Chúng ta đang ở một thời điểm chưa từng có trong lịch sử, đó là khi vài thế hệ với quy mô tương đối bằng nhau cùng tồn tại và tranh giành sự ảnh hưởng. Cần phân biệt các thế hệ vì mỗi thế hệ sẽ có cách hành xử cụ thể liên quan đến hoàn cảnh của họ tại thời điểm hiện tại cũng như đến thời điểm họ trưởng thành. Tiểu thuyết gia John Dos Passos đã viết: “Xây dựng thế giới quan là công việc của cả thế hệ chứ không phải của một cá nhân. Nhưng mỗi chúng ta, dù tốt hay xấu, đều có đóng góp trong công trình ấy”.

Ngày nay, các công ty phải đối mặt với hai tầng vấn đề: Họ bối rối trước hành vi của người tiêu dùng thế hệ trẻ và chưa tìm ra cách tiếp cận thế hệ già, những người sống và chi tiêu lâu hơn bất kỳ thế hệ nào khác cho đến nay (khái niệm về độ tuổi bắt đầu nghỉ hưu ở cột mốc quen thuộc 65 tuổi, có thể sẽ không còn phù hợp nữa). Vấn đề còn phức tạp hơn vì không biết liệu có điểm chung nào giữa các nhóm thế hệ này? Viết trên tạp chí Forbes năm 2016, bác sĩ Linda Bernstein cho rằng: “Đang có phong trào đả kích Thế hệ bùng nổ dân số”. Nhiều người trẻ nổi giận với Thế hệ bùng nổ dân số và đổ lỗi cho họ về mọi thứ, từ khủng hoảng tài chính hay biến đổi khí hậu cho đến sự bất ổn của nền kinh tế. Ngoài ra, còn có sự bất hòa về mặt chính trị. Nhìn chung, quan điểm của những người trẻ tiên tiến rất khác so với thế hệ cha mẹ ông bà, những người nhiệt tình ủng hộ các chính trị gia dân túy, các hình thức chủ nghĩa dân tộc mới, hay các bức tường ngăn chặn những kẻ không mời. Bên cạnh đó, cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008 đã khiến mọi người phải xem lại ý kiến cho rằng các thế hệ kế tiếp đều có điều kiện tài chính tốt hơn bố mẹ. Các thế hệ còn chỉ trích lẫn nhau về sự tư lợi và lòng ái kỷ.

Khi năm 2030 đến, mối tương quan giữa các thế hệ sẽ mang đặc tính mới và những định nghĩa thông thường về “trẻ” và “già” sẽ trở nên lỗi thời. Không còn có thể gán cho năng động là tuổi trẻ và tàn lụi là tuổi già. Công nghệ phát triển sẽ thay đổi hoàn toàn cách chúng ta xử lý vấn đề hưu trí và chăm sóc lão khoa. Hãy thử hình dung một thế giới mà cha mẹ ông bà chúng ta là những người năng động và hiệu quả nhất trên hành tinh. Hãy tưởng tượng thế hệ Millennials lớn lên trong thế giới công nghệ cao và làm kinh doanh với mục đích phục vụ cho lớp dân số trên 60 tuổi. Hãy nghĩ đến một thế giới mà trong đó vấn đề tuổi tác không quá quan trọng trong việc tuyển dụng - như khi một người 70 tuổi vẫn được nhận vào làm là chuyện hết sức bình thường, chẳng hạn. Sức chi tiêu của nhóm dân số hơn 60 tuổi này, ước tính lên tới 15 nghìn tỷ USD một năm, sẽ được cụ thể hóa như thế nào?

Các công dân “đầu bạc” có phải là thế hệ “xanh” mới?

Nhà xã hội học người Đức Karl Mannheim là người đầu tiên chỉ ra tầm quan trọng của vấn đề thế hệ. Cách đây một thế kỷ, ông đã viết định nghĩa thế hệ là nhóm người có điểm chung về thời gian và không gian, hành xử theo những cách riêng trong suốt cuộc đời họ, tạo nên một dạng đặc trưng tập thể gắn liền với những trải nghiệm nhất định, như: Thời kỳ Suy thoái, Thế chiến Thứ II, phong trào dân quyền, Internet hay mạng xã hội. Điều này khác với “nhóm tuổi” vì cách phân biệt này chỉ đơn giản biểu thị những người được sinh ra trong một khoảng thời gian nhất định, một thập niên chẳng hạn, mà không có đặc điểm chung nào gắn liền theo đó.

Các thành viên của một thế hệ cụ thể phát triển cùng một hệ ý thức, nhưng có khác biệt về địa vị kinh tế xã hội hay các giá trị văn hóa. Ông Mannheim gọi các nhóm con như vậy là “đơn vị thế hệ”. Chẳng hạn trong “Thế hệ dân quyền” người Mỹ cũng có những đơn vị thế hệ khác nhau về quan điểm xã hội, độ gắn kết với chính nghĩa và mức độ tham gia chính trị.

Còn một khía cạnh khác về thế hệ được nhà nhân loại học - xã hội học người Pháp Pierre Bourdieu nhắc đến lần đầu tiên vào thập niên 1970. Thay vì xác định theo sự kiện lịch sử, Bourdieu tập trung vào “thiên hướng”. Theo quan điểm của ông, mỗi thế hệ phát triển “những hành động hoặc nguyện vọng tự nhiên và hợp lý nhưng [thế hệ] khác lại cảm thấy không thể hiểu được và cho đó là bất thường”. Nói cách khác, đặc điểm hành vi thường làm đều đặn (mà ông gọi là “thói quen”) cộng với quá trình xã hội hóa sẽ khiến mỗi thế hệ trở nên khác biệt.

Đặc điểm hành vi đóng vai trò rất quan trọng trong việc hình thành tác động của các thế hệ đối với nền kinh tế, đặc biệt là về tiết kiệm và tiêu dùng. Hãy hình dung sự khác biệt giữa các thế hệ khi giải quyết các vấn đề kinh tế chính trị của riêng mình. Tiếp đó, trong mỗi thế hệ lại có sự đa dạng của các nhóm con với mối quan tâm và nhu cầu riêng.

Hãy cùng nghĩ xem thái độ và hành vi của một thế hệ sẽ thay đổi như thế nào khi họ già đi. Dù có thể khác biệt khi sinh ra, nhưng khi già đi, liệu những người cùng thế hệ có nhắm đến một hệ giá trị giống nhau?