Đến năm 2030, có lẽ công nghệ sẽ khiến chúng ta có nhiều cách nghĩ khác đi về vấn đề tiền bạc. Nếu không do chính phủ phát hành thì việc in tiền đã từng là vấn đề rắc rối, tốn kém và đa số là bất hợp pháp. Đồng tiền điện tử kỹ thuật số không rắc rối cũng không tốn kém do đó có xu hướng sinh sôi nảy nở nhanh chóng cho đến khi bị các chính phủ cấm đoán. Hiện tại, tổng giá trị các loại tiền điện tử đang được sử dụng lên tới hàng trăm tỷ USD (mặc dù phải thừa nhận rất khó tính toán chính xác được điều này). Lần đầu tiên qua bao thế hệ, có nhiều đồng tiền được lưu hành trong quốc gia và tình hình này sẽ còn tăng lên khi ngày càng có nhiều loại tiền điện tử được tung ra mỗi năm, cho dù có loại chỉ tồn tại trong một thời gian. Đồng tiền điện tử thực sự là công nghệ mang tính cách mạng vì chúng được phát hành và lưu thông rộng rãi mà không cần cơ quan quản lý trung ương. Tất cả chỉ cần một mạng lưới máy tính. Giờ đây, đó thực sự là một cuộc cách mạng - và có tiềm năng tạo ra đột biến.
Về lý thuyết, ít nhất, tiền điện tử cũng thực hiện ước mơ của Milton Friedman là “thay thế chính phủ Liên bang bằng máy tính”. Nghĩa là, thay vì các thống đốc Cục Dự trữ Liên bang đưa ra quyết định về lãi suất và nguồn cung tiền, thì các thuật toán máy tính sẽ kiểm soát tiền điện tử.
Thế giới tiền điện tử mới mẻ, thú vị này thực sự có ý nghĩa gì? Việc đầu cơ sẽ mang lại sự giàu có khủng cho một số ít và khiến đa số còn lại thất vọng vì giá trị tiền điện tử cho đến nay có xu hướng dao động thường xuyên trên diện rộng. Hãy tưởng tượng tiền điện tử có thể thay đổi mối quan hệ giữa người dân với chính phủ như thế nào nếu chính phủ không còn quyền kiểm soát giá trị tiền, giá trị tài sản và nợ theo thời gian. Điều đó chắc chắn sẽ thay đổi những hoạt động tài chính và ngân hàng mà chúng ta đã biết.
Tiền điện tử là một dạng tiền có các giao dịch được người gửi xác thực bằng mật mã. Các khoản thanh toán và số dư được ghi lại trong một loại sổ cái điện tử mà mọi người tham gia đều có thể truy cập. Thiết bị lưu trữ thông tin này có một cái tên thú vị: blockchain (chuỗi khối). Trên thực tế, đó là ý tưởng rất đơn giản. Tưởng tượng một bức tường gạch dài hàng kilomet. Các dạng thông tin lưu trữ khác nhau có thể được ghi lại trên viên gạch bởi những người đi qua bức tường, bắt đầu từ hàng trên cùng. Có thể họ viết lên tường tên mình và ngày họ đến chỗ bức tường, hoặc tên người họ yêu quý, hay tên cuốn sách họ thích. Quy tắc duy nhất là họ phải viết trên một viên gạch tiếp nối viên gạch đã ghi trước đó, và đảm bảo rằng không có khoảng trống giữa các viên gạch. Thông tin được ghi lên viên gạch cho đến khi lấp đầy hàng trên cùng, rồi tiếp tục đến hàng bên dưới, và cứ thế. Không có bản ghi nào có thể bị xóa sau khi đã được ghi trên một viên gạch và mọi người đều có thể xem từng bản ghi. Khi bức tường tưởng tượng của chúng ta đã đầy, một bức tường dài hàng kilomet thứ hai sẽ được xây song song và quá trình này lại tiếp tục. Những bức tường này có thể được sử dụng cho bất kỳ mục đích nào - chẳng hạn như: Theo dõi thông tin khách ở khách sạn, chi phí phát sinh khách phải trả mỗi ngày và số tiền họ phải thanh toán khi trả phòng. Hoặc thông tin đó có thể là ai sở hữu loại tiền đang lưu hành nào và khi nào tiền được sử dụng để thanh toán.
Thay vì lưu trữ những loại bản ghi này trên một bức tường vật lý, chúng ta có thể tạo một sổ cái kỹ thuật số gồm các bản ghi gắn liền với nhau và không thể thay đổi - một blockchain. Các máy tính có quyền truy cập để xác thực từng giao dịch với sự minh bạch trong toàn bộ hệ thống. Mỗi máy tính có một bản sao toàn bộ blockchain. Có thể bổ sung mức độ an toàn bằng cách yêu cầu phải có sự chấp thuận của hơn một nửa máy tính trong mạng thì mới được điều chỉnh bản ghi của một giao dịch. Về mặt này, blockchain của tiền ảo bitcoin là rất an toàn. Hãy xem một so sánh sau: Khả năng trúng xổ số Powerball là 1 trên 292 triệu. Xác suất phá khóa mã hóa bitcoin 256 bit là rất nhỏ 1 trên 2²⁵⁶, hay 1 trên 115x10⁷⁵, tương đương với tỷ lệ thắng Powerball chín lần liên tiếp.
Hệ thống phi tập trung và minh bạch này chính xác là những gì bút danh Satoshi Nakamoto nhắc đến trong tài liệu sách trắng[1] (white paper) nổi tiếng “Bitcoin: Hệ thống tiền điện tử ngang hàng”, được gửi trên hệ thống thư điện tử ngày 31 tháng 10 năm 2008. Đây là một ngày rất quan trọng, vì là thời điểm vài tuần sau khi tập đoàn Lehman Brothers sụp đổ. Bài báo đưa ra một khái niệm mang tính cách mạng rằng “tiền điện tử ngang hàng thuần túy sẽ cho phép việc thanh toán trực tuyến trực tiếp giữa các bên mà không cần thông qua thể chế tài chính”.
