Vào đầu tháng 11, khi mùa săn chim đa đa đang diễn ra hào hứng, ông dân biểu đảng Tự Do của thành phố Wortley không bao giờ giờ ghé thăm đơn vị bầu cử của mình. George Birley xuất thân từ một gia đình nông dân và sự thành công của ông tại Nghị viện Luân Đôn phần lớn là nhờ sự ủng hộ của gia đình bên vợ, bà Lady Ursual Ancaster, một trong những gia đình được trọng vọng nhất của Đảng Tự Do. Rất được lòng giới bình dân ở Wortley, niềm nở và thành thật, khoái thuốc xì gà ngon, luôn luôn sẵn sàng ủng hộ tiền bạc cho những công cuộc từ thiện, ông được người ta xem như là một con cưng của đất nước.

Nói cho ngay, ông không được sáng chói lắm ở quốc hội. Ông dự những phiên họp một cách đều đặn, trung thành bỏ phiếu cho đảng của mình, mỗi năm mỗi tham dự vào giải khúc côn cầu giữa hạ nghị viện và thượng nghị viện.

Người của công chúng nào thì cũng phải chịu chê bai nên có một số người cho rằng Birley không đủ tài năng và các đức tính mà người ta đòi hỏi nơi một người ở địa vị như ông, rằng một con người tốt bụng không bắt buộc phải là một chính khách, rằng ông ta quá sợ bà vợ dòng dõi quý tộc, rằng các dáng dấp hoà nhã vui vẻ của ông chỉ là bề ngoài; và cuối cùng, rằng nếu không có bà vợ giao thiệp rộng trong giới lãnh đạo thì Birley bị hất cẳng khỏi nghị viện từ lâu rồi.

Sáng hôm nay, Birley thấy lòng phơi phới. Chuyến xe lửa tốc hành đưa ông đến Wortley thật đầy đủ tiện nghi. Trong căn phòng dành riêng cho ông ở khách sạn Queen’s Hotel, ông thoải mái ngồi vào bàn: một đĩa trứng với thịt nguội ngon tuyệt, một đĩa bầu dục nướng, một miếng cốt-lết cừu, bánh mì chiên và ba ly cà phê. Cả tờ báo Tin Tức cũng làm ông khoái trí; đảng của ông đã dẫn đầu trong các cuộc bầu cử từng phần ở Costwold; không có viễn ảnh những cuộc đình công; thị trường hối đoái đang lên. Trong đêm qua, nước đã hơi đóng băng, đủ để làm mặt đất rắn chắc lại và mặt trời đã ló dạng. Trong vòng mười phút nữa, xe hơi sẽ đến đây để rước ông, và một giờ sau ông sẽ được hít thở không khí mát lành của đồng quê, nơi ông đã trải qua thời thơ ấu êm đềm. Ông sẽ lội qua những cánh đồng cùng với ba hay bốn người bạn thân, cũng là những tay súng giỏi, tuy có lẽ không sẵn lòng để giải trí như ông. Ông sẽ dẫn theo con chó xù lông mới được tập luyện xong, nhưng ông đặt nhiều hy vọng vào nó.

Một người bồi khách sạn bước vào, có râu mép, vẻ đứng đắn và lễ phép.

Birley rất mến cái khách sạn được quản lý theo những truyền thống lâu đời này, trái với lọai khách sạn tân thời mà ông rất ghét.

“Thưa ông, có một thanh niên xin được gặp ông.”

Birley ngước mắt lên khỏi tờ báo, cau mày: “Tôi không thể tiếp anh ta được. Tôi phải đi trong mười phút nữa.”

“Anh ta bảo có hẹn với ông sáng nay. Anh ta trao cho tôi lá thư này.”

Birley cầm lấy phong thư được người bồi kính cẩn trao lên. Đó là thư do chính ông viết, phía trên in mấy chữ “Hạ nghị viện”. Gương mặt ông nhăn lại thấy rõ. Thật là chán! Chính ông ấn định buổi hẹn này để trả lời một yêu cầu được hội kiến khá mơ hồ. Và ông quên hẳn nó. Nhưng ông đặt tất cả danh dự của ông vào nguyên tắc không bao giờ nuốt lời hứa.

