Tháng 10 năm 2018, ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu, do Liên Hiệp Quốc thành lập, đưa ra lời cảnh báo mới rằng để ngăn chặn đại họa biến đổi khí hậu thì “lượng khí thải carbon dioxide do con người gây ra trên toàn cầu vào năm 2030 phải giảm khoảng 45% so với mức năm 2010, và tiến đến ‘0%’ vào khoảng năm 2050”. Nói cách khác, trước khi năm 2030 đến, chúng ta cần có hành động quyết liệt để ngăn chặn lũ lụt ở các khu vực ven biển, giảm tần suất của thiên tai khắc nghiệt, và ngăn chặn nạn phá hủy nông nghiệp trên diện rộng, nếu không…
“Vài năm tới có lẽ sẽ là thời điểm quan trọng nhất trong lịch sử”, ông Debra Roberts, đồng chủ tịch của một trong các nhóm nghiên cứu đưa ra báo cáo nêu trên. Tháng 5 năm 2019, Liên Hiệp Quốc công bố một báo cáo ảm đạm khác dự đoán trong vòng vài thập niên tới, một triệu (trong số tám triệu) loài động vật và thực vật hiện có sẽ tuyệt chủng nếu chúng ta không ngăn chặn biến đổi khí hậu. Khi nhiệt độ toàn cầu gia tăng, cuộc sống cư dân đô thị sẽ trở nên rất kinh khủng. Theo nhà khoa học Bỉ Hendrik Wouters, “Các chiều hướng đó gây ảnh hưởng nguy hại đến ngày càng nhiều cư dân thành thị. Nhiệt độ cao dẫn đến tỷ lệ tử vong, tỷ lệ nhập viện, mức sử dụng năng lượng cũng như tổn thất kinh tế gia tăng quá mức, và còn trở nên trầm trọng hơn vì [hiệu ứng] đảo nhiệt đô thị”.
Với tốc độ này, có thể không chỉ tương lai chúng ta bị ảnh hưởng mà cả quá khứ cũng bị xóa sổ. Theo nhà Ai Cập học Sarah Parcak, có khoảng 50 triệu địa điểm khảo cổ trên thế giới chưa được đưa vào bản đồ, và khi các thành phố mở rộng, ít nhất một nửa trong số đó có thể bị phá hủy vì cướp bóc, biến đổi khí hậu hoặc xây dựng tràn lan. Tất cả đều sẽ xảy ra trước năm 2030. Để phần nào hóa giải vấn đề này, ông Parcak đã cho ra mắt trang web GlobalXplorer[1]. Trên tờ The New Yorker, nhà báo Nick Paumgarten chia sẻ về đặc tính dân chủ của ứng dụng này, cũng như giới thiệu cách “các công dân Indiana Jones có thể nghiên cứu kỹ lưỡng bản đồ vệ tinh và xác định các địa điểm tiềm năng mới… Ý tưởng là để tận dụng được con mắt ở khắp mọi nơi (và, cuối cùng là có thêm những tay xẻng tốt bụng) trong cuộc đua chống lại carbon và lòng tham”.
Các thành phố sẽ chịu ảnh hưởng từ vấn đề biến đổi khí hậu và mực nước biển dâng cao ở mức độ nghiêm trọng hơn so với nông thôn và khu vực không có người ở. Khoảng 90% đô thị trên thế giới nằm dọc theo bờ biển và đến năm 2025, khoảng 75% dân số thế giới sẽ sống cạnh bờ biển hoặc gần đó. Châu Á, với tầng lớp trung lưu phát triển nhanh nhất thế giới, là nơi sinh sống của 60% dân số toàn cầu, sẽ rất dễ bị ảnh hưởng bởi nước biển tràn vào các siêu đô thị như Jakarta, Manila, Thành phố Hồ Chí Minh, Bangkok, Osaka, Dhaka, và Thượng Hải. Ngoài châu Á, New Orleans, Miami, Venice và Alexandria (ở Ai Cập) là những nơi dễ bị ảnh hưởng nhất.