Kể từ khi chúng ta phát minh ra đồng tiền và hệ thống ngân hàng, niềm tin luôn là cốt lõi của bất kỳ hoạt động tài chính nào. Tuyên bố táo bạo nhất của sách trắng về bitcoin đó là tiền điện tử được vận hành thông qua blockchain là “một hệ thống giao dịch điện tử không cần dựa vào lòng tin”. Theo Nakamoto, “hệ thống này mạnh mẽ nhờ sự đơn giản phi cấu trúc”. Trong hệ thống này, các đầu mút “biểu quyết việc chấp nhận các khối hợp lệ thông qua CPU [đơn vị xử lý trung tâm]… Mọi quy tắc và hình thức thúc đẩy cần thiết đều có thể được thực thi bằng cơ chế đồng thuận này”. Chỉ với một cú nhấp chuột, Nakamoto có thể đã đưa hàng nghìn năm phát triển tài chính đến một hồi kết không kèn không trống.
Mục tiêu tham vọng của Nakamoto là dân chủ hóa các dịch vụ tài chính, nhận được sự nhất trí của tất cả những người có tầm nhìn, những người đam mê và kinh doanh tiền điện tử. “Sứ mệnh của chúng tôi là tạo ra một hệ thống tài chính mở cho thế giới”, CEO Coinbase Brian Armstrong nói. “Chúng tôi tin rằng các giao thức mở về tiền sẽ tạo ra nhiều đổi mới, tự do kinh tế và cơ hội bình đẳng, giống như những gì Internet đã làm để truyền bá thông tin”. Như vậy, một lần nữa chúng ta có thể thấy tương lai hứa hẹn của nền công nghệ giải phóng và làm cho thế giới tốt đẹp hơn.
Tuy nhiên, bên cạnh những người tin tưởng mạnh mẽ vào tiền điện tử, còn có nhiều người hoài nghi, nếu không muốn nói là thù địch sâu sắc. CEO JPMorgan Chase Jamie Dimon nói: “Nếu quá ‘ngu’ mà đi mua bitcoin, thì một ngày nào đó anh sẽ phải trả giá”. Người dự đoán về cuộc khủng hoảng năm 2008 - Nouriel Roubini với biệt danh “Dr. Doom” (Tiến sĩ Diệt vong) đã gọi không gian tiền điện tử là “hầm phân thối”. Ông nói rằng “Thực là buồn cười khi gán cho các loại tiền điện tử vô dụng bất kỳ nền tảng giá trị nào”. Ông tin “giá trị cơ bản của chúng là BẰNG KHÔNG hoặc thậm chí còn là số âm… nếu định giá chính xác tác động tiêu cực của chúng đối với việc đào thải năng lượng và phá hủy môi trường”, ý nhắc đến một thực tế là lượng điện tiêu thụ hàng năm để chạy blockchain (hỗ trợ bitcoin) bằng lượng điện của toàn bộ nước Áo, nơi sinh sống của gần 9 triệu người.
Mặc dù đồng tiền bitcoin trải qua những giai đoạn thăng trầm - thể hiện qua sự tụt dốc giá trị từ mức đỉnh gần 20.000 USD cuối năm 2017 xuống còn dưới 2.500 USD chỉ một năm sau đó - nhưng cơ sở hạ tầng kỹ thuật số cơ bản vẫn tồn tại. Lý do là blockchain cung cấp một giải pháp đơn giản, nhẹ nhàng mà hiệu quả cho “vấn đề lặp chi” kinh điển, nghĩa là làm sao có thể ngăn chặn việc sử dụng cùng một số dư tài khoản để thanh toán nhiều lần, dạng như dùng tiền giả để thanh toán? Blockchain khắc phục vấn đề này bằng cách công khai, minh bạch sổ cái kỹ thuật số có sự xác thực của những người tham gia, vì thế một bitcoin không thể được sử dụng trùng hai lần. Để gia tăng độ tin tưởng, thuật toán máy tính biết trước và ổn định sẽ điều tiết nguồn cung liên tục và tương đối chậm của tiền điện tử. Một tính năng hấp dẫn khác là, theo cách nói của Nakamoto, ‘các đầu mút có thể tùy ý rời khỏi hay tham gia trở lại vào mạng lưới, chỉ cần chấp nhận thuật toán bằng chứng công việc (Proof of Work) chứng minh cho những gì xảy ra khi họ không có mặt ở đó”.
Dù có nền tảng kỹ thuật vững chắc nhưng bitcoin hầu như không được xem là một phương tiện trao đổi đáng tin cậy và thuận tiện, chưa nói đến là đơn vị tài khoản hay dự trữ giá trị. Có rất nhiều lý do phức tạp nhưng chủ yếu là do các chính phủ không thể điều tiết tiền điện tử trong khi các nhà đầu cơ luôn khao khát kiếm lợi bất chấp. Các loại tiền điện tử phổ biến khác cũng đang suy yếu dần, như XRP, Ethereum, Litecoin, Zcash và Maker. Mặc dù chưa có loại tiền ảo nào thay thế được tiền thực, nhưng blockchain đã và đang thay đổi một cách cơ bản thế giới mà chúng ta đã biết.
❀ ❀ ❀
[1] Sách trắng là các văn bản báo cáo hoặc hướng dẫn của cơ quan, tổ chức có thẩm quyền với mục đích giúp người đọc hiểu về một vấn đề, giải quyết một vấn đề hoặc đưa ra một quyết định.