“Được rồi. Hãy đưa anh ta lên đây.”

Một lát sau, Paul bước vào. Birley đang châm một điếu xì gà loại 5 Shilling, niềm nở bắt tay chàng và chỉ một chiếc ghế gần lên bàn.

“Nào!” Ông mở lời vừa phà ra một đám mây khói thuốc: “Tôi đang chờ anh. Một tách cà phê nhé?”

“Thưa ông, không. Xin cảm ơn ông.”

Gương mặt xanh xao, nhưng vẻ cương quyết của Paul đã gây một cảm tưởng tốt đẹp nơi ông dân biểu vốn luôn luôn sẵn sàng làm hết sức mình để giúp đỡ chàng trai dễ mến nào muốn tiến bước trên đường đời.

“Này cậu, ta hãy đề cập ngay vấn đề.” Birley nói bằng một giọng bao dung quen thuộc theo lối kẻ cả: “Thì giờ của tôi rất eo hẹp. Tôi phải dự một hội nghị quan trọng ở cách đây rất xa, và tối nay lại phải trở về Luân Đôn bằng chuyến xe lửa tốc hành.”

“Tôi không dám lạm dụng lòng tốt của ông.” Paul đáp vừa lục trong túi: “Tôi đã chuẩn bị sẵn một bản đánh máy đầy đủ.”

“Tốt! Tốt lắm!” Birley thốt lên, giọng tán thành, nhưng đưa bàn tay ra phác một cử chỉ từ chối.

Ông không thích nhận những đơn từ. Ông tốn tiền thuê đến hai thư ký riêng để làm gì? “Cậu hãy vắn tắt cho tôi biết mục đích của cậu.”

Paul đưa lưỡi liếm đôi môi khô khốc và lấy lại hơi thở: “Cha tôi đã bị giam từ mười lăm năm nay vì một tội mà ông không hề nhúng tay vào.”

Ông dân biểu giật nảy mình, mắt mở to nhìn người khách như trước một mối nguy hiểm vừa đột ngột xuất hiện. Paul không để cho ông kịp mở miệng, chàng lại tiếp tục trình bày. Thoạt đầu, hình như Birley toan chận lời Paul, nhưng ông vẫn lắng tai nghe, mặt dài ra. Và điếu xì gà của ông tắt ngấm từ lúc nào không hay.

Câu chuyện được kể đúng bảy phút. Lúc bấy giờ, Birley có gương mặt thảm hại của một người bị mắc bẫy. Ông đằng hắng vài tiếng để lấy giọng: “Tôi không thể tin lời anh được. Đó là… Đó là một câu chuyện bịa đặt… Nhưng dầu sao nó cũng thuộc về quá khứ rồi.”

“Nhưng không phải đối với người tù khổ sai ở Stoneheath đang sống quằn quại trong khổ nhục triền miên.”

Birley phác một cử chỉ bực bội: “Việc này không liên quan gì đến tôi.”

“Thưa ông, ông là người đại diện của dân ở Wortley.”

“Đúng vậy. Nhưng không phải dân biểu của nhà tù Stoneheath. Tôi đại diện cho một khối cộng đồng, một nhóm công dân tôn trọng luật pháp chớ không phải một bầy tù khổ sai.”

Ông ta đứng lên đi đi lại lại trong phòng, giận dữ thấy một ngày tốt đẹp của mình bị phá hỏng. Ông tiếc đã nhận lời tiếp chuyện chàng tuổi trẻ ngu ngốc! Ông ta sẽ không dí mũi và cái tổ ong vò vẽ này. Người trí óc bình thường chẳng ai đi sờ vào đầu mũi giáo cả.

Nhưng khi nhìn Paul ngồi trên ghế với một vẻ bình tĩnh, ông cảm thấy có một cái gì làm cho ông phải bối rối. Nóng ruột liếc nhìn đồng hồ trên tường, ông nghĩ phải dục hoãn cầu mưu: “Thôi được hãy để tờ giấy của cậu lại đây. Tôi sẽ đọc nó ngay ngày hôm nay. Bảy giờ cậu lại đây gặp tôi.”

