“Nếu tôi làm một bộ phim về vụ bắt cóc một phụ nữ và xích cô ấy vào một máy tản nhiệt suốt 5 năm – điều xảy ra có lẽ chỉ duy nhất một lần trong lịch sử – nó được gọi là phân tích thực tế nhức nhối về xã hội. Nếu tôi làm một bộ phim như Love Actually (tạm dịch: Tình yêu đích thực) nói về những người đang yêu, và có khoảng một triệu người đang yêu ở Anh hiện nay, thì đó được gọi là sự thể hiện tình cảm về một thế giới phi thực tiễn.”

Richard Curtis

Truyền thuyết kể rằng có hai từ được khắc ở lối vào Đền thờ Apollo tại Delphi. Đền thờ là một địa điểm hành hương lớn, và du khách đến đây từ mọi nơi của Hy Lạp cổ đại để nhận được lời khuyên của những bậc thần thánh.

Những gì họ đọc được ngay khi bước vào, là: GNOTHI SEAUTON.

Hiểu chính mình.

Khi xem xét bằng chứng gần đây nhất của tâm lý học và sinh vật học, của khảo cổ học và nhân chủng học, của xã hội học và lịch sử, chúng ta có thể kết luận rằng suốt hàng nghìn năm con người bị một hình ảnh rất sai lầm về chính mình dẫn dắt. Trong thời gian dài, chúng ta cho rằng con người vốn ích kỉ, chúng ta là những con thú hoặc tệ hơn nữa… Trong nhiều thời kì, chúng ta tin nền văn minh là lớp vỏ mỏng manh sẽ bị xé toạc trước sự khiêu khích nhỏ nhất. Giờ đây chúng ta đã nhận ra quan điểm về nhân loại này, quan điểm về lịch sử này của chúng ta hoàn toàn phi thực tiễn.

Trong những chương cuối cùng của cuốn sách này, tôi đã cố gắng trình bày viễn cảnh về một thế giới mới đang chờ sẵn, nếu chúng ta thay đổi quan điểm của mình về bản chất con người. Có lẽ tôi chỉ mới xới bề mặt lên. Nói cho cùng, nếu chúng ta tin hầu hết mọi người đều tử tế và tốt bụng thì mọi thứ sẽ thay đổi theo hướng đó. Chúng ta có thể hoàn toàn nghĩ lại cách chúng ta tổ chức trường học và nhà tù, doanh nghiệp và cả nền dân chủ của mình. Và cách chúng ta sống cuộc đời của mình.

Đến lúc này, tôi cần chỉ ra rằng tôi không phải là người thích đọc sách self-help. Nếu bạn hỏi tôi vì sao, tôi sẽ trả lời rằng vì chúng ta đang sống trong một thời đại của sự hướng nội quá nhiều và hướng ngoại quá ít. Một thế giới tốt đẹp hơn không bắt đầu với tôi, mà với tất cả chúng ta, và nhiệm vụ chính của chúng ta là xây dựng những thiết chế khác. Một trăm mẹo khác để leo lên chiếc thang sự nghiệp hoặc mường tượng ra con đường đưa bạn tới sự giàu có sẽ không đưa chúng ta tới đâu cả.

Nhưng rồi có một người bạn hỏi tôi liệu việc viết cuốn sách này có thay đổi quan điểm của chính tôi về cuộc sống không, và tôi nhận ra rằng câu trả lời là có. Một quan điểm thực tế về bản chất con người không thể không có những hàm ẩn lớn về cách chúng ta tương tác với người khác. Vì vậy, với giá trị của nó, đây là mười quy tắc sống của chính tôi, dựa trên những gì tôi học được trong vài năm qua.

