Có thể đây không phải là một tin nóng hổi, nhưng kể từ đó tài sản chung có sự trở lại ngoạn mục.
Nếu lịch sử lặp lại, thì đó là vì đây không phải lần đầu điều này xảy ra. Cuối thời kì Trung đại, châu Âu chứng kiến sự bùng nổ tinh thần công xã, mà sử gia Tine de Moor gọi là “cuộc cách mạng im lặng”. Trong thời kì này, từ thế kỉ 11 đến thế kỉ 13, ngày càng nhiều những vùng khu vực đồng cỏ rộng lớn chịu sự kiểm soát chung, các ủy ban nhà nước, các phường hội và tổ chức tập thể mọc lên như nấm.[1] Những tài sản chung này vận hành ổn thỏa hàng trăm năm, cho tới khi phải chịu sức ép vào thế kỉ 18.
Các nhà kinh tế học thời kì Khai sáng quyết định đất nông nghiệp tập thể không thể khai thác tối đa tiềm năng sản xuất, vì thế họ khuyên chính phủ tạo ra các khu đất rào kín. Điều đó có nghĩa là chia tài sản tập thể thành từng phần, sau đó đem phân chia cho các địa chủ giàu có, để nhờ vào sự quản lý của họ, năng suất sẽ tăng lên.
Bạn có nghĩ sự đi lên của Chủ nghĩa Tư bản trong thế kỉ 18 là một bước phát triển tự nhiên không? Khó lòng cho rằng như vậy. Chẳng phải do bàn tay vô hình của thị trường nhẹ nhàng “lùa” những người nông dân từ các nông trang của họ vào các nhà máy, mà là do bàn tay tàn nhẫn của nhà nước lùa họ vào. Ở khắp nơi trên thế giới, “thị trường tự do” được thiết kế và áp đặt từ trên xuống.[2] Mãi cho tới cuối thế kỉ 19, nhiều nghiệp đoàn và hợp tác xã của công nhân mới bắt đầu hình thành – tự phát và từ dưới lên – đặt nền tảng cho hệ thống mạng lưới an sinh xã hội thế kỉ 20.
Giờ thì điều tương tự lại xảy ra. Ngay sau giai đoạn các khu đất bị rào kín và sức mạnh thị trường (do nhà nước định ra từ trên xuống), một cuộc cách mạng âm thầm sôi sục ở dưới đáy, dâng cao trong những năm gần đây, đặc biệt là từ sau cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008, đã làm bùng nổ các sáng kiến như các nhóm chăm sóc y tế, quỹ ngày ốm[3] và hợp tác xã năng lượng.
Tine de Moor đã chỉ ra: “Lịch sử dạy chúng ta rằng con người là sinh vật hợp tác rất tiềm năng, một giống loài Homo cooperans (người hợp tác). Chúng ta đang xây dựng các thiết chế tập trung vào sự hợp tác dài hạn trong suốt một thời gian dài, đặc biệt sau những giai đoạn phát triển thị trường và tư nhân hóa tăng tốc.”[4]
Vậy chúng ta muốn hạn chế Chủ nghĩa Cộng sản hay phát triển chủ nghĩa này?
Trong lớp kinh tế học thời trung học của tôi, chúng tôi được dạy rằng bản chất của chúng ta là ích kỉ. Rằng Chủ nghĩa Tư bản bén rễ từ bản năng sâu thẳm nhất của chúng ta. Mua, bán, đưa ra các thỏa thuận – chúng ta luôn tối đa hóa lợi ích cá nhân. Chúng ta đã luôn được dạy rằng, nhà nước có thể rải một lớp bụi đoàn kết lên những khuynh hướng tự nhiên của chúng ta, nhưng điều này chỉ có thể xảy ra khi chúng ta có những lãnh đạo cấp cao, chứ không phải ở những nơi thiếu sự giám sát và một bộ máy cấp bậc quan liêu.
Hiện tại, hóa ra đây lại là quan điểm hoàn toàn bị đảo ngược. Khuynh hướng tự nhiên của chúng ta là đoàn kết, trong khi thị trường bị áp đặt từ trên xuống. Hãy xem hàng tỉ đô la được bơm trong những thập niên gần đây vào những nỗ lực điên cuồng nhằm biến hoạt động y tế thành một thị trường nhân tạo. Tại sao? Vì chúng ta được dạy để ích kỉ.
