Bên cạnh y tế, ngành hàng bán lẻ và robot, tài chính là một trong những phần thay đổi nhanh nhất của nền kinh tế toàn cầu liên quan đến quá trình già đi của dân số. Nói một cách đơn giản, những nhu cầu, thị hiếu, và thái độ liên quan đến tiền sẽ thay đổi khi chúng ta già đi. Một nghiên cứu gần đây của hai nhà kinh tế thuộc Ngân hàng Dự trữ Liên bang San Francisco đã chứng minh quá trình thay đổi này. Họ quan sát thấy mối tương quan chặt chẽ trong thị trường chứng khoán Mỹ giữa hệ số giá cổ phiếu trên lợi nhuận (PE) của các công ty niêm yết với sự lão hóa của dân số. Hệ số PE được tính bằng giá của một cổ phiếu chia cho phần lợi nhuận trên một cổ phiếu đó. Khi hệ số PE cao, các nhà đầu tư sẵn sàng chi mạnh tay nhằm thu về lợi nhuận từ cổ phiếu tương ứng. Điều đó có nghĩa là họ đang tăng giá cổ phiếu vì tin rằng công ty sẽ thành công trong tương lai. Các nhà kinh tế nhận thấy từ thập niên 1950 đến đầu những năm 2010, hệ số PE trung bình của tất cả các cổ phiếu niêm yết tại Mỹ đều thay đổi theo quy luật: giảm xuống khi dân số già đi và tăng lên khi dân số trẻ hơn.

Tại sao lại như thế? Có mối quan hệ gì giữa sự lão hóa và giá cổ phiếu?

Có thể giải thích cho mối tương quan này như sau. Từ quan điểm đầu tư, nhìn chung người ta sẽ không còn thích mạo hiểm khi già đi. Những người trẻ tuổi có xu hướng dùng tiền tiết kiệm để đầu tư vào loại tài sản có giá trị gia tăng nhưng kèm với rủi ro cao hơn. Chứng khoán là một trong những loại tài sản đó. Khi bước sang tuổi 50 hay 60, họ bắt đầu tái cân bằng tài sản bằng cách mua thêm trái phiếu với ít rủi ro hơn. Cuối cùng, đến khi nghỉ hưu, họ bắt đầu thu tiền về hoặc mua một tài sản trả góp (tức thanh toán một số tiền theo thời gian định kỳ).

Ngoài ra, quá trình dân số già đi cũng có mối tương quan với thói quen tiêu dùng. Người ta thay đổi hành vi mua sắm khi già đi. Họ không còn đổi xe và các thiết bị gia dụng, thậm chí không còn muốn mua nhà. Nếu có thì chỉ để chuyển sang một căn nhà nhỏ hơn. Nhìn vào quá trình thay đổi hành vi về đầu tư và mua sắm trong suốt một đời người, chúng ta sẽ không bất ngờ khi tình hình thị trường chứng khoán có thể phản ánh những thay đổi trong nhân khẩu học. Đến năm 2030, khả năng cao là khi dân số trên toàn thế giới già đi, giá cổ phiếu trong mối tương quan với lợi nhuận sẽ không còn cao như trước đây. Tuy nhiên, nếu từ giờ trở đi chúng ta thay đổi suy nghĩ về lão hóa và biết tận dụng lợi thế kèm theo, thì mối liên kết giữa thị trường chứng khoán và vấn đề lão hóa có thể trở nên có lợi.

Nói đến ngành dịch vụ ngân hàng thì ảnh hưởng của vấn đề lão hóa là khá lớn. Chẳng hạn như nhu cầu thế chấp và tín dụng tiêu dùng có khả năng giảm, thay vào đó người lớn tuổi sẽ muốn đầu tư vào những sản phẩm ít rủi ro mà vẫn tăng được số tiền tiết kiệm. Thêm vào đó, người lớn tuổi ngày càng muốn có thêm thu nhập từ căn nhà của mình, thông qua Airbnb chẳng hạn, như chúng ta sẽ thấy trong Chương 7. Ở nhiều nơi trên thế giới, các ngân hàng hiện cung cấp dịch vụ “thế chấp ngược”, trong đó chủ nhà cho phép ngân hàng sở hữu căn nhà sau khi họ qua đời để nhận một cục tiền khi bắt đầu thế chấp hoặc chia nhỏ ra thành các khoản tiền nhận hàng tháng. Chủ nhà được ở trong nhà mình đồng thời vẫn có thu nhập từ tài sản đó.

