hiện nay, nhiều chính trị gia cảm thấy người cao tuổi nên chịu trách nhiệm về cuộc đời mình nhiều hơn người già trong những thập niên trước - bằng cách tạo ra nguồn thu nhập bổ sung như cho thuê phòng dư trong nhà hay lái xe Uber, như chúng ta sẽ thấy trong Chương 7. Khi lượng dân số trên 60 tuổi gia tăng trên toàn thế giới, điều này chắc chắn sẽ trở thành chủ đề tranh luận nóng, nhất là khi các nhóm người nộp thuế trẻ hơn và nhỏ hơn - thế hệ Millennials và thế hệ Z[2]- can thiệp bằng chính trị.

❀ ❀ ❀

[1] Những kiến thức tổng hợp từ kinh nghiệm, chuyên môn, dữ liệu, quy trình, thông tin, hay các giá trị mà một nhân viên có được khi làm việc cho công ty.

[2] Những người sinh sau năm 2000.