Nghiên cứu hệ thống an toàn bảo vệ tổ lái khi xe cán bom mìn

Như thỉnh thoảng vẫn xảy ra ở vùng hẻo lánh của nước Mỹ, ai đó đã bắn vào tấm biển chỉ đường. Tấm biển - một mũi tên rẽ phải nổi bật trên nền vàng - nằm trên một con đường nhựa chạy dọc bờ vịnh Chesapeake. Dựa trên vết toác và thực tế rằng con đường này dẫn đến Bãi thử Vũ khí Aberdeen, nhiều khả năng tấm biển không phải bị bắn bằng đạn. Bãi thử vũ khí là một vùng có diện tích trải rộng với an ninh thắt chặt dành riêng cho việc thử nghiệm vũ khí và khả năng chống chịu của các xe bọc thép trước các vũ khí đó. Tấm biển tiếp theo trên đường có dòng chữ: “Khu vực siêu ồn.”

Tôi sắp tới tòa nhà 336 của Bãi thử Vũ khí Aberdeen, nơi xe bọc thép được đưa đến để nâng cấp giáp - như cách nói hoa mỹ của bên quân đội về nó - nhằm chống lại các mối đe dọa mới nhất. Mark Roman, người đón tiếp tôi sáng nay, phụ trách “dòng” xe bọc thép chở quân Stryker. Ông sẽ dùng chúng cho một bài giảng ngẫu hứng về thương tổn của con người: nghệ thuật và tính khoa học của việc giữ an toàn cho kíp lái ngồi trong một xe bọc thép mà những người khác cố bắn nổ tung nó.

Phán đoán hết sức thiếu chuyên môn của tôi là một thiết bị nổ lõm nào đó đã đâm thủng tấm biển báo kia. Thiết bị nổ lõm là một vũ khí nổ kép được dùng để làm thủng thân xe bọc thép và tiêu hao sinh lực bên trong. Lần nổ đầu tiên phóng khối thuốc nổ chết người về phía mục tiêu. Khi tới nơi, sức ép do va chạm sẽ kích nổ lượng thuốc nổ nén bên trong đầu đạn. Năng lượng từ vụ nổ sẽ đập mạnh vào một đĩa kim loại gắn phía trước. Kết hợp với thiết kế của đầu đạn, động năng từ vụ nổ sẽ biến miếng kim loại này thành một đầu phóng siêu nhanh qua cự ly gần có thể dễ dàng xuyên thủng giáp xe. RPG (đạn phóng lựu phản lực) là thiết bị nổ mà ta được nghe đến nhiều nhất, dù còn có nhiều loại đầu đạn nổ kép lớn hơn và gây chết chóc hơn rất nhiều. Người ta cho rằng, nền công nghiệp quốc phòng của Iran đã sản xuất được loại vũ khí có khả năng xuyên thủng lớp giáp thép dày 35cm. Việc dùng một lượng nổ lõm bắn vào một tấm biển báo đường bộ cũng giống như dùng kìm bấm lỗ da bò đục lỗ trên khăn giấy vậy.

Nhìn chung, một đội quân sẽ ra trận với những thứ vũ khí mà họ sử dụng từ trận chiến trước. Thủy quân Lục chiến Mỹ mang tới Iraq xe Humvee. “Một số xe cũ còn dùng cửa vải bạt,” Mark, một cựu lính thủy cho biết. Dù cho tóc đã bạc trắng, nhưng Mark vẫn giữ được tinh thần lăn xả và luôn sẵn sàng, vốn được rèn giũa khi còn phục vụ trong lực lượng Thủy quân Lục chiến. Khi tôi hỏi về bộ phận gầm xe mới có thể chống sức nổ của bom mìn, ông lôi ra hai cái ván nằm sửa gầm xe có bánh và chúng tôi trượt vào gầm một chiếc Stryker rồi cứ nằm ngửa như vậy nói chuyện.

Giai đoạn đầu cuộc chiến tại Iraq, Lục quân Mỹ đã thử bọc xe bằng loại giáp tấm MEXAS, chúng rất hiệu quả khi chống lại hỏa lực súng máy hạng nặng. “Chúng tôi như kẻ xấu số” Mark nhớ lại. “Thứ này không chống được đạn RPG.” Như thể bạn bọc giáp xe của mình bằng các tấm biển chỉ đường ấy. Một ý tưởng khác là gắn những mảnh giáp phản ứng nổ, kiểu như miếng bánh Pop-Tart nổ. Khi đạn RPG tiếp xúc với giáp, nhân bánh sẽ phát nổ. Vụ nổ được điều hướng ra ngoài này sẽ vô hiệu hóa sức nổ xuyên phá của đạn RPG - và sát thương luôn cả người nào lai vãng ở gần. Trước thực tế là nhiều trận chiến trong Chiến tranh Iraq lần thứ nhất diễn ra ở đô thị - và nỗ lực giành lấy cảm tình của người dân Iraq - giáp phản ứng nổ là một lựa chọn tồi.

Ngoài ra, người ta đã tìm được thứ khác rẻ hơn, đơn giản hơn và vẫn hiệu quả. Mark đẩy ván trượt ra khỏi gầm xe và dẫn tôi tới một chiếc Stryker khác, chiếc này được gắn thêm “chiếc váy” làm bằng thép gia cường gọi là giáp lồng. Đầu mũi của viên đạn RPG đang lao đến sẽ bị mắc kẹt giữa hai thanh thép và tắc tị. Nó cũng giống như bóp mũi bạn để ngăn hắt xì hơi vậy: nó sẽ ngăn đạn phát nổ hoặc khóa chết đầu phóng. Dù theo cách nào thì giáp lồng cũng mang lại hiệu quả. Những chiếc Stryker sẽ lết về căn cứ, trông giống như chú nhím, với giáp nâng cấp là đạn RPG chĩa ra. Giáp lồng hiệu quả đến mức quân nổi dậy ở Iraq phần lớn đã ngừng sử dụng đạn RPG.

