Câu chuyện này không có ý nói rằng Colombia đột nhiên biến thành một kiểu vuơng quốc hòa bình nào đó. Những nhóm nổi dậy khác vẫn chiếm cứ rừng già, vì việc FARC cánh tả giải giáp đã nhường chỗ cho những lực lượng bán quân sự cực hữu và đám buôn lậu ma túy. Và không phải những vết sẹo của nửa thế kỉ đổ máu đã mờ đi hoàn toàn.
Cho dù vậy, câu chuyện của Colombia là câu chuyện của hi vọng. Những gì nhóm truyền thông Colombia chứng kiến là sức lan truyền chóng mặt của lòng tốt giống như đã nhìn thấy 100 năm trước. Khi hòa bình lan đi như một đại dịch vào Giáng sinh năm 1914, rất ít binh sĩ miễn nhiễm. Một trong những ngoại lệ hiếm hoi là một hạ sĩ 25 tuổi ương ngạnh thuộc Trung đoàn Bộ binh Dự bị Bavaria số 16, người tuyên bố rằng “những chuyện như thế không nên diễn ra trong thời chiến.” Và tên gã là Adolf Hitler.[1]
Hầu hết các quân nhân khác đều nhớ đến sự kiện đình chiến trong dịp Giáng sinh đó như một điểm nhấn trong cuộc đời họ. Liên tiếp chính những người lính gần nơi chiến sự nhất lại dám ra ngoài trước tiên. Từ đó tinh thần bằng hữu lan tỏa khắp trên chiến trường cho tới khi nó lây lan tới cả các đại úy, thiếu tá và đại tá.
Chỉ có những chỉ huy cao nhất kháng cự, các đại tướng đích thân ra mặt để chấm dứt đại dịch hòa bình. Ngày 29 tháng 12, Bộ Tư lệnh Lục quân Đức ra một mệnh lệnh cấm ngặt việc kết thân với kẻ thù. Tiếp theo, một vị chỉ huy của Anh yêu cầu mọi biểu hiện thân thiện phải chấm dứt.[2] Bất kì ai bất tuân sẽ bị đưa ra tòa án binh.
Những năm sau, các chỉ huy quân sự chuẩn bị kĩ hơn. Đến Giáng sinh năm 1915, Bộ Tư lệnh của Anh đã ra lệnh bắn phá các vị trí chiến lược ngày đêm để dập tắt bất kì thứ tình cảm nào nhen nhóm vào dịp Giáng sinh. Trung úy Wyn Griffith thuộc Trung đoàn bộ binh Hoàng gia xứ Wales viết rằng họ đã nhận được “nghiêm lệnh […] Chúng tôi phải duy trì tinh thần căm hận, phải đáp trả bất kì hành động tiến tới nào bằng đạn chì.”[3]
Nếu cục diện tùy thuộc vào những người lính thì chiến tranh đã kết thúc từ sau Giáng sinh 1914. Một thiếu tá Anh tuyên bố: “Nếu chúng tôi được hành động tùy ý mình thì sẽ không bao giờ có thêm một phát súng nào nữa.”[4]
Hàng nghìn binh sĩ đã cố gắng hết sức để duy trì hòa bình. Những lá thư được bí mật gửi qua chiến tuyến. Một đơn vị Pháp viết thư gửi một đơn vị Đức: “Ngày mai đến phiên gác, một vị tướng sẽ đến thăm vị trí của chúng tôi […] chúng tôi sẽ phải nổ súng đấy.” Một tiểu đoàn Anh nhận được lá thư tương tự từ phía Đức: “Chúng tôi sẽ vẫn là đồng chí của các bạn. Nếu chúng tôi buộc phải bắn, chúng tôi sẽ bắn lên cao.”[5]
Binh sĩ ở một số địa điểm dọc chiến tuyến tìm cách kéo dài việc ngừng bắn hàng tuần liền. Việc đình chiến tiếp tục xảy ra, bất chấp mọi giải pháp áp chế. Khi xảy ra một vụ binh biến giữa một nửa các sư đoàn Pháp vào năm 1917, quân Đức thậm chí còn không nhận ra bất kì điều gì bất thường. Họ cho rằng binh sĩ Pháp chỉ tuân thủ thỏa thuận ngầm kéo dài việc không nổ súng.[6]
Suốt cuộc chiến, hòa bình chực chờ bùng nổ bất kì lúc nào. Sử gia quân sự Tony Ashworth mô tả Giáng sinh năm 1914 như là “sự nổi lên đột ngột của toàn bộ tảng băng chìm”.[7] Thậm chí trong thời chiến vẫn có một ngọn núi hòa bình sẵn sàng phun trào lên bất kì lúc nào. Để đẩy ngọn núi ấy chìm trở lại bên dưới bề mặt, các tướng lĩnh, chính trị gia và những kẻ hiếu chiến phải vẽ ra mọi kế sách, từ tin giả tới vũ lực. Chỉ đơn giản là con người không hề thích chiến tranh.