Paul trao cho ông xấp tài liệu, miệng lẩm bẩm một lời cám ơn ngắn, rồi đứng dậy. Ra đến ngoài, chàng hít đầy lồng ngực làn không khí mát dịu của buổi mai. Nếu chàng có thể thuyết phục ông dân biểu này hành động tại nghị viện - nơi bắt đầu mọi quyết định của chính phủ - thì vụ án có thể sẽ được xem xét lại. Vừa vội đi, về phía nhà hàng Bonanza, chàng hài lòng thấy mình vừa gây được đôi chút ảnh hưởng đối với Birley.

Ngày làm việc trôi qua chậm chạp không chịu nổi. Birley chắc đã đọc xấp tài liệu. Ông ta sẽ quyết định như thế nào? Ông ta sẽ ra tay không? Nhiều lần ông Harris đến đứng sau lưng để dò xét Paul, như là để tìm một sơ hở nào của chàng.

Cuối cùng rồi cũng đến giờ nghĩ. Paul chạy đến la-va-bô, hụp đầu trong nước lạnh cho mát. Bảy giờ mười lăm phút chàng đã đến khách sạn Queen’s và sau một lúc chờ đợi ngắn, được đưa vào gặp ông Birley.

Thái độ của ông này hoàn toàn thay đổi, vẻ niềm nở đã biến mất. Ông dân biểu thành phố Wortley đang đứng trước lò sưởi, quay lưng về phía bếp lửa, vali đã sẵn sàng dưới chân, một chiếc áo khoác đi đường nằm ngang trên mặt bàn. Khẽ gật đầu chào Paul, ông quan sát chàng thật lâu và thật chăm chú bằng cặp mắt nghiêm khắc. Cuối cùng ông nói: “Tôi đã đọc kỹ lá đơn của anh. Đọc từng chữ lúc ngồi trong xe hồi sáng này. Tôi đọc lại một lần nữa lúc trở về. Phải nhìn nhận rằng sự việc được trình bầy rất hay. Nhưng đó chỉ là một khía cạnh của vấn đề và mọi vấn đề đều có hai khía cạnh.”

“Nhưng chỉ có một khía cạnh là đúng sự thật.” Paul nhanh nhảu đáp.

Birley cau mày: “Những sự việc đó không thể nào xảy ra ở nước ta. Ở các nước ngoài, tôi không nói; nhưng nhất định không ở nước ta. Anh chẳng thấy là chúng ta có hệ thống tư pháp hoàn hảo nhất thế giới không? Chuyện gì thì ta cũng dẫn đầu cả. Có thứ gì công bằng, đúng đắn hơn thể chế bồi thẩm đoàn của ta đâu? Nên nhớ nó đã hoạt động ở nước Anh từ bảy thế kỷ nay rồi đấy!”

“Chính vì lý do đó mà có lẽ nó đã quá lỗi thời.” Paul đáp lại bằng một giọng cố gắng kiềm chế: “Thưa ông, tôi đã hơn một lần suy nghĩ đến tình trạng này và trong trường hợp của tôi thì có gì là lạ đâu? Ông không thấy rằng các bồi thẩm đoàn thường gồm những người ngu ngốc, dốt nát, không có một kiến thức nào về tâm lý hay kỹ thuật xử án, nhưng đầu óc yếu đuối dễ dàng bị ảnh hưởng của những bằng chứng và ngôn từ hoa mỹ do phe buộc tội đưa ra?”

“Chúa trời ơi!” Birley la lên: “Bây giờ anh lại định công kích tinh thần chí công vô tư của ông biện lý nữa sao?”

Nỗi hận thù thường ám ảnh tâm hồn Paul suốt ngày đêm, thúc đẩy chàng trả lời: “Một ông tòa được trả lương mà con đường danh vọng tùy thuộc vào sự khôn khéo đòi cho được cái đầu của kẻ khốn khổ ngồi trước mặt ông ta, trên cái băng bị cáo đối với tôi, chỉ là một tên đao phủ không hơn không kém.”

“Nhưng chính người đao phủ này cũng rất cần thiết.”