Và chuyển qua chế tạo bom. Giai đoạn đầu của cuộc chiến Iraq, các thiết bị nổ tự chế (IED) thường được giấu ven đường. Vì vụ nổ từ những quả IED này gây hư hại hai mạn sườn, Lục quân Mỹ liền cho gắn giáp tấm vào hông xe và thay các cửa sổ bằng “kính Giáo hoàng” - một loại giáp trong suốt dày khoảng 5cm thường được dùng để bảo vệ Giáo hoàng khi ông đi công du. Xe được bảo vệ tốt hơn, nhưng bệ súng máy vẫn không được che chắn. Các trung đội tuần tra thử xếp các bao cát lên đó, nhưng chúng bị bắn nổ tung và luồng cát phụt mài xạ thủ súng máy theo đúng nghĩa đen. Thế là khiên bảo vệ chống đạn nổ lại được lắp thêm.

Do vậy xe lại chịu thêm sức nặng. Phần giáp gắn thêm khiến động cơ của chiếc Humvee gầm rú và ì ạch leo dốc, phanh xe tóe lửa khi xuống dốc. Các cải tiến nhằm tăng độ an toàn của chiếc Humvee khiến nó nặng thêm 4 tấn rưỡi - vượt quá sức tải theo thiết kế ban đầu. Dẫu có thể gia cường hệ thống giảm xóc và lốp xe, thay động cơ - vốn đã được làm cả rồi - nhưng nó vẫn làm nảy sinh vấn đề. Khi quá một mức tải trọng nhất định, chiếc xe bọc thép sẽ trở thành con quái vật Godzilla đối với cơ sở hạ tầng nơi nó đi qua. Mặt đường nhựa bị cày nát và các con đê sụt lún. Máy bay vận tải chở chúng bị quá tải. Với mỗi miếng giáp gia cường gắn thêm, những người như Mark lại bị triệu tập để tìm và bỏ đi một bộ phận có khối lượng tương đương. Và xe bọc thép Stryker chưa bao giờ là loại xe thoải mái. Trên xe không có bồn vệ sinh (đã có các chai nhựa rỗng thay thế). Các phiên bản đầu tiên của chiếc xe còn không có cả điều hoà nhiệt độ. Tôi bảo Mark rằng tôi rất vui khi thấy mấy cái giá để cốc còn được giữ lại. Nhưng chợt nhận ra ông im lặng để giữ lịch sự. Mark Roman bị á khẩu trước sự ngu ngốc hết mức của tôi. Chúng là giá để súng trường.

Hãy nhanh đến với Afghanistan: vùng đất đầy rẫy những thiết bị nổ tự chế nặng hàng trăm kilôgam. Để gây hư hại cho các loại xe đã nâng cấp giáp, quân nổi dậy tấn công chúng từ bên dưới, bằng cách chôn thiết bị nổ ở giữa đường thay vì vệ đường. Như trên hầu hết các xe tải, gầm sàn xe bọc thép của Mỹ vào thời điểm đó đều phẳng. Ở các loại xe thế hệ mới, chúng có dạng chữ V hoặc chữ W để làm lệch hướng luồng năng lượng sinh ra từ vụ nổ, còn gầm xe phẳng sẽ hứng toàn bộ. Vì ghế ngồi được gắn chặt với mặt sàn phía trên nên luồng năng lượng này sẽ truyền thẳng đến chân, cột sống và xương chậu của người ngồi trong xe và gây ra chấn thương nặng.

Các loại xe hiện đại hơn có gầm cao hơn. Xung lực sinh ra từ vụ nổ sẽ bị triệt tiêu nhanh chóng vì nó tỏa ra ngoài. Năng lượng sinh ra cách gầm xe 30-60cm vẫn tạo ra một lực lớn đến mức nó giống như một vật liệu phóng đặc chắc xuyên thủng sàn xe. Khi kết cấu nguyên vẹn của thân xe bị phá vỡ thì bất kỳ một mảnh nào văng ra từ chiếc xe hay bộ phận truyền động đều sẽ biến thành một vật liệu phóng. Lính Bộ binh và Thủy quân Lục chiến thường chất các bao cát trên sàn xe Humvee giống như các phi công có thói quen ngồi lên áo chống đạn thay vì mặc chúng. Bởi cái chết thường đến từ bên dưới.

Những vụ nổ dưới gầm xe khủng khiếp đến mức Bộ Chỉ huy Trung ương Mỹ phải ban hành một JUON - Chỉ thị Nhu cầu Khẩn cấp cho Chiến dịch. Chỉ thị chắc chắn dài hơn 15 từ tóm tắt này: cung cấp xe chiến đấu bảo vệ tổ lái an toàn khi cán bom mìn. Chín nhà thầu đã nộp các nguyên mẫu thử nghiệm về thứ sau này được mang tên MRAP: kháng mìn, bảo vệ chống phục kích. Nhưng không thử nghiệm chúng trước trên chiến trường, thì làm sao bạn biết chiếc nào an toàn nhất - và biết chính xác chúng an toàn đến đâu? Bạn cần thuê một “chuyên gia phân tích tổn thương của con người”.