Điều mà tất cả chúng ta cần nhớ – kể cả tôi – là những người khác cũng giống hệt chúng ta. Cử tri giận dữ trên sóng truyền hình, người tị nạn trong số liệu thống kê, những tên tội phạm trong những bức ảnh chế, tất cả họ đều là những con người bằng xương bằng thịt, là ai đó mà nếu ở một cuộc đời khác rất có thể là bạn bè, gia đình, những người thân yêu của chúng ta. Như một binh sĩ người Anh từng nói, “họ có những người mà họ yêu thương ở nhà”.[8]
Khi chúng ta dấn thân vào chiến hào, chúng ta không nhìn thấy thực tế. Chúng ta bị lừa bởi suy nghĩ rằng một nhóm thiểu số nhỏ nhoi, thích thù hận, phản ánh toàn bộ loài người. Tương tự như một số ít những chọc ghẹo trên internet ẩn danh chịu trách nhiệm với gần như toàn bộ những lời cay nghiệt trên Twitter và Facebook vậy.[9] Và thậm chí kẻ phá bĩnh bàn phím cay độc nhất cũng có thể là một người bạn chu đáo hoặc một người đầy yêu thương.
Tin tưởng con người vốn thiện lương không phải là ủy mị hay khờ khạo. Ngược lại, tin vào hòa bình và biết tha thứ mới là người dũng cảm và thực tế. Jose Miguel Sokoloff kể về một sĩ quan thuộc một trong những đơn vị quân đội Colombia đã giúp lan tỏa thông điệp Giáng sinh của công ty truyền thông. Vài tháng sau, viên sĩ quan bị giết khi đang làm nhiệm vụ. Jose vẫn xúc động khi nhớ những gì ông học được từ người bạn của mình. Viên sĩ quan đã từng nói rằng: “Tôi muốn làm việc này, vì sự rộng lượng làm cho tôi mạnh mẽ hơn. Và nó cũng làm cho những người dưới quyền tôi trở nên mạnh mẽ hơn.”[10]
Đó là một chân lý xưa như trái đất vậy. Vì giống như tất cả những điều tốt đẹp nhất trên cuộc đời: bạn càng cho đi nhiều bạn càng có nhiều. Đó là sự thật của niềm tin và tình bạn, và đó là sự thật của hòa bình.
❀ ❀ ❀
[1] Vinciguerra, “The Truce of Christmas, 1914”.
[2] Brown và Seaton, Christmas Truce, tr. 198.
[3] Như trên, tr. 248.
[4] Như trên, tr. 238.
[5] Stanley Weintraub, Silent Night (London, 2001), tr. 172.
[6] Tony Ashworth, Trench Warfare 1914-1918. The Live and Let Live System (London, 2000), tr. 224. Xuất bản lần đầu năm 1980.
[7] Như trên, tr. 24.
[8] Như trên, tr. 143.
[9] Erin E. Buckels, Paul D. Trapnell và Delroy L. Paulhus, “Trolls Just Want to Have Fun”, Personality and Individual Difference, tập 67 (tháng 9 năm 2014).
[10] Jose Miguel Sokoloff, “How Christmas Lights Helped Guerillas Put Down Their Guns”, TED (tháng 10 năm 2014).
