Nếu đã rơi vào ngõ cụt, bị dồn vào chân tường thì khó có động thái sáng tạo hay điều chỉnh hướng đi nào khả dĩ vì khi đó bạn đang quá sợ hãi. Hãy luôn cởi mở đón nhận nhiều khả năng thì mới có thể thích ứng được với mọi thay đổi của trò chơi. Nguyên tắc này đi ngược lại với nhiều tư tưởng và thực hành lãnh đạo truyền thống, cũng như với vô số cuốn sách đưa ra lời khuyên cho cuộc sống hàng ngày. Ví dụ, tiêu đề một bài báo trên tờ Fast Company năm 2011 nói rằng: “Tại sao cởi mở với nhiều lựa chọn lại là ý tưởng thực sự, thực sự xấu”. Tôi lại cho rằng luôn chuẩn bị tinh thần cho mọi khả năng là một ý tưởng thực sự, thực sự hay. Sẽ ra sao nếu bạn phải đối mặt với tình hình bấp bênh? Điều gì xảy ra khi bạn không biết chắc những thay đổi quy mô lớn trong nhân khẩu học, kinh tế và công nghệ sẽ tác động như thế nào? Có phải tâm thế cởi mở đón nhận mọi khả năng là con đường phù hợp để tiến lên khi không còn điều gì là đương nhiên bất biến, khi không có giả định nào chắc chắn đúng về tương lai thế giới? Nếu có thể đổi hướng đi khi biết mình đã dự đoán sai về tương lai thì bạn có làm không?

Có nhiều sự lựa chọn thực chất lại bất lợi, đó là kết luận từ nghiên cứu của Giáo sư tâm lý học Trường Harvard Dan Gilbert, người đã chứng minh rằng những quyết định có thể thu hồi đem lại mức độ hài lòng thấp hơn. Rõ ràng con người luôn cố tìm hiểu xem họ đã lựa chọn đúng hay sai, dù như vậy chỉ lãng phí công sức, và khiến họ luôn nghi ngờ con đường đang đi. Linh hoạt với nhiều lựa chọn bị cho là nguyên nhân dẫn đến hiệu suất thấp hơn vì bạn đã không dành toàn bộ sự tập trung vào một lựa chọn nào.

Có đúng như vậy không?

Tôi xin đưa một ví dụ về “tư duy nhiều chọn lựa” trong một câu chuyện thời thơ ấu của tôi. Gia đình tôi thường nghỉ hè ở nhà ông bà. Nếu người lớn để chúng tôi ở nhà, chúng tôi sẽ rủ anh em họ và mấy đứa hàng xóm đến chơi trò trốn tìm. Để trò chơi ly kỳ hơn, chúng tôi chơi trong bóng tối. 30 đến 40 đứa trẻ, từ 5 đến 15 tuổi, sẽ tắt hết đèn và bắt đầu chơi trốn tìm. Như vậy có vẻ đáng sợ. Nhưng còn một lý do khác làm lũ trẻ sợ mà không phải do tắt đèn. Những đứa lớn hơn tự đổi luật chơi và rượt những đứa nhỏ hơn chạy khắp nhà, khiến chúng càng sợ. Bóng tối đã làm bọn trẻ nhỏ sợ một phần, và giờ đây chúng còn phải đối mặt với một nỗi sợ lớn hơn.

Chơi trốn tìm trong bóng tối cho lũ trỏ cảm giác sợ hãi giống như cảm giác bất lực của chúng ta trước những đổi thay chóng mặt của nền kinh tế, với vô vàn nguy cơ khôn lường. Thử tưởng tượng một đứa trẻ 5 tuổi vì sợ bị những đứa lớn hơn bắt được nên chạy vào một căn phòng và trốn trong tủ quần áo. Chắc chắn đứa nhỏ sẽ bị những đứa lớn hơn tìm thấy và cù lét không thương tiếc, vì nó không còn đường nào để thoát.

Giả sử để tránh số phận đó, cậu nhóc đã thuê các chuyên gia tư vấn của Công ty McKinsey để cho lời khuyên. Bạn nghĩ họ sẽ khuyên điều gì?

Vâng, có một số khả năng để cải thiện tình hình của cậu nhóc. Đầu tiên là nên chọn một căn phòng lớn thay vì căn phòng nhỏ, và tốt nhất là một căn phòng có nhiều cửa. Tiếp theo là để cửa mở và đứng cách mỗi cánh cửa một khoảng bằng nhau, chứ không trốn dưới gầm bàn hay trong tủ quần áo. Nếu làm theo những lời khuyên này, đứa nhỏ sẽ tối ưu hóa được các chọn lựa nó có, trong khi nếu núp trong tủ quần áo thì khả năng lựa chọn giảm xuống bằng 0.

Đây chính là lý do tại sao bạn luôn chuẩn bị cho mọi khả năng. Đừng bao giờ đưa ra quyết định khiến bạn rơi vào ngõ cụt, không lối thoát. Đừng bao giờ làm bất cứ điều gì có thể chặn mất những nước đi khác. Tránh đưa ra các quyết định không có đường lui hoặc có thể phải trả giá quá đắt. Hãy đầu tư vào những “quyền lựa chọn thực” (real options), nói theo ngôn ngữ đầu tư tài chính, khi độ không chắc chắn càng lớn thì giá trị càng tăng.

Hãy nghe một chuyên gia tư vấn McKinsey “thật” giải thích tính logic của vấn đề này. Phó giám đốc bộ phận thực thi chiến lược McKinsey, Hugh Courtney cho rằng: “Quyền lựa chọn thực mang lại giá trị vì chúng cho phép người ra quyết định có thể liên tục tối ưu hóa mà không phát sinh những chi phí chìm đáng kể”. Bí quyết là vượt qua tâm lý “được ăn cả - ngã về không, bây giờ hoặc không bao giờ” khi nhận thức rằng có rất nhiều sắc thái giữa hai thái cực: không làm gì và nhào vào đại. “Các lựa chọn giúp bảo toàn lợi thế tiềm năng đồng thời hạn chế những bất lợi hiện hữu trong các tình thế không chắc chắn”. Theo một cách nào đó, tư duy chọn lựa là cách tiếp cận mang tính bao quát hơn, trong đó chúng ta cam kết với một lựa chọn bao gồm nhiều lựa chọn hơn. Courtney kết luận: “Những người ra quyết định chiến lược tài giỏi nên xác định toàn bộ các quyền lựa chọn thực và các khả năng thay thế một cách có hệ thống, đồng thời ‘luôn cởi mở’ linh hoạt khi phải quyết định xem có nên chọn các khả năng đó hay không”. Bài học ở đây là mỗi chúng ta nên chú ý bảo toàn cho mình nhiều nước đi nhất có thể, nếu không sẽ có lúc chúng ta mất cảnh giác và rơi vào thế bí trước tình hình luôn luôn thay đổi.