Phòng thí nghiệm nghiên cứu của Lục quân đã túm được Nicole Brockhoff, học dự bị y khoa tại Đại học Y Johns Hopkins, với bằng tốt nghiệp chuyên ngành phòng chống vũ khí sinh học. Cô là người trẻ nhất giành được Huân chương Cống hiến vì Sự nghiệp Quốc phòng do Bộ trưởng Bộ Quốc phòng Mỹ trao tặng. Có thể nâng được tạ đòn 90 kg. Cô vừa xuống đây từ văn phòng của mình ở Lầu Năm Góc để tham dự vài sự kiện nào đó, và đồng ý dành cho tôi một chút thời gian. Cứ mỗi khi Mark toan giải thích thì Brockhoff lùi lại và lấy điện thoại ra. Cô ấy không hề tỏ ra bất lịch sự, chỉ là cô quá bận và phải hoàn thành công việc trong ngày của mình. Tôi nhìn cô ấy đi đi lại lại trước mặt, bước đều, trả lời thư điện tử. Ở cô toát ra vẻ cho thấy ngồi yên một chỗ là việc không thể chịu đựng nổi. Một người quyến rũ, rành mạch, nhanh nhẹn và mạnh mẽ. Những người yếu ớt hơn luôn cảm thấy thán phục trước cô.

Brockhoff chỉ cho tôi xem sự cải tiến chống thiết bị nổ tự chế khác: ghế ngồi phân tán xung lực. Chúng tôi trèo vào trong khoang của một chiếc xe Stryker bộ binh, loại xe không có cửa cánh mà thay vào đó là một cửa sập kiêm cầu lên xuống, như ở toa xe của gánh xiếc. Ưu điểm đầu tiên của loại ghế ngồi mới này là nó không còn bị gắn chặt vào sàn xe. Thứ hai, ghế được đặt trên pittông đặc biệt hấp thụ lực. Thứ đặc biệt là phần đệm nhún có thể thay thế được, bằng kim loại, giúp hãm chuyển động xuống dưới của ghế và ngăn nó không chạm sàn. Điểm mấu chốt để bảo vệ cẳng và bàn chân của người ngồi trong khoang xe, họ cần giữ chân không được chạm sàn. Chỗ để chân ở dưới mỗi hàng ghế là dành cho người ngồi đối diện. Tức là đôi khi binh sĩ ở bên này sẽ ngồi chạm đầu gối người đối diện trong nhiều giờ. Mark, người vừa chui vào với chúng tôi, cho biết thêm là khi để đầu gối cao như vậy mông sẽ dễ bị tê bì. “Giống như cô ngồi lì trên bệ xí đọc sách quá lâu. Cô sẽ bị tê bì mông.”

Mấy từ cuối có vẻ khá mông lung, tôi không cắt nghĩa được. “Vấn đề của đàn ông ấy mà,” Blockhoff kết luận.

Trên những chuyến đi dài, bàn chân của các binh sĩ chắc chắn sẽ không đặt đúng vị trí an toàn trên chỗ để chân. Tuy nhiên, người chỉ huy có thể biết đoạn đường nào nguy hiểm nhất và cảnh báo trước để họ đổi tư thế kịp thời.

Lúc nói về đầu và phần thân trên, tôi hỏi qua các túi khí trên trần xe để ngăn chấn thương sọ não. Thật không may là túi khí thông thường không bung kịp để làm giảm xung lực từ một vụ nổ. Buổi sáng, khi ở Lầu Năm Góc, Brockhoff đã nói chuyện với một viên tướng về những thách thức trong việc giảm thiểu các xung lượng tốc độ Cao. Viên tướng này khuyên cô nói chuyện với Hiệp hội đua xe NASCAR.

“Tôi đã nói, ‘bằng tất cả sự tôn trọng, tướng quân…’” Phần sàn xe chở lính sẽ xóc nẩy gấp nhiều lần chiếc xe đua trong giải đua NASCAR. Và nó cũng tạo ra một lực chấn động lớn hơn rất nhiều. Hơn nữa, thiết kế xe đua NASCAR không phù hợp đối với một chiếc xe quân sự. Các tay đua thường bị bó chặt vào ghế lái như là đồ dễ vỡ trong thùng chuyển phát nhanh vậy. Phần đầu được ôm gọn và có đệm đỡ, vì vậy cổ không bị gãy và bộ não không lắc tung lên trong hộp sọ. Danica Patrick thậm chí còn không thể nhìn ngang sang cửa sổ bên và nháy mắt với đội hỗ trợ đường pit. Điều đó đối với xe quân sự là rất tệ. Lái xe và xạ thủ cần phải luôn nhìn bao quát mọi hướng, quan sát để phát hiện các hiện tượng khả nghi: một đống rác hay xác dê chết đều có thể giấu bom, những người cầm điện thoại di động có thể là người kích nổ bom bằng sóng điện thoại, những đứa trẻ lấy tay bịt tai.

Đồng thời với việc tích cực cải tiến để những chiếc xe đang dùng an toàn hơn, Lục quân cũng gấp rút đánh giá những chiếc MRAP mới. Khi Brockhoff đến, các đồng nghiệp của cô đang sử dụng hình nộm thử nghiệm đánh giá tác động của va chạm thông dụng trong ngành công nghiệp ô tô: mẫu Hybrid III. Lý do đầu tiên, vì đó là thứ họ có thể có. Và thứ hai, nó cũng hợp lý. Cả tai nạn xe hơi và xung lực nổ dưới sàn xe đều tạo ra các chấn thương va đập: dạng chấn thương xảy ra khi cơ thể va đập bên trong xe. (Trái ngược với các chấn thương do sóng xung từ vụ nổ truyền xuyên qua cơ thể bạn - xé nát nội tạng, màng nhĩ và nhiều thứ khác - bởi chiếc xe sẽ hấp thụ phần lớn nó.)

