Hình ảnh vệ tinh giúp NASA xây dựng “bản đồ ánh sáng” khi các thành phố lên đèn vào ban đêm, như Hình 8 dưới đây.
Hình 8
Cường độ ánh sáng bầu trời (từ ánh đèn) có mối tương quan lớn đến mức sống toàn cầu và là cơ sở để các nhà nghiên cứu phân tích và xác minh lại các thông số được thu thập theo cách thông thường. Nhưng hình ảnh vệ tinh không thể hiện cho chúng ta biết bên dưới sự lấp lánh hào nhoáng của ánh đèn thành phố là những vùng tối rộng lớn của đói nghèo, kết quả của khoảng cách ngày càng lớn giữa người giàu và người nghèo. Thư viện Hạ viện Vương quốc Anh đưa ra một dự báo đáng buồn rằng đến năm 2030, ⅔ tài sản trên thế giới sẽ thuộc sở hữu của 1% những người giàu nhất chủ yếu đang sống ở thành thị. Năm 2018, Hồng Kông có 10.000 công dân siêu giàu với giá trị tài sản ròng ít nhất 30 triệu USD mỗi người, lần đầu tiên vượt qua New York với con số 9.000 người. Tokyo, Los Angeles, Paris, London, Chicago, San Francisco, Washington DC và Osaka đã lọt vào top 10 bảng xếp hạng các thành phố có người siêu giàu. Nhưng Hồng Kông cũng có một tỷ lệ khá lớn (20%) người sống trong cảnh nghèo đói, và thành phố New York cũng không khá hơn (19%), theo số liệu của chính quyền thành phố.
Năm 2019, theo chính quyền liên bang Mỹ, nghèo nghĩa là có mức thu nhập 28.100 USDnăm cho một gia đình bốn người. Với thước đo này, 30% cư dân vùng đô thị McAllen-Edinburg-Mission ở Texas là người nghèo. Ở Valdosta, Georgia, tỷ lệ là 26%; ở Visalia- Porterville, California, gần 25%; và ở Bloomington, Indiana, gần 23%. Năm 2017, 5 thập niên sau khi Tổng thống Lyndon Johnson phát động cuộc chiến chống đói nghèo, tỷ lệ trung bình toàn quốc là 12,3%. Tại thời điểm phát động, tỷ lệ hộ nghèo cả nước là 19%. Cũng như giới giàu, người nghèo phần lớn tập trung ở các thành phố. Vấn đề là thành thị càng khuếch đại khoảng cách chênh lệch giàu nghèo, và đẩy chúng ta tiến xa về phía hai thái cực: thuận lợi và bất lợi.
Chỉ cách Đồi Capitol vài dãy nhà là một trong những khu đô thị nghèo nhất nước Mỹ. Năm 1932, thế hệ ông bà của bà Rosa Lee Cunningham là những nông dân lĩnh canh đã di cư từ vùng nông thôn Rich Square, Bắc Carolina đến khu vực này của Washington, DC. Nhà báo điều tra Leon Dasli của tờ Washington Post kể rằng: “Cuộc đời bà ấy kéo dài suốt nửa thế kỷ khốn khó trong những khu dân cư lụi tàn. Cách không xa những tòa nhà hùng vĩ của các nhà hoạch định chính sách thất bại trong việc xóa bỏ vòng lẩn quẩn đói nghèo”, Rosa Lee mang thai đứa con đầu lòng trong số tám đứa khi chỉ mới 13 tuổi, kết hôn năm 16 tuổi và chuyển về ở với bố mẹ vài tháng sau khi người chồng bắt đầu đánh đập bà. Phải mất nhiều năm, bà mới có thể dọn ra ở riêng. “Rosa Lee sống trong thế giới nghèo đói, thất học với đầy rẫy các hoạt động tội phạm xung quanh”, Dash viết. Hai trong số các con của bà cuối cùng cũng tìm được việc làm ổn định. Họ sống trong một căn hộ chật chội, cùng với con trai lớn của bà, người luôn phải ngủ trong phòng khách. Một người con trai khác làm việc vất vả tại cửa hàng bán lò nướng KFC. Anh ta hút ma túy sau giờ làm việc. Rosa ở chung phòng với cô con gái có đứa con trai tuổi teen đang bị giam trong khu nhà dành cho phạm nhân nhỏ tuổi. Một người con gái khác của bà - đã từng thụ án 11 tháng vì tội tàng trữ cocaine - ở phòng còn lại cùng với ba đứa con. Tổng cộng có chín người thuộc ba thế hệ khác nhau.