Hiện nay các ngân hàng truyền thống đang chịu áp lực rất lớn trong việc tìm ra giải pháp giành lại sự tin tưởng, kết hợp công nghệ, và cung cấp các sản phẩm sáng tạo. Vấn đề dân số già đặt ra một thách thức khác - tỷ lệ tiết kiệm giảm, vì khi đạt đến một độ tuổi nhất định người ta sẽ phải thậm chi, thay vì tiết kiệm thêm. Trong khi nguồn thu từ tiền gửi của khách hàng lại là nguồn huy động vốn rẻ nhất của các ngân hàng truyền thống. Kết quả là, người tiêu dùng có thể phải trả lãi suất vay cao hơn.

Nhìn vào mặt tích cực của vấn đề thì dân số già sẽ có nhu cầu cao về dịch vụ tư vấn, quản lý tài sản, sản phẩm trả góp, và các sản phẩm khác. Tuy nhiên ngân hàng lại không phải là đơn vị độc quyền trong việc cung cấp các loại sản phẩm có lợi nhuận cao. Hiện có nhiều loại hình môi giới tài chính và công ty khởi nghiệp “fintech” (công nghệ tài chính) đang cạnh tranh phục vụ thị trường “đầu bạc”. Ngành fintech cần “xây dựng các giải pháp công nghệ cao không chỉ cho lứa tuổi 18-35 mà còn để đáp ứng nhu cầu của tất cả mọi độ tuổi”, theo bà Theodora Lau, người sáng lập Unconventional Ventures, từng là cựu Giám đốc đổi mới thị trường của AARP. Fintech mang lại cơ hội vô cùng lớn lao trong việc tích hợp mọi loại hình dịch vụ cho nhiều thế hệ. “Trọng tâm chiến lược là xây dựng một hệ sinh thái hỗ trợ người lớn tuổi và người chăm sóc họ”, bà cho hay.

Các công ty fintech còn giúp giải quyết các vấn đề nảy sinh khi một gia đình có người nắm tài chính bị mất khả năng hoặc qua đời, như tờ American Banker nhấn mạnh. Không biết gì về tài chính, 40 triệu phụ nữ Mỹ mất chồng sẽ làm thế nào khi nửa kia không còn ở đó để quản lý tiền bạc? Đây cũng là vấn đề ông Brad Kotansky phải đối mặt khi người cha qua đời. “Tôi phải mất ba năm để sắp xếp lại mọi thứ… đó là cả một đống những thứ tích lũy trong hơn 80 năm… Bước đầu tiên là nói chuyện với mẹ tôi”, người chẳng can dự gì về quản lý tài chính của gia đình. Năm 2017, ông quyết định thành lập Onist, một ứng dụng giúp thành viên gia đình và các bên liên quan khác chia sẻ thông tin và tài liệu tài chính như di chúc, giấy ủy quyền luật sư và danh sách bất động sản, từ đó họ có thể giải quyết các vấn đề liên quan đến tài chính gia đình sau khi người thân qua đời. Phần mềm được bán cho các ngân hàng và tổ chức tài chính khác.

Một tình huống khác cũng thường xảy ra: Nhân viên lớn tuổi mất việc làm trong khi chưa chuẩn bị tài chính cho thời điểm nghỉ hưu. Lấy được các chế độ an sinh xã hội và y tế là cả một quá trình nhọc nhằn, và cũng không dễ gì tìm ra một kế hoạch tài chính khả thi trong tình thế bắt buộc; chưa kể mọi thứ còn khó khăn hơn khi lòng tự trọng bị giảm sút do mất việc. Ramya Joseph bắt đầu thành lập Pefin[1]khi cha cô mất việc. Dựa trên nguồn dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo sẽ tự động lập các phương án kế hoạch và tư vấn tài chính cùng với các lựa chọn đầu tư cho từng người trong 5.000 khách hàng của công ty. “Dù đã có tiền là phương tiện nhưng mọi người vẫn cần những lời khuyên, tư vấn cách dùng tiền để đạt được những gì quan trọng nhất trong đời”, CEO Catherine Flax chia sẻ. “Khi kiếm được tiền, tôi nên gửi tiết kiệm, trả nợ, hay để vào quỹ hưu 401 (k)?”. Công ty cũng bán phần mềm cho các quỹ hưu lớn.