Vấn đề là: các hình nộm thử nghiệm được thiết kế để tính toán lực tác động chủ yếu theo hai trục: từ trước ra sau (đâm trực diện) và từ sườn (đâm ngang sườn). Khi vụ nổ hướng từ dưới lên, lực tác động truyền theo phương thẳng đứng xuyên qua cơ thể: từ gót chân lên tới đầu. “Có vẻ như” - Brockhoff từ tốn nói với các đồng nghiệp - “món này không đáp ứng được yêu cầu.” Để chứng minh cho nhận định đó, người ta ghi hình lại một hình nộm Hybrid III đặt cạnh một tử thi trong một thí nghiệm nổ có kiểm soát. Kết quả rất rõ ràng, từ những thước phim quay chậm có thể thấy hình nộm không được thiết kế cho tác động kiểu đó. Nó giống như là đang xem một ông già bị bệnh khớp cố theo kịp các động tác trong một lớp nhảy Zumba. Hai cánh tay của tử thi quật lên quật xuống thì tay hình nộm hầu như không dịch chuyển. Đầu người thật gục xuống còn đầu của hình nộm lại ngửa lên. Đùi hình nộm chỉ nẩy lên khỏi ghế ở độ cao bằng một phần ba đùi của tử thi, và khớp mắt cá chân của nó hầu như không co gập.

Hình nộm Hybrid III chịu một số chấn thương cơ bản - bàn chân, đùi dưới, cột sống - nhưng không đủ mức độ chi tiết như nhóm của Brockhoff cần biết. “Chúng tôi không biết được mức độ trầm trọng các vết thương. Chúng tôi cần biết liệu đó là một vết thương có thể chữa và hồi phục được hay sẽ để lại di chứng cả đời, gây tàn tật và có nguy cơ dẫn đến tử vong? Chúng tôi cần phải làm rõ những sự khác biệt ấy khi thử nghiệm những loại xe này. Và hiện tại thì không thể.”

Vậy nên Lục quân đang cho chế tạo một loại hình nộm của riêng họ. Ma nơ canh đánh giá thương tổn của binh sĩ (WIAMan) sẽ được thiết kế riêng để đánh giá xung lực của các vụ nổ từ bên dưới gầm xe. Dự án này quy tụ khoảng một trăm người (theo như tôi được biết, hầu hết họ đều chưa xem phim truyền hình Jackass, do đó chẳng biết gì về chàng diễn viên lùn đóng vai Wee Man).

Dự án WIAMan cũng bắt đầu theo đúng cách mà người ta đã tạo ra những hình nộm thử nghiệm đánh giá tai nạn ô tô: với các tử thi và kỹ sư sinh học, các vụ nổ có xung chấn khác nhau được kiểm soát, tiếp theo đó là khám nghiệm để ghi chép lại các tổn thương. Nhưng trước hết, họ phải chế tạo một thiết bị cho vụ nổ, một thứ bền chắc đến mức có thể chịu được một vụ nổ ngay phía dưới nó. Tháp nổ, cách người ta vẫn gọi nó, được đặt trên một đồng cỏ gần một nơi có tên trên bản đồ là Bear Point còn Phòng Nghiên cứu Tác động Nổ Aberdeen gọi là Khu Thử nghiệm số 13 (EF13). Tôi được mời đi tới EF13 sau bữa trưa. Tại đó, những tử thi đã được đặt ngồi sẵn sàng trên ghế trong tháp. Chúng được chuyển đến ngày hôm qua từ các phòng thí nghiệm kỹ thuật sinh học của ba trường đại học. Một số được đưa đến trên những thùng xe chở ngựa cải tiến, làm thất vọng lũ trẻ ngồi trong những chiếc xe chạy ngang qua đang vươn cổ ra ngó những mong thoáng nhìn thấy cặp mông và đuôi ngựa.

Vào thời điểm này trong năm khu EF13 khá đẹp. Ánh nắng mặt trời cuối tháng Mười làm dịu đi cái lạnh và làm nổi bật những chú bướm trắng bay dập dờn quanh các kỹ sư sinh học đang làm việc. Bãi đất trống này được bao quanh bởi những cây sồi khẳng khiu đang đổi màu áo trước khi trút xuống. Những tử thi cũng được mặc quần áo với tông màu mùa thu, có tử thi mặc bộ đồ bó màu cam vải Lycra[1] và một tử thi khác thì lại được mặc bộ đồ màu vàng. Ngay lúc này, chúng đang ngồi rũ xuống trên ghế, cằm gục vào ngực giống như hành khách đang ngồi ngủ gật trên tàu điện ngầm[2]. Bởi công tác chuẩn bị mất đến hai ngày nên những tử thi này phải ở cả đêm trên đồng cỏ. Một buồng che nắng mưa di động được dựng lên để bảo vệ các thiết bị điện tử, và hai bảo vệ luân phiên trông chừng từ chiếc xe tải đỗ gần đó. Bear Point có lẽ không còn gấu nữa, nhưng nơi này đầy chó sói đồng cỏ và những con người dù đã chết kia hay bộ đồ chất liệu Lycra đều không thể làm dịu đi cơn thèm thịt của chúng.

