Trong cuộc phỏng vấn với Travis Kalanick, đồng sáng lập Uber, phóng viên tờ Wall Street Journal đã đưa ra câu hỏi về phản ứng của Uber đối với lệnh ngừng và hủy bỏ hoạt động từ Ủy ban Công cộng California và Cơ quan Giao thông vận tải Thành phố San Francisco bốn tháng sau khi công ty ra mắt dịch vụ gọi xe tại đây.

“Công ty ông có ngừng hoạt động không?”

“Không”

“Công ty ông có hủy bỏ hoạt động không?”

“Không”.

“Vậy, xem như là ông cứ mặc kệ?”

“Thì, lệnh ngừng và hủy bỏ hoạt động là để bảo chúng tôi rằng ‘Này, chúng tôi nghĩ công ty anh nên dừng lại đi’, còn chúng tôi thì cho rằng ‘Chúng tôi nghĩ mình chả cần gì phải dừng’”.

Kalanick về cơ bản đã tuân thủ một nguyên tắc cũ ở Thung lũng Silicon: Thà làm rồi xin tha thứ còn hơn chờ được phép rồi mới làm.

Lý do khiến nền kinh tế chia sẻ gây tranh cãi là vì hầu như không thể kiểm soát được nó. Hình thức này quá mới và quá sáng tạo đến mức các quy tắc hiện hữu không áp dụng được. Và đó là một trong những nguyên nhân quan trọng nhất khiến thế giới chúng ta đã biết không thể tồn tại nữa.

Uber, thành lập năm 2009, là ứng dụng hai chiều kết hợp chủ xe - lái xe và người gọi xe trên cơ sở hai bên cùng có lợi. Dịch vụ này xuất hiện ở gần 900 thành phố và khu vực đô thị của 73 quốc gia. Mặc dù Uber có tai tiếng, nhưng cần biết rằng có 4.500 thành phố trên thế giới với hơn 100.000 cư dân, tức công ty chỉ hoạt động ở ⅕ các thành phố. Uber đang tìm cách phát triển lực lượng tài xế dồi dào ở mỗi nơi với lời hứa sẽ cung cấp cho họ vô số các cuốc xe. Người đi xe thì thích sự tiện lợi của ứng dụng điện thoại, nhiều xe để chọn và giá cả dịch vụ. Ngoài ra còn có hệ thống tính phí minh bạch rõ ràng.

Khó khăn duy nhất là đa số các thành phố đều có hệ thống cấp phép giao thông đô thị nghiêm ngặt. Tài xế và chủ xe taxi là một trong những đối tượng phản đối dịch vụ gọi xe quyết liệt nhất. Ban đầu giải pháp của Uber là cứ lơ đi các yêu cầu về giấy phép. Một số thành phố đã bỏ qua vì công ty hứa cung cấp dịch vụ với giá cả phải chăng và thuận tiện cho người dân, giảm ùn tắc giao thông, đồng thời lại tăng doanh thu thuế. Nhưng nhiều thành phố không chịu chấp nhận, dưới áp lực từ cánh taxi. Uber đã phải điều chỉnh hoặc hạn chế phạm vi mở rộng, thậm chí trong một số trường hợp, họ quyết định ngừng hoạt động hoàn toàn. Marcus Wohlsen, nhà báo của thung lũng Silicon, từng ví Uber như Amazon, một phép so sánh bỏ qua những khác biệt rõ ràng giữa hai gã khổng lồ. Ông cho rằng: “Câu chuyện của họ giống nhau. Đều là công ty khởi nghiệp được các CEO tài giỏi, có sức ảnh hưởng lớn, dẫn dắt và giáng đòn bất ngờ vào một ngành cũ kỹ suy yếu. Công ty phát triển nhanh chóng và bùng nổ khi thương hiệu công ty trở thành biểu tượng của dịch vụ đột phá mà công ty cung cấp”. Dù đối mặt với phản ứng dữ dội từ các đối thủ cạnh tranh và cơ quan quản lý, hai công ty vẫn phát triển, theo những cách khác nhau. Vậy họ đã tính toán thế nào?