1. Khi nghi ngờ, hãy giả định điều tốt đẹp nhất

Điều răn đầu tiên tôi nhắn nhủ chính mình cũng là điều khó nhất. Trong Chương 3 chúng ta đã thấy rằng con người tiến hóa để kết nối, nhưng việc kết nối lại đòi hỏi sự khéo léo. Bạn nói một điều gì đó nhưng bị người khác hiểu sai đi, hoặc có người nhìn bạn và họ thấy bạn thật nực cười, hoặc những nhận xét khó chịu về bạn đến tai bạn. Trong các mối quan hệ, thậm chí cả những mối quan hệ được tạo dựng trong nhiều năm như hôn nhân chẳng hạn, chúng ta cũng thường không biết người khác đang nghĩ gì về mình.

Và vậy là chúng ta suy đoán. Chẳng hạn, tôi nghi ngờ một đồng nghiệp không thích tôi. Bất kể điều đó có đúng hay không thì cách ứng xử của tôi chắc chắn sẽ thay đổi theo hướng không giúp gì cho việc cải thiện mối quan hệ của chúng tôi. Trong Chương 1 chúng ta thấy rằng con người có một định kiến tiêu cực. Chỉ một nhận xét khó chịu cũng tạo ấn tượng sâu đậm hơn mười lời khen gộp lại (điều xấu dường như mạnh hơn, nhưng nó lại bị cái tốt lấn át). Và khi nghi ngờ, chúng ta thiên về giả định điều xấu nhất.

Trong khi đó, chúng ta trở thành nạn nhân của những điều được biết đến như là những phản hồi bất tương xứng, về cơ bản, điều này có nghĩa là nếu niềm tin của bạn vào ai đó đặt không đúng chỗ, thì sớm muộn sự thật cũng được bày ra. Bạn phát hiện ra rằng người bạn tốt nhất của mình đã rời khỏi đất nước cùng số tiền tiết kiệm cả đời của bạn, hoặc thỏa thuận về căn nhà mua lại đó thực tế quá hời đến mức khó là sự thật được, hoặc sau sáu tuần sử dụng Ab King Pro bạn vẫn không có được cơ bụng sáu múi như họ hứa hẹn trên truyền hình. Nếu bạn đã quá tin tưởng thì cuối cùng bạn cũng tìm ra sự thật thôi.[1]

Nhưng nếu bạn quyết định không tin ai đó, thì bạn sẽ chẳng bao giờ biết liệu mình có đúng hay không. Vì bạn không bao giờ nhận được phản hồi nào cả. Giả sử bạn bị một gã người Hà Lan tóc vàng nào đó lừa, vậy là bạn thề không bao giờ tin vào những người tóc vàng từ Hà Lan nữa. Cả quãng đời còn lại, bạn sẽ nghi ngờ tất cả những người Hà Lan tóc vàng, mà không bao giờ đối mặt với chân lý đơn giản là hầu hết những người đó đều rất tử tế.

Vì vậy khi đã nghi ngờ người khác đang không thực sự tốt với mình như cách họ thể hiện, bạn nên làm gì?

Cách thực tế nhất là giả định họ đang đối xử rất tốt đẹp với mình – dành cho họ cái lợi của sự nghi ngờ. Thường điều này khá hợp lý vì hầu hết mọi người đều có ý tốt. Và trong trường hợp hiếm hoi là ai đó thực sự tìm cách lừa gạt bạn, cách bạn phản ứng có thể có một lối hành xử không theo thông lệ.[2] (Hãy nghĩ đến Julio Diaz, người đã mời tên cướp tuổi thiếu niên đi ăn tối).

Nhưng sẽ ra sao nếu bạn vẫn bị gạt? Nhà tâm lý học Maria Konnikova đã nói về điều này trong cuốn sách thú vị mà bà viết về những kẻ lừa đảo chuyên nghiệp.[3] Bạn có thể hi vọng rằng mẹo chính mà bà sử dụng sẽ luôn là cảnh giác. Nhưng không. Konnikova, chuyên gia hàng đầu về gian lận và lừa đảo, đi đến một kết luận rất khác. Bà nói, tốt hơn hết là chấp nhận và lý giải cho thực tế rằng thỉnh thoảng bạn vẫn bị lừa gạt. Đó là một cái giá rất nhỏ để trả cho sự xa xỉ là cả một đời tin tưởng người khác.