Bên dưới sàn tháp là một khoảnh đất mô phỏng giống ở Trung Đông: đất kỹ thuật được sấy nóng và phun ẩm tùy theo từng kịch bản thử nghiệm. Tính nhất quán và lặp lại của kết quả chính là hai yếu tố then chốt của thử nghiệm này. Khoảng 2 giờ 30 phút chiều, một chiếc xe bán tải sẽ mang tới vài kilôgam thuốc nổ C-4, được mọi người gọi là “mối đe dọa”. Tầm 2 giờ 45 phút, những kỹ sư sinh học, điều tra viên và những người theo đuôi như tôi sẽ được hộ tống tới một lô cốt gần đó khi người ta chôn “mối đe dọa” dưới lớp đất đặc biệt kia và nối dây kích nổ. Sau đó, cầu thang gỗ bắc lên mặt sàn tháp sẽ được cất đi (để các thợ mộc đỡ mất công đóng lại), và chuông cảnh báo vang lên ba lần. “Mối đe dọa” lúc này trở thành “sự kiện”. Tháp, Mối đe dọa và Sự kiện. Như thể một bộ bài Tarot ngoài đó vậy.

Bây giờ mới đầu giờ chiều. Người ta kiểm tra lại lần nữa tính toàn vẹn của tử thi sau chuyến đi dài tới đây. Các cảm biến gắn trên xương sẽ thu thập thông tin rồi truyền qua dây dẫn được đặt dọc theo các chi và xương sống của tử thi - một dạng mạng dây thần kinh nhân tạo. Giống như mạng dây thần kinh thật sự, các “dây thần kinh” này cũng dẫn tới một bộ não, trong trường hợp này là Hệ thống Thu thập Dữ liệu WIAMan. Các dây sẽ được bó lại với nhau ở sau gáy mỗi mẫu vật và nối vào hệ thống này.

Sau vụ nổ, người ta sẽ khám nghiệm các tử thi và ghi lại tình trạng vết thương trên chúng. Những thông tin này sẽ cho phép chuyên gia đánh giá tác động của xe khi va chạm hiểu được trọng lực, sức căng và gia tốc mà các cảm biến của hệ thống WIAMan đã thu thập. Nhờ có các tử thi, hệ thống WIAMan sẽ có thể dự đoán được các lực xung khác nhau này sẽ gây ra loại và mức độ chấn thương nào trong một vụ nổ thật. Hình nộm WIAMan sẽ chỉ hoàn thiện vào năm 2021, nhưng từ giờ đến lúc đó những dữ liệu từ chấn thương của tử thi có thể được sử dụng để tạo ra một hàm truyền, tương tự kiểu chương trình tự động dịch thông tin dùng cho hình nộm Hybrid III.

Bây giờ, các tử thi đã được đặt nhẹ nhàng ở tư thế ngồi thẳng lưng như đang ngồi trước bàn ăn tối, với đầu quấn chút băng dính để không gục xuống. (Trong những tháng tiếp theo, dữ liệu sẽ được thu thập từ những tư thế thực tế hơn - ngồi với cẳng chân duỗi thẳng về phía trước hay gập lại phía sau.) Một kỹ sư sinh học đang giữ đầu một tử thi, trông như thể một anh chàng trên phim đang chuẩn bị hôn bạn diễn của mình. Những sợi dây mảnh khác được dùng để giữ chiếc đầu nhìn nghiêng sang phải, chúng được buộc lỏng để không làm cản trở các chuyển động sẽ được ghi lại trên các máy quay phim đặt ở bốn hướng trong các lô cốt. Các tử thi đều được chuẩn bị theo một khuôn mẫu: góc gập của đầu gối tử thi, vị trí tay đặt trên đùi, độ chặt của dây giày được buộc.

Sự yên bình thôn dã của bối cảnh thí nghiệm đã che giấu đi áp lực đè nặng lên những người đang gấp rút chuẩn bị các tử thi cho kịp tiến độ. Một chú bướm đậu khẽ khàng lên vai một kỹ sư sinh học mà anh không hay biết. Những chú chim giẻ cùi dường như đang hoà âm theo tiếng loẹt xoẹt của băng dính bị kéo ra khỏi cuộn. Sự khẩn trương của những nhà khoa học càng khuếch đại tính bất động của các tử thi. Chúng giống như những người dẫn chương trình đang ngồi trang điểm trước giờ G. Tôi thầm nghĩ, thật tuyệt cho họ (những tử thi) khi được ở ngoài trời tận hưởng một ngày mùa thu khô ráo dễ chịu. Thật tuyệt khi được ở trong một đội những người trân trọng thứ công việc mà họ đồng ý làm, một công việc kỳ lạ mà chỉ có họ, những người đã chết, mới đủ khả năng để làm. Không thấy đau đớn, không màng tới xương bị gãy hay hậu quả từ nó, là một dạng siêu năng lực. Theo tôi, bộ quần áo bó toàn thân may bằng vải Lycra cực kỳ phù hợp với họ[3].