“Để làm gì?”

“Để treo cổ tên tội phạm.”

“Có nên dùng đến án treo cổ chăng?”

“Dĩ nhiên! Chúng ta cần phải bảo vệ xã hội. Nếu không sợ bị treo cổ, bất cứ tên vô lại nào cũng không ngần ngại cắt cổ anh vì một tờ giấy bạc.”

“Trong các nước đã bãi bỏ án tử hình, những con số thống kê cho thấy tình trạng phạm tội ác không hề gia tăng.”

“Tôi không tin. Án tử hình là biện pháp tốt nhất để phòng ngừa, và treo cổ một tội phạm còn nhân đạo hơn là đưa ông ta lên máy chém hay ghế điện. Thật điên rồ nếu bãi bỏ án treo cổ.”

Sự xúc động quá đỗi khiến Paul không còn giữ gìn được nữa: “Cách đây khá lâu, khi Samuel Romilly muốn bãi bỏ án tử hình được áp dụng trong những trường hợp ăn cắp trên 5 Shilling thì Lord Ellenborough, vị chánh án cao cấp nhất của chúng ta cũng lý luận như ông vậy.”

“Anh chỉ là một cậu bé ngu ngốc!” Birley kêu lên, mặt đỏ gay vì tức giận: “Anh chớ nên nói điều đó với tôi vì tôi là người của Đảng Tự do. Toàn thể đảng tôi đều đồng ý chủ trương một đường lối nhân đạo, gạt bỏ án tử hình. Anh phải biết điều đó. Bao giờ người ta cũng vẫn có thể ân xá một tội phạm.”

“Hệ thống tư pháp của các ông tốt đẹp nhất thế giới, theo lời ông vừa nói, khởi đầu bằng cách xử tử hình kẻ bị cho là sát nhân, nhưng rồi lại nghi ngờ không chắc nên thụt lùi và tống giam anh ta suốt cả cuộc đời. Lòng nhân đạo của các ông là như vậy chăng? Sự công minh của các ông là như vậy chăng?” Paul đứng dậy, gương mặt tái xanh, đôi mắt sáng rực: “Chính đó là điều đã xảy đến cho cha tôi. Ông ấy bị kết án khổ sai chung thân ở Stoneheath do lỗi của tổ chức tư pháp dựa trên những phỏng đoán, trên lời khai của những người chứng thiếu lương tâm hoặc không có khả năng nhận xét. Đó là một hệ thống để cho phe buộc tội trọn quyền sử dụng và giải thích những sự kiện theo ý riêng của mình, được dùng những chuyên viên do nhà nước trả lương và một ông biện lý không có mục đích tìm kiếm công lý mà chỉ muốn lấy đầu người tù.”

Bị lôi cuốn bởi nhưng ý tưởng hằng ám ảnh từ bao ngày qua, Paul tiếp tục nói, không để ý đến Birley: “Tội ác là sản phẩm của xã hội. Xã hội hiện tại cần phải từ bỏ những nguyên tắc mà, cách đây một thế kỷ, nhân danh chúng, người ta đã treo cổ một đứa bé đang chết đói chỉ vì nó đã ăn cắp một ổ bánh mì. Nếu các ông còn muốn áp dụng luật trả thù ăn miếng trả miếng thì ít ra cũng hãy dựng lên một nền luật pháp có hiệu quả trước đã. Không chịu làm như thế, các ông làm cái gì. Chỉ có những phương pháp cổ xưa như cái mũ đen của quan tòa, loại thánh tích ghê tởm, không thể nào tha thứ được, như chiếc vòng treo cổ. Sau cái trò đọc kinh buồn thảm là sự thỏa mãn được trả thù đấy ông ạ. Đã đến lúc nên thiết lập một hệ thống có hiệu quả hơn, nhưng các ông sợ sự thay đổi, các ông vẫn muốn giữ mãi thời kỳ vàng son xa xưa cũ kỹ.”

