Đan Đan:

Nghe nói mùa đông năm nay Bắc Kinh hạn hán lớn, liền một trăm ngày không có tuyết, sáu mươi năm nay chưa từng thấy. Tôi lại đã một thời gian không về Bắc Kinh, cũng đã một thời gian không cùng lão ca anh uống rượu ở Bắc Kinh rồi. Đàn ông vốn dễ ham chơi, hồi nhỏ, bận đánh nhau, không màng sống chết, lớn lên, bận làm việc, không biết cái chết sắp đến nơi. Lần trước uống rượu xong, cùng nhau đứng ở ngã tư Đông Trực Môn đợi taxi, anh không nhìn tôi, nói, vài năm nữa về Bắc Kinh đi, không còn về Bắc Kinh nữa, thì người già cũng già cả, người chết cũng chết hết rồi. Tôi không tiếp lời, cũng không nhìn anh, sau đó taxi tới.

Nhiều năm như vậy rồi, trong ấn tượng, mắt anh thường hay nhắm hờ, vẫn luôn không hay nhìn người, cũng vẫn luôn không hay nhìn cõi nhân gian này. Lúc gặp anh, anh cơ bản có hai trạng thái, một là trạng thái nửa say, một là trạng thái chuẩn bị trượt sang nửa say. Những lúc không phải nửa say, mặt anh tái ngắt, mắt nhắm nghiền, chuốc rượu mình và người khác, chủ yếu là chuốc rượu mình. Đến bến rồi, nửa say rồi, mặt anh đỏ bừng, mắt nhắm nghiền, béo lên, mắng cõi nhân gian và con người, chủ yếu là mắng những người không có mặt uống rượu.

Có lần uống rượu, món nguội và rượu đều lên chậm, giục mấy lần, bà chủ quán tặng chúng tôi một đĩa hạt dưa miễn phí. Anh từ trong túi áo khoác móc ra một cái bát ngọc, hạt dưa miễn phí đổ vào trong đó, bảo tôi, cắn hạt dưa đi, miệng đừng để rảnh rỗi. Cái bát ngọc ấy thật trắng, nhuận, mịn, sáng trơn không hoa văn, miệng bát khảm một vòng vàng rộng tầm một centimet. Lúc đó tôi hoàn toàn mù tịt về những thứ này, tôi hỏi, cái bát ngọc này là đồ cổ chứ, thời đại nào thế hả? Anh nói, loại ngọc tốt thế này, thợ thủ công lại có lòng tin không thêm thắt hoa văn bừa bãi, dám chắc là đồ vật từ thời sơ kỳ nhà Thanh đến trung kỳ nhà Thanh. Tôi liền hỏi một câu mà sau này tôi thường bị người khác hỏi: Sao anh biết là triều Thanh thế? Anh nói, sao cậu biết là cá trắm cỏ chứ không phải cá chép, là thơ Đường chứ không phải thơ Tống, là cô gái ngoan chứ không phải gái hư, là doanh nghiệp tốt chứ không phải công ty tồi, là u lành tính chứ không phải ung thư ác tính cơ chứ? Đạo lý đều tương tự cả, hiểu biết, hiểu biết, hiểu biết, thấy nhiều rồi, ngẫm nghĩ nhiều rồi, thì sẽ nhận ra, thì sẽ biết. Tôi hỏi, trong túi áo khoác của anh còn có gì nữa thế? Anh lại móc ra một đôi vòng ngọc, ngọc thanh bạch, song long tranh châu, mỡ màng, dưới ánh sáng ngọn đèn, phát ra ánh sáng như mái tóc mới gội của thiếu nữ trẻ tuổi, con rồng dường như đang bơi, mang theo mùi tanh của nước, viên châu ở giữa nhảy lên nhảy xuống. Lúc đó trong túi của tôi vừa vặn có một phong bì tiền mặt tiền công tác phí, vợ sắp sinh nhật, hỏi giá tiền, liền mua lại từ tay anh. Tôi hỏi, đồ thời nào thế hả? Anh nói: "Đồ trung kỳ nhà Thanh, có phải cậu muốn hỏi tại sao lại là trung kỳ nhà Thanh không hả? Mai mốt cho cậu một cuốn sách, cậu cũng học đi, rồi dẫn cậu đi dạo, mua một ít, coi như một thú vui sở thích. Thêm một sở thích, đến lúc già không buồn chán. Người già rồi, mạng cũng không muốn liều nữa, sách cũng viết không nổi nữa, thực ra mà nói, cậu có viết nữa cũng không vượt qua được cuốn Vạn vật sinh trưởng của mình đâu, người già rồi, nhìn phụ nữ cũng thấy phiền phức, cũng chả cắm nổi nữa, thực ra chính là ngần ấy chuyện, hai người ôm lấy nhau, hú hét vài tiếng, có gì thú vị chứ? Có sở thích ngọc cổ, ngắm nhìn, mọc mẫm, không phiền chán. Quân tử vô cố, ngọc bất ly thân."