Không phải ai cũng nghĩ như tôi. Năm 2007, ai đó ở Lầu Năm Góc đã phàn nàn với Tư lệnh Lục quân về công tác chuẩn bị cho một thử nghiệm WIAMan. “Tôi sẽ không bao giờ quên,” Randy Coates, giám đốc dự án WIAMan cho đến khi ông nghỉ hưu vào năm 2015, cho biết. “Hôm đó là thứ Tư, khoảng 7 giờ tối. Tôi nhận được cuộc gọi của một viên đại tá tới Aberdeen, nơi chúng tôi sắp tiến hành thử nghiệm. Ông ta nói: ‘Tư lệnh Lục quân quyết định cho ngừng các thử nghiệm này’. Chúng tôi có ba tử thi và một đội đã làm việc tất bật trong nhiều ngày.” Brockhoff nhớ lại, “Vài người cảm thấy như bị sỉ nhục.” Sếp của cô đã tới gặp vị Tư lệnh và cố gắng giải thích: các ông không thể chế tạo một hình nộm thay thế con người nếu không hiểu về các tác động tới con người thật. Rồi ông nổi đóa. Việc hủy dự án vào phút chót như vậy không chỉ lãng phí rất nhiều tiền của mà lãng phí cả xác của những người hiến. Vào thứ Sáu, ngày cuối cùng trước khi sự phân hủy xác sẽ khiến kết quả không còn đúng nữa, người ta đồng ý cho tiếp tục tiến hành thử nghiệm - chắc chắn đó là nghiên cứu tử thi đầu tiên có các tướng lĩnh hai đến ba sao đến chứng kiến.

Jason Tice, người giám sát thí nghiệm bắn đạn thật vào tử thi của dự án WIAMan, cho rằng sự can thiệp đột ngột và gay gắt ấy không chừng lại có lợi. “Nó sẽ cảnh báo giới lãnh đạo về những rủi ro mà họ đang đẩy binh lính của mình vào.” Tức là, đây là ý của tôi, họ có lẽ sẽ bớt lo lắng cho những người đã chết và quan tâm hơn đến những người còn sống.

Vụ việc ồn ào tại Lầu Năm Góc đã làm nới rộng quy trình cấp phép cho các thử nghiệm mới. Thủ tục cho việc nghiên cứu dính dáng đến các tử thi phải được thông qua bởi người đứng đầu Phòng Thí nghiệm Nghiên cứu Lục quân (ARL) và bởi tổ chức cấp trên của ARL - Trung tâm Chỉ huy Nghiên cứu, Phát triển và Kỹ thuật. Từ đây, nó được chuyển tiếp tới tay tướng chỉ huy của Trung tâm Chỉ huy Nghiên cứu Y học và Vật liệu Lục quân, rồi từ đó lại chuyển cho Tổng Y sĩ Lục quân, và người này sẽ chuyển yêu cầu tới Quốc hội. Quốc hội sẽ có hai tuần để xem xét văn bản này. Và nếu không vướng mắc ở khâu nào thì chỉ khi ấy thử nghiệm mới được phép tiến hành. Toàn bộ quá trình hoàn thiện thủ tục đó có thể kéo dài đến sáu tháng.

Một hậu quả khác là dự luật “sử dụng với mục đích nhạy cảm” mới. Những người hiến xác được yêu cầu phải đồng thuận tới từng chi tiết của thử nghiệm hay nghiên cứu liên quan, như đã được ghi trong dự thảo, “thử nghiệm về chấn động, bom mìn nổ, đạn đạo, thử nghiệm về va chạm và các lực phá hủy khác.”

Ai sẽ ký một thứ như vậy chứ? Rất nhiều người. Đôi khi, Coates nói, họ là những người cảm thấy mình phải làm điều gì đó để giúp các binh sĩ được an toàn. Đó là một cách để phục vụ đất nước mà không cần phải tòng quân. Tôi nghĩ có rất nhiều người, dẫu bị cuốn hút bởi sự cao quý của việc mạo hiểm tính mạng và chân tay vì một mục đích cao cả, vẫn sẽ thích hiến xác sau khi chết hơn. Tôi đoán phần lớn họ giống như những người chết não sẵn sàng hiến những phần thân thể còn lại cho bất kỳ nỗ lực đáng quý nào khác vốn rất cần đến chúng. Nếu thấy việc một sinh viên trường y có thể cắt mổ đến từng centimét cơ thể bạn để học giải phẫu, hay một bác sĩ phẫu thuật thực hành một kỹ thuật mới hoặc thử nghiệm một thiết bị mới trên cơ thể bạn là hoàn toàn bình thường thì có lẽ bạn cũng sẽ không phản đối việc ngồi trên tháp nổ. Tôi sẽ không cần đến nó nữa, đó là thái độ điển hình của những người hiến tặng. Hãy làm mọi thứ anhchị thấy cần thiết miễn là nó hữu ích.

Trong Thế chiến II, người ta gọi đó là bị “vỗ sàn”. Các vụ nổ từ thủy lôi và ngư lôi thường làm nổ tung sàn tàu lên phía trên và phá nát xương gót chân của thủy thủ. Giống như khái niệm “sự mệt mỏi khi chiến đấu” được dùng để miêu tả cho chứng rối loạn căng thẳng hậu sang chấn tâm lý, đây là một cách đặt tên rất đỗi phóng túng cho thứ thường sẽ gây ra thương tật vĩnh viễn. Xương gót chân rất cứng và khó vỡ, nhưng cũng rất khó chữa lành. Theo tính toán của một bài báo gần đây, có đến 84 phương pháp khác nhau đã được thử nghiệm và thảo luận trên các tạp chí y học. Băng bằng xơ vải và phô mai tươi. “Bỏ mặc cho tự khỏi.” “Dùng vồ đập vỡ các mảnh xương tổn thương” rồi “tạo hình bằng tay” để tái tạo hình dạng gót. Có rất ít thống kê được thực hiện vào thời kỳ này, nhưng một bài báo đã trích dẫn rằng tỉ lệ cắt bỏ gót chân bị thương là 25%.