Có lẽ một trong những vấn đề quan trọng nhất cần chú ý cho tương lai là tội phạm tài chính - vấn nạn ngày càng tăng này đã gây nhiều ảnh hưởng khác nhau đến thế hệ “đầu bạc”. Thật đáng báo động khi chính người thân, bạn bè, hàng xóm, người chăm sóc, luật sư, nhân viên ngân hàng, hay các lãnh đạo cộng đồng tôn giáo lại thường là những đối tượng gây ra tội phạm này. Nạn cho vay nặng lãi hay ăn cắp danh tính cũng lan tràn. Theo Hiệp hội Quốc gia về Dịch vụ Bảo vệ Người lớn, cứ 20 người lớn tuổi thì có một người báo cáo bị lợi dụng về tài chính, nhưng cứ 44 trường hợp lừa đảo thì mới có một bị báo cáo. Tổ chức Liên minh Quốc gia về Lão hóa ước tính vấn nạn lợi dụng và lừa đảo tài chính đã gây thiệt hại ít nhất 3 tỷ USDnăm và tối đa có thể lên đến 36 tỷ USDnăm chỉ tính ở Mỹ. Khoảng chênh lệch rất lớn của con số ước tính cho thấy chúng ta còn biết quá ít về đại dịch ngày càng bành trướng này. Theo báo cáo của AARP, mỗi nạn nhân trung bình thiệt hại mất 120.000 USD. Thông thường, công nghệ có thể giải cứu người dùng ở mọi lứa tuổi bằng các ứng dụng giúp họ theo dõi thu nhập, chi tiêu, tiết kiệm, và tài sản của bản thân; tuy nhiên cũng có thể khiến vấn đề trầm trọng hơn vì tội phạm tài chính trên mạng càng khó kiểm soát, đòi hỏi cấp thiết phải có một giải pháp toàn vẹn. Chẳng hạn một robot được lập trình công việc chăm sóc mà không hề ăn cắp tài sản của người dùng nó.

Ngoài ra, công ty fintech còn có thể giải cứu những người lớn tuổi khỏi bị lừa bịp. “Mẹ tôi là kế toán nên vấn đề không phải là bà không rành về tài chính”, ông Howard Tischler, đồng sáng lập kiêm CEO EverSafe[2], cho hay. Nhưng do mẹ ông không biết luật, “bà thuê người phụ trách thanh toán các hóa đơn cho bà, và người này đã tự viết séc để rút tiền cho mình hàng tuần. Cuối cùng, bà mất hết tiền tiết kiệm cả đời mình. Tôi không hề biết bà bị lợi dụng cho đến khi biết bà có vấn đề về trí nhớ [được chẩn đoán là mắc bệnh Alzheimer]”. Một đồng sáng lập khác của EverSafe là bà Liz Loewy, trước đây từng phụ trách Bộ phận Lừa đảo Người lớn tuổi của Văn phòng Công tố quận Manhattan. Một trong các trường hợp đáng chú ý là khi bà truy tố Anthony D. Marshall, con trai duy nhất của nhà từ thiện- nhà xã hội Brooke Astor. Ông này bị đi tù hai tháng vì ăn cắp hàng triệu USD của mẹ mình. Lý do? Ông ta biết được phần thừa kế của mình sẽ bị cắt một nửa, chỉ còn 14,5 triệu USD, một tỷ lệ rất nhỏ so với tài sản 100 triệu USD của bà. Mẹ ông bất lực, không thể tự bảo vệ mình vì căn bệnh Alzheimer đã lấy mất trí nhớ của bà.

Công ty EverSafe cũng sử dụng chương trình máy học để phát hiện những thay đổi bất thường trong hành vi tài chính có thể do bị bên thứ ba lạm dụng. “Ý tưởng cơ bản là cảnh báo người dùng và người thân hoặc các chuyên gia về những hoạt động đáng ngờ để họ có thể nắm rõ tình hình - trước khi mọi việc trở nên xấu đi” ông Tischler giải thích. “Chúng tôi vận dụng những quy luật mà bà Liz rút ra được từ công việc truy tố tội phạm tài chính, cộng với các quan sát từ thuật toán máy học, để gửi cảnh báo khi có vấn đề, như tiền gửi bị gián đoạn - những khoản từ chế độ an sinh xã hội hoặc lương hưu - cũng như những thay đổi trong chi tiêu, hoạt động đầu tư bất thường, hoặc mở tài khoản trái phép, và nhiều thứ khác”.

❀ ❀ ❀

[1] Công ty phần mềm (AI) tư vấn tài chính đầu tiên trên thế giới.

[2] Một công ty phần mềm về an toàn tài chính.