Tôi mà có quyền phát hành và kiểm soát tiền tệ quốc gia, thì chẳng cần quan tâm đến ai là người làm luật.

- Mayer Amschel Rothschild,

chủ ngân hàng

Đa số chúng ta hiện nay đều lớn lên trong thế giới mà mỗi quốc gia đều có những biểu tượng chủ quyền tối cao - như một lá cờ, một nhà lãnh đạo hay một loại tiền tệ. Nhưng đến năm 2030, một số loại tiền tệ quan trọng nhất thế giới sẽ được phát hành không phải do nhà nước mà là từ các công ty hoặc thậm chí máy tính. Tuy nhiên, ngày nay, nhiều người vẫn cho rằng đây là một xu thế nguy hiểm.

Lần đầu nhìn thấy tiền giấy ở Trung Quốc vào cuối thế kỷ 13, Marco Polo quá kinh ngạc mà thốt lên rằng: “Tất cả những mảnh giấy này được phát hành một cách trang trọng với giá trị uy quyền như vàng bạc”. Tờ giấy kỳ lạ này lần đầu tiên được đưa vào lưu hành vào năm 1260 bởi Hốt Tất Liệt, người sáng lập triều đại nhà Nguyên và là cháu của Thành Cát Tư Hãn, vị bạo chúa người Mông Cổ. Tiền giấy hiện đại ra đời sau đó khoảng vài thế kỷ, trong sự ganh đua giữa Anh và Pháp. Năm 1694, các cận thần của Vua William III đưa ra một phương cách tài trợ mới cho các cuộc chiến bất tận của nước Anh với kẻ thù dọc Eo biển Manche, đó là: Thành lập Ngân hàng Anh, một công ty tư nhân được trao quyền nhận vàng gửi từ công chúng và phát hành tiền giấy để cho vay lại.

Trước đây đã từng có tiền lệ về thực tế tồn tại một số loại tiền tệ trong một quốc gia: Cho đến cuối thế kỷ 19, không hiếm trường hợp các thương phiếu ngân hàng hay công ty được lưu hành như tiền tệ nhằm mục đích gia tăng tín dụng hoặc dùng để thanh toán. Ngành ngân hàng cũng không ngại tận dụng mọi cơ hội với công nghệ mới. Theo lời kể lại, các chủ ngân hàng Rothschild đã sử dụng chim bồ câu để truyền tin Napoléon bại trận Waterloo năm 1815 trước bất kỳ ai ở London, và họ đã tận dụng thông tin quý giá đó để kiếm lợi nhuận hấp dẫn trên thị trường trái phiếu.

Cảm thấy bất lực, không kiểm soát được các loại tiền tệ trong phạm vi lãnh thổ cùng với các cuộc khủng hoảng ngân hàng tái diễn, bắt đầu từ khoảng 150 năm trước, các chính phủ đã quyết định đưa ra chính sách nhà nước độc quyền in ấn và lưu thông tiền. Đến năm 2030, hệ thống tiền tệ quốc gia độc quyền sẽ bị xóa bỏ, tương tự như thể chế độc quyền trước đây trong ngành hàng không, điện lực và viễn thông. Đồng tiền quốc gia vẫn chiếm ưu thế, nhưng bên cạnh đó sẽ có các lựa chọn khác dựa trên nền tảng kỹ thuật số.

Để có thể hình dung một tương lai trong đó tiền tệ truyền thống, tiền ảo và các đồng tiền điện tử cùng tồn tại, trước tiên chúng ta cần nắm được cách hoạt động của tiền. Hãy xem một câu chuyện thú vị của Salvador Dalí, một trong những nghệ sĩ nổi tiếng nhất thế kỷ 20 và tiên phong về Chủ nghĩa siêu thực; ngày nay những bức tranh sơn dầu của ông được bán với giá hàng chục triệu USD. Dalí cũng là một doanh nhân sành sỏi. Một lần ông thết đãi nhóm bạn tại một nhà hàng đắt tiền ở thành phố New York. Đến lúc trả tiền, người nghệ sĩ lập dị chợt nảy ra một ý tưởng sáng tạo và quyết định thử xem sao. Trên mặt sau của tấm séc ông sẽ ký để thanh toán, ông phác họa một bức vẽ theo phong cách độc đáo của mình. Ông ký vào đó và đưa cho người phục vụ, và người này sau đó chuyển cho quản lý nhà hàng. Thông thường, tờ séc đã ký hậu sẽ được gửi đến ngân hàng để đổi thành tiền. Nhưng đây không phải là một tờ séc bình thường. Khi nhìn thấy bản phác thảo và nhận ra họa sĩ nào đã vẽ nó, người quản lý quyết định đóng khung tấm séc và treo lên tường để trưng bày (Hình 9).