Cái ngành đồ cổ này, xưa nay kim cổ, từ nhà đấu giá cho đến cửa hàng cố định, chưa bao giờ bảo đảm là đồ thật, có thể không làm giả bán giả đã được coi là người tốt rồi, có thể thành thật, cho là thật thì bán như đồ thật, cho là giả thì bán như đồ giả, chính là Khổng Tử. Nói một câu, người bán nói, "Thứ này, tôi cho rằng là thật, cũng bán cho cậu như đồ thật", qua một thời gian, người mua cảm thấy là giả, người mua có thể làm gì? Anh nói, thứ nhất, hiểu biết của chúng ta cao, nhãn quang tốt. Thứ hai, quan trọng hơn, nhân phẩm chúng ta tốt, lại tìm nhà buôn đồ cổ nhân phẩm tốt, mua xong rồi, cảm thấy không đúng vẫn có thể trả lại cho họ.

Tôi dần dần phát hiện ra, tăng hiểu biết không có phương pháp nào khác ngoài hai cách, thứ nhất là xem nhiều đồ lục, biết được tiêu chuẩn khí trông như thế nào. Thứ hai là tiếp xúc nhiều với vật thật, sắc hương vị xúc pháp, thông tin tổng hợp mà vật thật mang lại lớn hơn đồ lục rất nhiều. Hồi học ngoại khoa, atlas phẫu thuật xem đến nát nhừ, có thể quay lưng vẽ ra được, lên bàn mổ rồi, khoang bụng của bệnh nhân mở ra, trông hoàn toàn không giống với atlas phẫu thuật, ngẩn ngơ. Ngọc cổ cũng vậy, theo đúng tinh thần học sinh ngoan ngày trước, sáu tập Trung Quốc Ngọc khí toàn tập, mười lăm tập Trung Quốc xuất thổ ngọc khí toàn tập, chuỗi bảo tàng Chấn Đán Đài Loan, chuỗi bảo tàng Anh quốc, cuốn Ngọc khí thời đại do anh viết, lật cho thật nhuyễn, rồi lại lật cho thật nhuyễn, nhà buôn ngọc cổ mở tủ sắt ra, bày ra hai mươi cái hộp, cái nào thật? Cái nào giả? Cái nào là đồ đời cũ làm nhái đồ đời cũ? Cái nào là ngọc cũ công mới? Cái nào là ngọc mới công mới? Ngẩn ngơ. Thứ ba là mua nhiều, có đầu tư mới có áp lực để suy ngẫm cho kỹ.

