“Ngày 4 tháng 1 năm 1914, Henry Ford từ một kỹ sư cơ khí đã trở thành doanh nhân thành đạt trong ngành công nghiệp ô tô đang phát triển ở Detroit”, theo Daniel Raff, đồng nghiệp của tôi ở Trường Wharton. “Xe của ông ta rất nổi tiếng, nhưng tên tuổi ông ấy không được biết đến trong thế giới mà chiếc Model T bán rất chạy”. Trong một ngày đông cực lạnh ở Detroit, Henry Ford và James Couzens, Phó chủ tịch của ông, đưa ra một thông báo chưa từng có: Công ty Ford Motor sẽ tăng gấp đôi lương cho công nhân của mình lên mức 5 USDngày. Ngày nay, con số đó tương đương với 126 USDngày hoặc 14 USDgiờ cho một ngày làm việc 9 tiếng, gần gấp đôi so với mức lương tối thiểu liên bang năm 2019 là 7,25 USDgiờ. “‘Cơn sốt đào vàng’ khởi phát từ mức lương ưu đãi 5 USD của Ford”, dòng tiêu đề của tờ Times-Star ở Detroit. “Hàng nghìn người tìm việc làm trong nhà máy ở Detroit. Sẽ phát 10 triệu USD tiền thưởng giữa tháng. Không nhân viên nào nhận ít hơn 5 USDngày”.

Anh Raff kể lại: “Một phản ứng phổ biến trước tin này được khắc họa rõ nét trên bức biếm họa của tờ New York Globe and Commercial Advertiser.. . Một nhóm đàn ông béo đội mũ chóp và áo khoác cổ lông vừa hút xì gà vừa xếp hàng ở quầy trả lương. Một quý ông khác ngồi sau chiếc ô tô có tài xế riêng… ‘Hawkins’, ông ta nói, ‘Cậu chạy vào quầy lấy tiền lương giúp tôi với. Tuần trước tôi quên mất’”. Ngày Năm Đô la đã đưa Henry Ford trở thành người nổi tiếng toàn cầu. “Kế hoạch người Mỹ; sự thịnh vượng của ngành xe hơi thấm dần từ trên xuống”, John Dos Passes viết trong cuốn tiểu thuyết The Big Money (Tạm dịch: Tiền to) năm 1933. “Nhưng mức lương năm đô la mỗi ngày dành cho những người lao động giỏi giang, sạch sẽ, không uống rượu, không hút thuốc lá, không đọc sách hay nghĩ ngợi,… đã biến Henry Ford trở thành nhà sản xuất ô tô, người ngưỡng mộ Edison, người chơi chim cảnh, và một người Mỹ vĩ đại vào thời đó”.

Các kỹ sư Ford đã sắp xếp và chuẩn hóa quy trình lắp ráp, cắt giảm thời gian chế tạo một chiếc Model T từ 12 giờ xuống chỉ còn 93 phút. Hiệu quả này đã khiến ngày làm việc ngắn lại và người lao động cảm thấy nhàm chán. Kết quả là tỷ lệ công nhân nghỉ việc tăng vọt lên 370%, nghĩa là mỗi năm công ty phải tuyển dụng gần bốn lượt nhân viên cho một vị trí trong dây chuyền lắp ráp. “Ford lý luận rằng lương cao có thể khỏa lấp cho sự tẻ nhạt của công việc nhà máy”, theo cuốn The Henry Ford, một ấn phẩm quảng bá về những đóng góp của Henry Ford cho công cuộc đổi mới nước Mỹ. Trong quá trình nghiên cứu, Raff nhận thấy “công ty không gặp khó khăn nào trong việc tuyển dụng người mới”. Hơn nữa, mức lương Ford đưa ra không phải là cố định, mà dựa trên cơ sở chia sẻ lợi nhuận, theo đó người công nhân sẽ nhận được tiền thưởng nếu đạt được các yêu cầu và mốc hiệu suất nhất định. Theo The Henry Ford, công ty đã xây dựng Phòng Xã hội khét tiếng để “giám sát thói quen của nhân viên ngay cả bên ngoài nơi làm việc”. Để có được chế độ Ngày Năm Đô la, “người lao động phải kiêng rượu, không bạo hành gia đình, không cho ở trọ, giữ nhà cửa sạch sẽ và đều đặn nộp tiền vào tài khoản tiết kiệm”. Cách quản lý lao động gia trưởng như vậy khá phổ biến vào thời điểm đó. “Các thanh tra viên công ty Ford Motor đến từng nhà công nhân tra hỏi thăm dò và quan sát điều kiện sống của họ”. Sự phát triển kinh tế và văn hóa thời kỳ đầu của tầng lớp trung lưu Mỹ chịu ảnh hưởng lớn từ tầm nhìn của Henry Ford. Ông đã góp phần hình thành một tầng lớp nhiều người tiêu dùng ưa thích mua hàng hóa đại trà như sản phẩm của công ty ông.