Paul tiếp tục nói, hơi thở dồn dập: “Có lẽ các ông còn muốn trở về cả thời trung cổ, trở về với hệ thống phong kiến đã tạo dựng nên thể chế bồi thẩm đoàn. Ông muốn nghĩ sao cũng được. Nhưng dù sao ông cũng là đại biểu của dân, người đại diện cho tôi ở quốc hội. Ông có thể không tin bản trình bày của tôi là đúng sự thật, nhưng bổn phận của ông là phải chuyển nó đến tay nhà chức trách. Nếu ông không làm, tôi sẽ la lớn khắp đường phố cho công chúng biết.”

Đột ngột nhân thức rõ ý nghĩa những lời mình vừa nói, Paul vội dừng lại ngay. Hai chân mềm nhũn, không còn đứng nổi. Paul ngả người trên một chiếc ghế và đưa hai bàn tay lên ôm lấy mặt. Chàng có cảm giác mình vĩnh viễn làm hỏng cuộc vận động của mình.

Nhưng chàng đã nghĩ sai. Những lời cầu khẩn, sự hạ mình quỳ lụy sẽ không bao giờ lay chuyển được Birley. Muốn thắng ông ta, phải chứng tỏ sự cương quyết, quả cảm. Ông ta thán phục lòng can đảm và thích ai đánh trúng vào tánh ý đó của ông. Hơn nữa, ông cảm thấy trong vấn đề kỳ lạ này chắc phải có một điều gì chưa ổn. Paul lớn tiếng kêu gọi đến ý thức trách nhiệm của ông, và Birley nhận thấy trong những năm vừa qua, ông quá dễ dãi đối với chính bản thân mình. Lối sống an nhàn, mà bà vợ quý phái bắt ông phải theo lâu nay, đã khiến ông thường tránh né những bổn phận khó khăn nhất của chức vụ.

Ông đi tới đi lui vài bước để lấy lại bình tĩnh: Những người trẻ các anh tưởng rằng mình có đủ mọi đức tính. Đó là một sai lầm lớn. Các anh cho rằng chỉ mình các anh là tốt. Mặc dầu tôi đã nghe rất rõ những lời thóa mạ của anh, nhưng anh nên biết rằng tôi có những nguyên tắc của tôi mà tôi không bao giờ vi phạm. Một trong những nguyên tắc đó là mọi người đều có quyền thử vận may mắn của mình. Phải công nhận rằng tôi không thích việc này nhưng tôi sẽ không nản, sẽ không làm anh thất vọng. Tôi sẽ đích thân lo việc này. Tôi sẽ gửi một bản chất vấn cho văn phòng quốc hội. Tôi sẽ chất vấn chính phủ. Tôi hứa với anh như vậy."

Paul ngước nhìn lên. Câu trả lời của ông ta, sự thành công của chàng, tất cả đều quá đột ngột khiến chàng có cảm giác như mặt đất đang quay cuồng. Chàng muốn nói một lời cảm ơn, nhưng môi chàng không cử động được. Chung quanh chàng, mọi vật đang quay cuồng.

“Ấy chết! Đừng! Đừng!” Birley la lên, vội vã rút trong túi ra một chai rượu lớn và ấn vào miệng Paul, ép chàng uống vài ngụm: “Nào, anh cảm thấy đỡ chưa? Cúi đầu xuống, đừng ngước lên.”

Paul bắt đầu lấy lại sắc mặt, và ông dân biểu nhìn chàng với vẻ kẻ cả, đồng thời cũng đưa chai rượu lên miệng nốc ừng ực nhiều ngụm. Hơi men làm ông thấy dễ chịu, nỗi tức giận còn sót lại nơi ông tan biến hết và ông ý thức lại được tất cả quyền hạn của mình. Sau khi giải quyết xong cái vụ bực mình này, ông sẽ có một câu chuyện lý thú để kể cho bạn bè ở câu lạc bộ nghe: “Thằng bé ngu ngốc ấy suýt ngất xỉu dưới chân tôi!”

Đã đến giờ ông phải đi.

“Bây giờ anh thấy khỏe chưa? Chuyến xe lửa khởi hành lúc tám giờ.”

Paul đứng lên, ngoan ngoãn siết bàn tay Birley vừa đưa ra. Vài phút sau, chàng ra đến ngoài đường, tai còn ù nhưng lòng như mở hội.