Cho đến cuối cùng, thích ngọc cổ, không phải vì ngọc có thể trừ tà như anh nói, mà là vì ngọc khiến tôi giao cảm tâm hồn với người xưa, học tập tiếng Trung tốt hơn. Tôi thích tiếng Trung, nhưng nếu chỉ đọc kỹ bài viết thì không thể hiểu hoàn toàn triều đại viết nên bài viết đó. Người Trung Quốc dùng ngọc, các đời nối tiếp không dứt, còn lâu đời hơn cả lịch sử sử dụng chữ viết. Ngọc và tiếng Trung của cùng một triều đại, thông suốt, bổ sung cho nhau. Đối chiếu với ngọc cổ, việc hiểu tiếng Trung cổ sẽ dễ dàng đi sâu vào hơn.

Má phì bên trái của anh mọc một cái u cục. Anh nói trước, uống nhiều rượu mạnh một chút là sẽ lặn xuống. Kết quả rượu đã vào, u cục không lặn xuống. Anh lại nói, nặn một chút là sẽ lặn xuống, anh nặn đến ra máu, u cục vẫn không lặn xuống. Tôi giúp anh sờ thử, xác định không phải là thứ ở trên da, mà là thứ ở dưới da, bảo anh đến bệnh viện sinh thiết, anh lần lữa không chịu đi. Hai năm sau, lúc anh đi rồi, bệnh viện liền không cho anh đi nữa, anh chết sống không cho người ta đến bệnh viện thăm mình. Gặp lại anh, ở trong sân nhà anh, dưới ánh nắng mặt trời, anh đi vòng quanh sân hết vòng này đến vòng khác, khối u bên má trái của anh đã cắt rồi, sưng vẫn chưa tiêu hẳn, má trái còn béo hơn má phải hai vòng, lúc mở mắt ra trông cũng như đang nhắm lại. Anh lấy ra hai ba mươi cái hộp, nói: "Ngọc cổ mua trước đây, đều là thời kỳ văn hóa, có cái còn được đăng trong cuốn sách Ngọc khí thời đại kia kìa, sang nhượng cho cậu, đổi lấy một ít ngân lượng của cậu, tôi cầm số ngân lượng này để lo liệu một số việc cần lo liệu." Tôi nói: "Ngân lượng dễ nói, sao nỡ sang nhượng ngọc chứ?" Anh nói: "Có thể giữ lại ở chỗ cậu là tốt rồi." Tôi nói: "Anh sau phẫu thuật, qua một thời gian phải đi tái khám, làm sinh thiết lại lần nữa." Anh nói: "Tuyệt đối không. Phẫu thuật đặt một ống dẫn lưu, sau đó tìm không thấy, lại mở vết thương ra tìm, sau đó tìm thấy, nhưng lại không phải cái ống đặt ban đầu, rồi lại mở ra tìm, cuối cùng dường như cũng tìm thấy rồi. Tôi không làm phẫu thuật nữa đâu. Con người ai cũng có cái chết, muốn chết, thì phải chết cho ra dáng một chút." Tôi nhìn má trái béo hơn hai vòng của anh, nghe lời mô tả của anh, nhớ đến mấy đôi đũa vớt trong nồi lẩu tê cay.

Đi ra từ trong sân nhà anh, một tay tôi xách một túi ni-lông lớn đựng hơn hai mươi hộp ngọc thời nhà Hạ, một tay giữ ghi-đông xe đạp, đạp xe, bám theo Đại lộ Bình An, từ Đông sang Tây. Hai giờ chiều, mặt trời lớn giáng xuống, thời gian bị ép mỏng như bánh xí muội, tôi không cảm thấy nóng, nghĩ đến được mất, hợp tan, vẹn toàn của ngọc cổ, "vui với những gì gặp phải, tạm thời có được cho mình, sảng khoái mà tự vui". Tôi vẫn không thể nghĩ thông, cõi nhân gian này rốt cuộc là chuyện gì thế này.

Lão ca à, từ nay về sau mỗi lần tôi về kinh, chúng ta mỗi lần cùng nhau uống rượu. Bởi vì uống một lần ít đi một lần, cho nên một lần cũng không được bớt đi.

Phùng Đường