Sự phát triển đô thị cũng góp phần làm trầm trọng thêm một vấn đề lớn của thế giới năm 2030: tình trạng bất bình đẳng. Vấn đề này đã được hình thành từ rất lâu. Plato viết cách đây 2,5 thiên niên kỷ rằng: “bất kỳ thành phố nào, dù nhỏ đến đâu, trên thực tế đều bị chia làm hai nửa: một của người nghèo, và một của người giàu”. Metropolis, bộ phim viễn tưởng về tương lai năm 1927 của nhà làm phim người Đức Fritz Lang, đã đưa tư tưởng Plato lên màn bạc, miêu tả một xã hội bị chia làm hai bộ phận: Người lao động làm việc quần quật dưới lòng đất trong khi những người giàu tận hưởng một thành phố lấp lánh hoàn hảo ở phía trên, với các phương tiện tương lai, xe lửa, máy bay, các tòa nhà chọc trời, cầu vượt hay đường hầm. Hai nhân vật chính - Freder, cậu con trai giàu có của ông chủ thành phố, và Maria, cô gái được những người lao động yêu quý - nỗ lực thu hẹp khoảng cách giữa người giàu và người nghèo. Các chủ đề nghệ thuật cũng như các mô tip hình ảnh của bộ phim được lấy cảm hứng từ Chủ nghĩa lập thể, Chủ nghĩa biểu hiện và Nghệ thuật trang trí, giống như ở nhiều thành phố của chúng ta ngày nay. Bộ phim kết thúc bằng một câu thú vị: “Giữa cái đầu và đôi bàn tay phải là trái tim”. Mặc dù sự đón nhận bộ phim khá đa chiều khi lần đầu xuất hiện, nhưng ngày nay Metropolis được coi là một hình mẫu tiên phong kinh điển về kết cục của những thành phố lớn chứa đựng sự đối lập giữa thiên đường tráng lệ và địa ngục trần ai.
Các thành phố phát triển ồ ạt như chúng ta thấy ngày nay là hiện tượng diễn ra chỉ mới gần đây. Trở lại thập niên 1920, không thành phố nào trên thế giới có hơn 10 triệu người; mà chỉ một số ít là nơi sinh sống của hơn 1 triệu dân. Những năm tiếp theo cuộc đổ bộ đầu tiên lên mặt trăng năm 1969, chỉ có ba thành phố với hơn 10 triệu cư dân: New York, Tokyo và Osaka. Bước sang thế kỷ 21, tốc độ tăng trưởng đô thị gia tăng và cuộc sống thành thị trở thành một chuẩn bình thường mới. Có phải tất cả những thay đổi này đều tốt không? Nhà triết học Hy Lạp Aristotle, đệ tử có ảnh hưởng nhất của Plato, đã nhấn mạnh: “Đừng nhầm lẫn một thành phố tuyệt vời với một thành phố đông dân”.
Thực tế, nhiều thành phố lớn trên thế giới trở nên vô tính, vô hồn, và lạnh lùng. Họa sĩ trừu tượng người Ý thế kỷ 20 Giorgio de Chirico thể hiện xuất sắc điều đó qua những bức tranh mô tả cảnh thành phố tương lai hoang vắng. Các kiến trúc sư hiện đại và các nhà quy hoạch đô thị với tuyên bố “ít [thực chất] là nhiều” (Less is more), trích lời kiến trúc sư nổi tiếng thế kỷ 20 Ludwig Mies van der Rohe, đã tinh giản thiết kế đô thị xuống thành các khối hình học trùng lặp, với vô số đại lộ, các khu phố, các tòa nhà dạng khối lập phương, cột, cửa sổ,… Tính giản tiện của kiến trúc hiện đại nhanh chóng biến chất thành xu hướng thô mộc (Brutalist) với những khối bê-tông và thủy tinh cồng kềnh. Nhà thơ Federico García Lorca đã cảm thán khi sống ở thành phố New York năm 1929: “Không có gì nên thơ mà khủng khiếp hơn cuộc chiến giữa những tòa nhà chọc trời với thiên đường bên trên chúng”. Nhiều thập niên trôi qua cho đến khi kiến trúc sư Robert Venturi lật ngược tình thế, chống lại chủ nghĩa kiến trúc hiện đại bằng phong cách “Ít thật buồn tẻ” (Less is a bore) của ông.
Khi các thành phố lớn phát triển hơn thì khó khăn thách thức càng nhân rộng: từ tắc nghẽn giao thông cho đến ô nhiễm không khí, từ xử lý rác thải cho đến nghèo đói và bất bình đẳng. Đô thị là nơi khởi phát cuộc chiến chống lại hiện tượng nóng lên toàn cầu và khoảng cách giàu nghèo đang gia tăng. Chúng ta không thể để những vấn nạn leo thang đó nhấn chìm. Charles Dickens đã từng nói “quan trọng nhất để thành công là đừng nói ‘Tôi ước’ mà hãy nói ‘Tôi sẽ’”. Không có gì là không thể, hãy suy nghĩ sáng tạo để tìm cách đối phó những vấn đề của đô thị, và biến các khả năng thành giải pháp khả dĩ.
❀ ❀ ❀
[1] Một giao diện dựa trên nguồn thông tin từ công chúng để phát hiện ra những địa điểm khảo cổ chưa được khám phá.