Đó là chưa kể đến rằng không có nhiều ví dụ về các thị trường lành mạnh và hiệu quả. Và dĩ nhiên, chúng ta không được quên rằng sự phát triển của Chủ nghĩa Tư bản trong 200 năm qua đem lại sự thịnh vượng to lớn. Do đó, De Moor ủng hộ những gì bà gọi là “sự đa dạng của thể chế”. Bà thừa nhận rằng trong khi các thị trường tự do hoạt động tốt nhất ở một số trường hợp và sự quản lý của nhà nước thường hoạt động hiệu quả một số trưởng hợp khác, thì việc củng cố sự đa dạng cần một cộng đồng mạnh mẽ, nơi những công dân quyết tâm làm việc cùng nhau.
Ở thời điểm này, tương lai cho tài sản chung vẫn khá bất định. Thậm chí các quyền lợi cộng đồng đang có sự trở lại nhưng cũng phải chịu sức ép lớn. Chẳng hạn: các công ty đa quốc gia đang thu mua nguồn cung nước sạch và đăng kí bản quyền gen, những chính phủ đang tư hữu hóa bất cứ thứ gì có thể kiếm được lợi nhuận, và các trường đại học đang bán kiến thức cho những khách hàng trả giá cao nhất. Và sự xuất hiện của mô hình kinh doanh trên nền tảng công nghệ (platform capitalism) đang tạo điều kiện cho những thứ như Airbnb và Facebook hớt sạch màu mỡ trên sự thịnh vượng của giống loài Homo cooperans. Thông thường, nền kinh tế chia sẻ hóa ra lại giống nền kinh tế bớt xén[5] hơn – tất cả chúng ta đều bị chặt đẹp.
Nhất thời, chúng ta vẫn bị kẹt trong một cuộc thi gay cấn và chưa thể ngã ngũ. Một bên là những người tin rằng cả thế giới được định sẵn để trở thành một cộng đồng lớn. Đây là những người lạc quan – còn được biết đến là những người hậu Tư bản Chủ nghĩa, có lẽ vì Chủ nghĩa Xã hội vẫn là một từ gây ra cảm giác dè dặt.[6] Còn bên kia là những người bi quan, luôn lo sợ những cuộc công kích tiếp diễn nhằm vào của cải chung gây ra bởi Thung lũng Silicon hay Phố Wall, cùng với sự gia tăng bất bình đẳng.[7]
Bên nào sẽ đúng? Chẳng ai biết trước. Nhưng tôi sẽ đặt cược cho Elinor Ostrom, người chẳng lạc quan cũng không bi quan, mà là một người theo phái khả thi. Bà tin rằng có một cách khác, không phải vì bà tán thành một lý thuyết trừu tượng nào đó mà vì bà đã tận mắt thấy nó.
❀ ❀ ❀
[1] Tine de Moor, “The Silent Revolution: A New Perspective on the Emergence of Commons, Guilds, and Other Forms of Corporate Collective Action in Western Europe”, International Review of Social History, tập 53, số S16 (tháng 12 năm 2008).
[2] Công trình kinh điển về quá trình này là Karl Polanyi, The Great Transformation. The Political and Economic Origins of Our Time (Boston, 2001). Xuất bản lần đầu năm 1944.
[3] Tiếng Anh là Sick day pool là một chương trình trong đó người lao động đóng góp những ngày nghỉ phép không dùng đến của mình vào quỹ chung để đồng nghiệp có thể yêu cầu dùng khi họ cần một thời gian nghỉ phép dài quá số ngày quy định, ví dụ như nghỉ chữa bệnh nan y.
[4] Tine de Moor, “Homo Cooperans. Institutions for collective action and the compassionate society”, Diễn văn khánh thành Đại học Utrecht (ngày 30 tháng 8 năm 2013).
[5] Bản gốc chơi chữ đồng âm khác nghĩa giữa “sharing economy” (kinh tế chia sẻ) và “shearing economy” (kinh tế bớt xén).
[6] Ví dụ, xem Paul Mason, Postcapitalism. A Guide to Our Future (London, 2015).
[7] Ví dụ, xem Shoshana Zuboff , The Age of Surveillance Capitalism. The Fight for a Human Future at the New Frontier of Power (London, 2019).