Hầu như mọi công ty khởi nghiệp đầy tham vọng ở Thung lũng Silicon đều muốn phát triển lớn mạnh, nhanh chóng - lớn là vì quy mô mang lại lợi nhuận nhiều hơn và nhanh là để tránh các doanh nghiệp khác bắt chước. Trong trường hợp của Uber đó là chiến lược “quá lớn nên không thể cấm” - nghĩa là tranh thủ sự bảo vệ của những người được hưởng lợi từ các dịch vụ của công ty trước những yêu cầu và đòi hỏi của chính quyền thành phố trong việc kiểm soát giao thông vận tải. Uber lớn mạnh “một phần là do họ xem khó khăn - dù là sự cạnh tranh của các công ty gọi xe khác hay là quy định của chính phủ - chỉ là những bất tiện cần phải giải quyết”, theo nhận xét của bà Sheelah Kolhatkar trên tờ The New Yorker. Lấy London, một trong những câu chuyện thành công quan trọng nhất của Uber, làm ví dụ. Công ty bắt đầu hoạt động vào năm 2012 để đón chờ Thế vận hội Olympic Mùa hè và hiện có 40.000 tài xế đang hoạt động ở London cùng với con số khổng lồ 3,5 triệu khách đi thường xuyên. Theo bà Kolhatkar, công ty đã phải đối mặt với nhiều đối thủ cạnh tranh trên đường phát triển: “bối cảnh thị trường chủ yếu gồm những người đánh xe lành nghề sẵn sàng chực chờ trên phố, bên cạnh những người làm việc thời vụ và tài xế riêng cố kiếm thêm ít thu nhập”. Tháng 6 năm 2014, những người lái taxi “đen” (chỉ những người lái xe taxi có giấy phép) đã tổ chức cuộc biểu tình đầu tiên chống lại Uber. “Trong buổi chiều, khoảng 4.000 đến 10.000 lái xe taxi đình công… quay ngang xe trên Cầu Lambeth và gây kẹt xe khắp Westminster, đến tận Piccadilly Circus… Số lượt tải ứng dụng Uber nhảy vọt lên 850%”, tờ Guardian đưa tin. “Cuộc phản đối của giới taxi - sự thô thiển của nó lại vô tình khiến Uber càng được nhiều người biết đến - là hồi chuông khai tử cho thị trường hiện hữu”.

Hiệu ứng mạng lưới địa phương là nền tảng chiến lược cho các chiến thuật tăng trưởng táo bạo của Uber. Trong một thành phố, càng nhiều tài xế và người gọi xe sử dụng ứng dụng Uber càng tốt. Vì thế giải pháp của họ là phát triển cơ sở hỗ trợ dịch vụ càng nhanh càng tốt. Theo tờ Guardian, “Quá trình chuyển hóa của Uber trong ngành taxi toàn cầu dựa trên một định lý. Đó là xây dựng số lượng lớn người gọi xe và tài xế cho một thị trường nhất định - tức gia tăng tính thanh khoản - nhờ đó phí sử dụng dịch vụ xe sẽ rẻ hơn mà tài xế cũng có thể kiếm được nhiều tiền hơn”. Nhà báo Marcus Wohlsen đã nói: “Khi Uber càng có nhiều khách và họ càng quen với việc bấm nút lựa chọn, thì các chính trị gia càng không thể phản đối Uber”. Vấn đề nằm ở chỗ “bằng cách giảm giá mạnh mẽ, Uber không chỉ thu hút được nhiều khách hàng hơn, mà còn nuôi dưỡng được cả một lực lượng ủng hộ… Nếu có thể vượt qua nhiều cuộc chiến chính trị thì Uber sẽ trở thành một doanh nghiệp toàn cầu khổng lồ với giá trị vô cùng lớn. Đối với các nhà đầu tư, một tỷ USD đó thật xứng đáng”. Chỉ vài ngày sau khi London quyết định cấm Uber năm 2017, gần 800.000 người đã ký vào bản kiến nghị ủng hộ cho công ty. Cơ quan chức năng không có cách nào khác phải cho phép Uber hoạt động cho đến khi đơn kiện được giải quyết vào một thời điểm nào đó trong thời gian tới. Đó cách tư duy đa chiều giúp Uber phát triển vượt bậc. Họ tin rằng các tài xế và khách gọi xe sẽ cứu công ty nếu họ bị cấm. Họ đã trở nên quá lớn để có thể bị cấm.

Nền kinh tế chia sẻ thực sự mang ý nghĩa cách mạng khi nó thay đổi các vai trò và mối quan hệ kinh tế xã hội. Uber hứa hẹn mang lại khoản thu nhập bổ sung cho những người lao động lương thấp và người đã nghỉ hưu, đồng thời cung cấp việc làm cho những người thất nghiệp. Các lái xe thì thích sự linh hoạt và minh bạch, chỉ cần dựa vào ứng dụng mà không phải phụ thuộc vào người điều phối. Khách gọi xe có được nhiều lựa chọn hơn, nhất là khi ở các vùng ngoại ô hay nội thành có quá ít xe phục vụ. Uber cũng tuyên bố tỷ lệ lái xe khi say xỉn đang giảm đi nhờ sự hiện diện của mình. Tổ chức thường dân có sức ảnh hưởng Mothers Against Drunk Driving (Những bà mẹ chống nạn lái xe khi say xỉn) đã hợp tác với công ty để cung cấp các chuyến đi miễn phí vào một số ngày quan trọng như tiệc khiêu vũ trung học hay ngày có hoạt động vui chơi khi bọn trẻ có thể mạo hiểm lái xe dù đang không tỉnh táo.

Với cách tư duy đa chiều, Uber đã nắm bắt và tổng hợp vận dụng một số xu hướng xã hội nổi trội.

Theo cách đó, liệu các nền tảng kỹ thuật số có thể giúp chúng ta khắc phục vấn đề biến đổi khí hậu không?