Dash nhận xét “Rosa Lee là chốn về an toàn cho các con bà ấy, họ như dân du mục, liên tục di chuyển từ nhà bạn bè, đến nhà tù, rồi ra đường, rồi về với Rosa Lee”. Bà đã chuyển nơi ở 18 lần trong suốt 45 năm sống ở thủ đô nước Mỹ. Tiền của bà là “nguồn thu nhập ổn định duy nhất, tuy không phải tất cả đều hợp pháp. Bà nhận được 437 USDtháng từ chương trình Thu nhập An sinh Bổ sung dành cho người nghèo tàn tật… Số tiền còn lại của bà kiếm được từ việc bán đồ ăn cắp”. Bà bị chẩn đoán mắc bệnh AIDS vào năm 1988 và qua đời năm 1995. “Nghèo đói đã hủy hoại mọi chủng tộc người Mỹ, dù ở nông thôn hay thành thị, nhưng nó còn tác động một cách bất công đến người Mỹ da đen sống ở nội đô thành phố của đất nước”.
Eric là một trong hai con trai của Rosa Lee lọt được vào tầng lớp trung lưu. Anh ta có một chiếc xe Jeep và sống ở ngoại ô DC. Eric và anh trai Alvin là những người duy nhất trong số 8 người con của Rosa Lee chưa bao giờ sử dụng ma túy hoặc bị ngồi tù. Cả hai đều tham gia quân đội. Vào thời điểm mẹ qua đời, Alvin là tài xế xe buýt, còn Eric, nhân viên điều khiển thiết bị hạng nặng, đang có một số công việc tạm thời. “Trong gia đình họ, ma túy đã trở thành bức tường ngăn cách không thể vượt qua”, Dash viết. “Alvin và Eric không đi chơi với các anh em và họ cũng không nhớ đã bao lâu [anh chị em] không đến thăm họ. Nếu có gặp nhau, thì thường là khi Alvin hoặc Eric đến để giải quyết vấn đề gì đó tại căn hộ của bà Rosa Lee”.
Ở đô thị, bên cạnh những người nghèo và tầng lớp trung lưu kiệt quệ đang chật vật qua ngày, là cuộc sống tốt đẹp của người giàu. Tiểu thuyết gia F. Scott Fitzgerald[1] đã viết “Tôi dành những đêm thứ Bảy ở New York vì những bữa tiệc lấp lánh, rực rỡ của Jay Gatsby sống động đến mức tôi vẫn có thể nghe thấy tiếng nhạc và tiếng cười, nhẹ nhàng mà không ngớt, từ khu vườn của anh ấy, và những chiếc xe ô tô chạy lên xuống trên con đường vào nhà anh. Một đêm nọ, tôi nghe tiếng xe và ánh đèn dừng ở bậc thềm trước nhà anh ấy. Nhưng tôi không để ý. Có lẽ là vị khách cuối cùng nào đó đến từ tận cùng trái đất mà không biết rằng bữa tiệc đã kết thúc”. Trong thế giới tinh tế và kiêu kỳ của họ, người giàu ganh đua với nhau vì sĩ diện xã hội. Năm 1899, ông Thorstein Veblen[2] đã viết: “Khi càng giàu có, giai cấp nhàn hạ càng phát triển phân hóa thành những đẳng cấp khác nhau… Kẻ nào thuộc đẳng cấp cao hơn và cao nhất xét về nơi sinh hoặc gia thế giàu có, hoặc cả hai, sẽ có vị thế cao hơn so với những người xuất thân thấp và có điều kiện kinh tế kém hơn”.
❀ ❀ ❀
[1] Tác giả cuốn Gatsby vĩ đại.
[2] Nhà kinh tế học và xã hội học người Mỹ.