Hình 9

Dalí rất vui mừng và tiếp tục chơi chiêu này nhiều lần nữa. Chắc chắn, còn nhiều tấm séc có bản phác thảo của Dalí được trưng bày ở các nhà hàng khác. Hãy hình dung hết ý nghĩa của câu chuyện khác thường này. Số tiền đáng lẽ được dùng để trả cho các bữa ăn sẽ không bao giờ bị thu vì những tấm séc đã trở thành tác phẩm nghệ thuật và có một đời sống riêng. Với Dalí, thử nghiệm này chỉ là những nét vẽ của thiên tài. Nhưng thực chất ông ta đã tự in tiền cho mình (bằng bản vẽ có giá trị) và mọi người sẵn sàng chấp nhận nó là hình thức thanh toán. Tất nhiên, cũng tương tự như với tiền thật, Dalí đã làm giảm giá trị đồng tiền đó khi “in” ra quá nhiều, khiến giá trị các bức vẽ bắt đầu giảm xuống dưới giá của bữa ăn. Cuối cùng những người quản lý nhà hàng cũng đã tỉnh ngộ ra.

Ý nghĩa rút ra ở đây là bất kỳ ai cũng có thể in tiền, và đồng tiền đó có tiềm năng được lưu hành như một hình thức thanh toán miễn là người khác tin tưởng và cảm thấy thuận tiện sử dụng. Các hình thức thay thế tiền có thể được sử dụng như một phương tiện đầu tư, nghĩa là mọi người cho rằng loại tiền này cũng tăng giá trị theo thời gian. Tuy nhiên, tương tự như tiền tệ quốc gia, bất kỳ loại tiền nào cũng chịu tác động của quy luật cung cầu, theo đó khi cung vượt cầu sẽ làm giảm giá trị đồng tiền và làm giảm mức sử dụng của mọi người.

Thế giới vẫn phụ thuộc vào đồng đô la Mỹ trên phạm vi quốc tế trong các lĩnh vực quan trọng nhất như thanh toán, đơn vị tính toán và đồng tiền dự trữ. Hơn một nửa tổng số nợ quốc tế, các khoản vay và dự trữ ngoại hối được tính bằng USD, và khoảng 45% doanh thu ngoại hối và các khoản thanh toán toàn cầu sử dụng đồng USD. Nói đến giao dịch thì có hơn 80% hóa đơn tính bằng USD. Tuy nhiên, vị thế tối cao của đồng bạc xanh trong tài chính và thương mại quốc tế sẽ lung lay khi năm 2030 đến.

Các thị trường mới nổi hiện chiếm hơn một nửa thị trường kinh tế toàn cầu. Thêm vào đó, Trung Quốc đã là quốc gia thương mại lớn nhất và sẵn sàng để trở thành nền kinh tế lớn nhất. Nhưng đồng Nhân dân tệ không phải là loại tiền được tin tưởng - thậm chí là ở Trung Quốc. Đồng tiền này không được chuyển đổi, giao dịch tự do hay thuộc dòng vốn tự do. Nếu Trung Quốc trở thành cường quốc kinh tế hàng đầu thế giới, thì lần đầu tiên trong lịch sử, cường quốc kinh tế hàng đầu lại không kiểm soát đồng tiền pháp định hàng đầu thế giới. Khi La Mã thống trị Địa Trung Hải, đồng aureus ngự trị tối cao. Trong thời kỳ hoàng kim của đế chế Byzantium, các thương gia tôn vinh đồng solidus (theo tôi, đó là tên hay nhất từng đặt cho một loại tiền tệ). Khi Florence thống trị thương mại, đồng fiorentino được sử dụng rộng rãi. Sau đó là đồng guilder của người Hà Lan, người Tây Ban Nha với đồng real de a ocho (peso) (còn được gọi là “đô la Tây Ban Nha” vì được sử dụng rộng rãi ở Mỹ thời kỳ đầu), người Anh với đồng bảng Anh, và tất nhiên, đồng đô la Mỹ. Mỗi nền kinh tế hay đế chế thống trị đều có một loại tiền tệ mà mọi người tin tưởng và sử dụng.