Các vụ nổ dưới gầm xe đã làm các bác sĩ phẫu thuật trong quân đội để tâm đến tổn thương gót chân. Vồ và băng quấn đã được thay bằng phẫu thuật và đinh cố định xương, tuy nhiên tỉ lệ phải cắt bỏ gót do bị “vỗ sàn” lại cao hơn trước đây - 45%, theo một bài đánh giá bốn mươi ca chữa trị. Một phần nguyên nhân là do mỡ gót chứ không phải xương. Mỡ gót chân giống như lớp đệm ngăn xương gót chà xát vào phần da phía dưới gót. Lớp mỡ cực kỳ đặc với các tế bào mỡ dạng sợi, vốn không có ở bất kỳ bộ phận nào khác trong cơ thể. (Phần mỡ mềm ở đây đủ để những thợ đóng giày gọi nó là: “bầu ngực của gót chân.”) Phần đệm mỡ rất hay bị tổn thương trong các vụ nổ dưới gầm xe, đôi khi tệ đến mức người ta phải lóc bỏ nó. Thiếu lớp đệm, bước đi cực kỳ đau đớn. Khi bị ngộ độc vitamin A, phần mỡ gót chân của nhà thám hiểm Nam Cực Douglas Mawson đã rời ra khiến ông phải để chúng trong ủng của mình giống như đệm lót giày Dr. Scholl[4]. Đó là cách duy nhất để ông có thể tiếp tục hành trình.

Ta không thể đặt thứ gì đó vào để thay thế cho lớp mỡ đệm gót chân bị hư nát sao? Tôi đã nói chuyện với bác sĩ phẫu thuật chỉnh hình Kyle Potter, người chữa trị cho các bệnh nhân có gót chân bị thương tổn tại Trung tâm Quân y Quốc gia Walter Reed. “Ý cô giống như một miếng Silicon nâng ngực cỡ nhỏ à?” Thực ra tôi chưa nghĩ đến cái đó, nhưng hẳn là giống vậy rồi.

“Không.” Potter nói rõ cho tôi rằng những miếng nâng ngực không được thiết kế để có thể chịu được các lực tác động lên gót chân. Việc bước đi dồn xuống xương gót một lực bằng 200% khối lượng cơ thể; còn khi chạy lực đó lên tới 400%. Những sự cố như rách hay thủng miếng đệm sẽ xảy ra. Nhẹ nhất thì, Potter cho biết, việc đó sẽ tạo ra cảm giác lạ. Giống như có ai đó nhét một miếng đệm nâng ngực vào giày của bạn vậy. Và ai, ngoài Douglas Mawson, muốn điều đó chứ?

Trong khoảng nửa giờ nữa, một cú “vỗ sàn” sẽ được truyền trực tiếp trên các màn hình trong lô cốt. Chúng tôi đã có mặt đầy đủ tại đó, trong khi các chuyên gia chất nổ đang chuẩn bị sẵn sàng cho quả bom phát nổ. Trong đây thì không có nhiều việc phải làm lắm. Vài chiếc lò vi sóng đang được sử dụng để làm nóng đất kỹ thuật (chúng được dán nhãn, “CHỈ NUNG ĐẤT”). Gần cửa là một máy phát nút bịt tai. Chúng là loại nút xốp, có trộn lẫn với bột lóng lánh. Dường như nhà sản xuất đã bỏ ra rất nhiều công sức chỉ để có thể tạo ra sản phẩm xứng với cái nhãn hiệu Spark Plugs - “Nút bịt lóng lánh.” Một chiếc đồng hồ treo tường đang chỉ sai giờ. “Không ai có thể tìm ra cơ chế hoạt động của chiếc đồng hồ,” một người giải thích. “Chúng tôi không chỉnh lại giờ cho nó được.”

Chúng tôi đứng đó và dán mắt vào màn hình. Một luồng gió nhẹ lay động các cây quanh tháp nổ. Có người đang đếm ngược nhờ một chiếc đồng hồ duy nhất còn dùng được. Âm thanh của vụ nổ bị giảm đi rất nhiều, có lẽ vì nó ở quá xa hơn là do nút bịt tai. Chỗ chúng tôi cách đó khoảng 800 m. Những tử thi như bị ném tung lên sau vụ nổ, nhưng không giống như trong một bộ phim hành động. Nó giống với kiểu lái xe lao vút qua gờ giảm tốc hơn. Cũng giống như một vụ “thử nghiệm va chạm” ô tô, ngôn từ miêu tả nghe có vẻ còn ghê hơn là nhìn tận mắt. Các tử thi trong vụ thử nghiệm nổ từ bên dưới bị thổi ngược lên, bay lên chứ không phải là thành từng mảnh.

Vụ nổ được ghi lại với tốc độ 10.000 khung hình mỗi giây. Việc chiếu lại ở tốc độ 15 hay 30 khung hình một giây cho phép các nhà nghiên cứu có thể xem được những gì diễn ra chỉ trong nửa giây. Bây giờ chúng tôi có thể thấy được thứ không thể nhìn kịp trong thời gian thực. Đầu tiên, đôi ủng dã chiến bị ép bẹp, thấy rõ các mặt bị rách tung. Ngón trỏ nẩy lên khỏi vị trí đặt trên đùi, như thể tử thi sắp đưa ra ý kiến vậy. Phần đùi dưới bị kéo dãn và bật lên. Đầu gục xuống và cánh tay bắn ra như động tác vung tay của một vận động viên sắp vượt rào. Coates tua ngược lại đoạn phim và bảo tôi để ý kỹ phần cột sống. Khi năng lượng từ vụ nổ truyền qua mặt ghế, phần xương chậu của tử thi bị đẩy lên cao, ép ngắn phần thân trên và kéo dãn phần bụng ục ịch. Một vụ nổ dưới gầm xe có thể nén xương sống của một binh sĩ ngồi trong xe một đoạn cỡ 6 cm. Vì thế, không có gì lạ khi các chấn thương và đau đớn ở phần lưng rất thường xảy ra.