Chuyển nhanh sang ngày 2 tháng 10 năm 2018, là ngày Amazon thông báo họ sẽ trả cho tất cả nhân viên tại Mỹ - dù là toàn thời gian, bán thời gian, thời vụ hay tạm thời - với mức lương thấp nhất là 15 USDgiờ, cao hơn gấp đôi mức lương tối thiểu liên bang. Công ty có ¼ triệu nhân viên (và thêm 100.000 người trong các kỳ lễ) này bị chỉ trích công khai về các chế độ cho người lao động. Theo CEO Jeff Bezos, công ty đã “lắng nghe những lời chỉ trích” và “quyết định đi đầu” bằng việc tăng lương cho nhân viên. Cũng như Henry Ford, người đàn ông giàu nhất thời đại này đã chọn một con số tròn trĩnh đầy sức mạnh. Ngay cả Thượng nghị sĩ Bernie Sanders, người đệ trình “Đạo luật chống Bezos” lên Quốc hội, cũng ca ngợi quyết định này: “Hôm nay, tôi muốn vinh danh một người xứng đáng. Xin chúc mừng ông Bezos vì đã làm những điều thật sự đúng đắn”.

Hãy xem những điểm khác biệt và tương đồng giữa thế giới của Ford và Bezos tại thời điểm đưa ra các quyết định trên. Với tỷ lệ thất nghiệp là khoảng 14% vào năm 1914 và chỉ còn 4% vào năm 2018, bối cảnh của họ giống nhau ở chỗ người lao động và các công ty đều phải thích nghi với sự thay đổi công nghệ mạnh mẽ. Ford và Bezos đều luôn chú trọng tăng trưởng, nhưng sẵn sàng nhượng bộ để tránh mối đe dọa từ lực lượng lao động, đồng thời cả hai đều mong muốn giảm tỷ lệ nghỉ việc. Động thái của Ford đã có hiệu ứng lan tỏa trong toàn ngành công nghiệp ô tô, và tầng lớp trung lưu Mỹ gia tăng chính là nhờ số lượng người lao động tham gia tiêu dùng tăng lên gấp đôi. Thật ấn tượng, với một ngày làm việc tám giờ, Ngày Năm Đô la của Ford năm 1914 tương đương với 15,69 USDgiờ năm 2018 sau khi đã điều chỉnh lạm phát, cao hơn 69 xu so với 15 USDgiờ của Amazon. Thông thường, rất hiếm công ty tự đơn phương tăng lương cho nhân viên.

Hiện nay, khi một vài bộ phận của tầng lớp trung lưu cũ phải chịu cảnh bần hàn, nhiều người ở cả hai bên bờ Đại Tây Dương ủng hộ việc chính phủ chu cấp thu nhập cơ bản phổ thông. Ý tưởng này được nhiều người tán đồng ở châu Âu và Canada. Ngược lại, ở Mỹ, một nửa dân số coi đó là hình thức chủ nghĩa xã hội. Theo nhà văn Nathan Heller của tạp chí New Yorker, chương trình chính phủ cung cấp cho mọi gia đình nguồn thu nhập tối thiểu, “ít nhất đủ sống ở Mỹ nhưng không dư dả”, đã thu hút không chỉ giới trí thức mà còn các nhà lãnh đạo lao động. Ngay cả những người theo chủ nghĩa tự do cũng ủng hộ chính sách này vì nhận thấy đó là một cách để hạn chế sự quan liêu của chính phủ và giảm gánh nặng cho các chương trình phúc lợi. Không như các chính sách hỗ trợ đa dạng của chính phủ hiện nay, trong đó nhân viên chính phủ sẽ xem xét ai là người xứng đáng được nhận hình thức hỗ trợ nào và quản lý những lợi ích đó, chương trình mang tính đại trà này sẽ cắt giảm chi phí và loại bỏ tình trạng quan liêu. Đó đồng thời cũng là “dòng ngân sách cứng” vì khi xác định con số thu nhập của mỗi người hoặc mỗi gia đình thì sẽ biết cần phải chi bao nhiêu cho chương trình này. Trước đó, nhà kinh tế học theo chủ nghĩa tự do Milton Friedman đã đề xuất “thuế thu nhập âm” (tức khoản phụ cấp từ chính phủ cho những người có thu nhập dưới một mức nhất định) trong cuốn Capitalism and Freedom (Tạm dịch: Tư bản và Tự do) năm 1962 của ông. Bấy giờ chính quyền Johnson cảm thấy đó là một ý tưởng hay đến mức họ quyết định thực hiện thử nghiệm ở New Jersey, nhưng kết quả lại đặt ra nhiều vấn đề tiêu cực hơn tích cực. Các chuyên gia khác lại ủng hộ ý tưởng chính phủ bảo đảm một mức thu nhập tối thiểu vì nó sẽ giúp nền kinh tế tiêu dùng tránh được tác động xấu từ nạn thất nghiệp do công nghệ gây ra - một xu hướng nhất định sẽ gia tăng trong khoảng thời gian từ nay đến năm 2030. “Khả năng cao là chúng ta sẽ có mức thu nhập cơ bản phổ thông, hoặc gì đó tương tự, nhờ ngành tự động hóa. Vậy thì còn đòi gì nữa”, Elon Musk tuyên bố năm 2016.

Theo một cuộc thăm dò của Công ty tư vấn Gallup vào tháng 2 năm 2018, người Mỹ chia làm hai phe ngang nhau khi có ý kiến về vấn đề thu nhập cơ bản phổ thông. Các nhà phê bình lo ngại chính sách này sẽ làm giảm động lực thúc đẩy hiệu quả công việc, cũng như làm xói mòn niềm tự hào và thỏa mãn mọi người có khi làm việc. “Tôi nghĩ rằng làm việc mang lại một phẩm giá nhất định”, chia sẻ từ nhà kinh tế học từng đoạt giải Nobel Joseph Stiglitz, người hay ủng hộ các chính sách tiến bộ. Bên cạnh đó cũng có những nghi ngờ không chắc chương trình có giúp ích được gì cho nền kinh tế. Viện Roosevelt, một tổ chức cánh tả, lập luận rằng nếu lấy từ tiền thuế để chi thì thu nhập cơ bản phổ thông sẽ không mang lại lợi ích gì về tăng trưởng kinh tế. Tuy nhiên, cũng có những lợi ích tiềm năng khác. Một chương trình thí điểm ở Ontario, Canada, dành cho những người độc thân có thu nhập dưới 26.000 USD và các cặp vợ chồng kiếm được dưới 36.500 USD cho thấy người nhận trợ cấp cảm thấy mạnh mẽ hơn, ít lo lắng hơn, kết nối với xã hội hơn, cũng như có thể đầu tư vào giáo dục và tìm kiếm việc làm.

Có lẽ trường hợp của Alaska sẽ cho chúng ta câu trả lời xác đáng về các khía cạnh lợi cũng như hại của vấn đề thu nhập cơ bản phổ thông. Kể từ năm 1982, cư dân Alaska nhận được trợ cấp thường niên từ Quỹ Thường trực Alaska, tài trợ bởi nguồn thu từ dầu mỏ của bang. Năm 2018, mức trợ cấp là 1.600 USD. Một nghiên cứu chi tiết của Cục Nghiên cứu Kinh tế Quốc gia cho thấy mức trợ cấp này không ảnh hưởng đến việc làm: “Việc trợ cấp một khoản tiền cố định không làm giảm đáng kể vấn đề việc làm nói chung”. Ông Mouhcine Guettabi, nhà kinh tế học thuộc Đại học Alaska, Anchorage, cũng tán đồng với kết luận này. Ngoài ra, ông còn xem xét đến các nghiên cứu khác cho thấy người Alaska chi tiêu nhiều hơn cho hàng hóa và dịch vụ thiết yếu hàng tháng khi nhận được khoản trợ cấp. Trong bốn tuần sau khi mọi người nhận được tiền, các vụ việc liên quan đến lạm dụng chất kích thích tăng 10% nhưng tội phạm trộm cướp tài sản lại giảm 8%. Một số các lợi ích khác như tăng cân nặng trung bình ở trẻ sơ sinh con các bà mẹ thu nhập thấp và giảm béo phì ở trẻ ba tuổi. Thật ngạc nhiên là các khoản trợ cấp làm giảm nghèo đói nhưng lại làm tăng khoảng cách giàu nghèo, chủ yếu là do các hộ gia đình giàu hơn dùng số tiền trợ cấp để tái đầu tư trong khi những hộ nghèo hơn lại tiêu dùng hết. Dù lợi hay hại, thì toàn bộ kế hoạch này đều dựa trên giả định có doanh thu ổn định từ ngành dầu khí, trong khi thực tế là ngành này đang bị đe dọa bởi sự biến động giá cả và sự cạn kiệt của các mỏ dầu. Thực trạng bất ổn khiến các cuộc chiến phân bổ doanh thu thuế cho các chương trình của chính phủ trở nên gay gắt hơn.

Các nhà kinh tế học Hilary Hoynes và Jesse Rothstein của Đại học California, Berkeley đưa ra một đánh giá ảm đạm về tương lai của chính sách thu nhập cơ bản phổ thông. Sau khi xem xét các chương trình thí điểm và các chính sách đề nghị từ Canada, Phần Lan, Thụy Sĩ và Mỹ, họ kết luận rằng “thay thế các chương trình xóa đói giảm nghèo hiện nay bằng thu nhập cơ bản phổ thông sẽ chỉ là đi thụt lùi, trừ khi có thêm nguồn vốn đáng kể”.