Đoạn phim được quay chậm ở tốc độ này (và với trang phục tử thi đang mặc), chúng tôi như đang xem một vũ điệu hiện đại vậy. Các chân tay kéo dãn uyển chuyển và đẹp mắt chứ không có chút gì bạo lực hoặc thô thiển. Nhưng theo thời gian thực, các lực làm chân tay di chuyển cực nhanh đến mức các mô của cơ thể không thể theo kịp. Cơ dãn, dây chằng rách, xương có thể gãy. Giống như một miếng sáp nặn Silly Putty bị kéo vậy. Nếu kéo từ từ, nó có thể dãn dài ra cả phòng. Giật nhanh, nó sẽ đứt phựt làm đôi. Tương tự như vậy, các dạng mô khác nhau của cơ thể có thể chịu được mức căng khác nhau. Với lực tác động của các vụ nổ thử nghiệm, có loại mô cơ có thể dãn thêm một đoạn bằng một phần năm chiều dài của nó mà không rách, còn loại khác cùng lắm chỉ có thể dãn được thêm 5%. Hệ thống WIAMan sau đó sẽ được điều chỉnh lại để có thể chỉ rõ những sự khác nhau này và phỏng đoán các hậu quả xảy ra.

Chất lượng cuộc sống lâu dài của một binh sĩ hay lính Thủy quân Lục chiến là một vấn đề được quan tâm tương đối gần đây. Trước kia, bản thân những người chỉ huy chỉ quan tâm đến khả năng thực hiệnkhông thực hiện được nhiệm vụ: Liệu những chấn thương có khiến anh ta không hoàn thành được nhiệm vụ? Có phải chúng ta vừa mất thêm một con tốt? WIAMan sẽ giúp trả lời câu hỏi đó, nhưng nó cũng trả lời những câu hỏi khác. Binh sĩ này có thể bị đau lưng trong suốt phần đời còn lại không? Anh ta có thể bị liệt không? Gót chân có đau đớn đến mức anh ta thà vứt quách cái chân đó không? Câu trả lời dù có thể hay không tác động đến quyết định của những người chỉ huy, nhưng chí ít thì chúng cũng được tính đến.

Quay trở lại tòa nhà 336, tôi hỏi những người ở đây liệu lái thử một chiếc Stryker thì có vấn đề gì không. Dĩ nhiên là có. Giống như một người cha ân cần, Mark cho phép tôi ngồi ở ghế lái và xoay tới xoay lui chiếc vô lăng. Trong khi mọi thứ trong tầm tay như công tắc, chất thép rất “nồi đồng cối đá” đúng chất quân đội thì vô lăng của xe trông như được tận dụng từ một chiếc xe cho thuê rẻ tiền đời những năm 1990. (Hãng General Dynamics, nhà sản xuất xe Stryker, cũng sở hữu cả thương hiệu Chevrolet.)

Mark xua tôi ra khỏi ghế lái để ông có thể đỗ xe về vị trí cũ. Brockhoff, đang rảo bước ở rìa bãi đỗ xe, đã tìm thấy một dạng túi khí chống sốc hàng hóa bằng nhựa dẻo. Cô đi nhanh đến chỗ chiếc Stryker và nhét nó vào bánh sau xe. Ít giây sau vang lên thứ tiếng ồn mà bạn sẽ chỉ thấy được mô tả trong ấn phẩm của các trung tâm nghiên cứu thính lực quân sự: một chiếc Stryker nặng 18 tấn lùi cán lên một đống đệm xốp hơi được cuộn lại.

❀ ❀ ❀

[1] Tôi đã gửi thư điện tử cho Vandue Corp, một trong những công ty bán quần áo bó toàn thân làm bằng Lycra để xem họ có biết rằng thị phần của mình đã mở rộng sang cả phần thời trang cho tử thi không. Nhân viên quan hệ khách hàng của công ty đã trả lời rằng họ không biết. Tuy nhiên, họ cũng đã nhận được tin rằng sản phẩm của mình đã được những tên cướp ngân hàng sử dụng vì chúng vừa có thể che toàn bộ mặt, vừa có thể giúp người mặc (nếu còn sống) nhìn xuyên qua. Có thể đoán rằng mấy tên ác ôn đó có mặc thứ gì đó bên ngoài, khác với những tay chơi đêm Halloween hay người hâm mộ thể thao, vốn hay mặc đồ bó toàn thân bằng Lycra hơn. Dù rằng tôi mong là chúng không mặc. Và thậm chí tôi còn hy vọng rằng chúng chọn bộ có hoạ tiết sọc ngang sặc sỡ.

[2] Ngược lại, những hành khách ngủ gật trên tàu điện ngầm trông giống hệt như người chết - một thực tế được ghi nhận bởi sự xuất hiện của những tin tức về những người chết lặng lẽ, ngồi gục xuống và không ai nhận ra được trước khi tàu đã chạy vài vòng quanh tuyến đường. Một hành khách được phỏng vấn trong bài báo “Tử thi ngồi trên tuyến tàu số 1 trong nhiều giờ” cho biết, “Anh ta giống như là đang ngủ vậy.”

[3] Các siêu anh hùng trên phim ảnh Hollywood thường mặc đồ bó toàn thân. (BT)

[4] Công ty giày dép nổi tiếng ở Mỹ, hiện tại thuộc sở hữu của tập đoàn Bayer. (BT)