Hầu hết chúng ta cảm thấy xấu hổ khi nhận ra niềm tin của mình bị đặt nhầm chỗ. Nhưng có lẽ, nếu bạn là người duy thực, bạn nên cảm thấy tự hào một chút. Thực tế, tôi thậm chí còn tiến xa hơn: Nếu bạn chưa bao giờ bị lừa, thì bạn nên hỏi liệu thái độ cơ bản của bạn đã đủ tin tưởng chưa.

2. Nghĩ theo các kịch bản hai bên cùng thắng

Chuyện kể rằng một hôm Thomas Hobbes đi dạo ở London cùng một người bạn thì ông đột nhiên dừng lại để cho một người ăn mày ít tiền. Người bạn của ông vô cùng ngạc nhiên. Chẳng phải chính Hobbes nói rằng bản chất của chúng ta là ích kỉ ư? Triết gia này không thể nhìn thấy một vấn đề đó là, việc phải chứng kiến nỗi khổ của người ăn mày khiến cho Hobbes khó chịu, cho nên cho người đó vài xu sẽ mang lại cho ông cảm giác thật tốt. Do vậy, hành động của ông xuất phát từ lợi ích của bản thân.[4]

Trong vài thế kỉ qua, các triết gia và nhà tâm lý đã vắt óc suy nghĩ câu hỏi liệu có một thứ như là sự ích kỉ thuần túy hay không. Nhưng thành thực mà nói, toàn bộ vụ tranh luận đó không thật sự khiến tôi quan tâm. Bởi vì chỉ cần hình dung đang sống trong một thế giới mà bạn sẽ cảm thấy khó chịu mỗi lần bạn thực hiện một hành động tử tế xem. Thế giới này sẽ là cái quái gì vậy?

Thật tuyệt vời là chúng ta sống trong một thế giới nơi mà những việc làm tốt sẽ cho ta cảm thấy tốt hơn. Chúng ta thích đồ ăn vì không có đồ ăn chúng ta chết đói. Chúng ta thích tình dục vì không có tình dục chúng ta tuyệt chủng. Chúng ta thích giúp đỡ vì không có nhau chúng ta sẽ tàn lụi. Khi bạn làm những việc tốt, việc đó thường khiến bạn cảm thấy mình có ích bởi vì đó là một điều tốt đẹp.

Buồn thay, ngay cả các công ty, trường học và các thiết chế chính trị khác vẫn được tổ chức dựa trên niềm tin rằng: về bản chất, chúng ta bị nhốt trong sự cạnh tranh với nhau. Trong cuốn sách Think Big and Kick Ass (tạm dịch: Nghĩ lớn để thành công), Donald Trump khuyên rằng: “Nếu bạn là người chiến thắng trong một thương vụ lớn – mà không phải bên đối thủ. Bạn đè bẹp đối thủ và ra đi với điều gì đó tốt hơn cho bản thân.”[5]

Trên thực tế, chính xác thì điều này lại vận hành theo cách khác hẳn. Những thương vụ tốt nhất là những thương vụ mà tất cả các bên cùng thắng. Chẳng hạn những nhà tù ở Na Uy? Chúng tốt hơn, nhân văn hơn và đỡ tốn kém hơn. Hay tổ chức chăm sóc y tế tại gia của Jos de Blok ở Hà Lan? Nó cung cấp chất lượng cao hơn với chi phí thấp hơn, trả cho nhân viên nhiều hơn và khiến cho cả nhân viên và bệnh nhân thỏa mãn hơn. Đây là các kịch bản trong đó tất cả cùng thắng.

Cùng mạch suy nghĩ như vậy, tài liệu về tha thứ nhấn mạnh rằng việc tha thứ cho người khác sẽ mang lại lợi ích cho chính chúng ta.[6] Nó không chỉ là một món quà, mà còn là một thỏa thuận tốt đẹp, vì tha thứ là thôi lãng phí năng lượng của bạn cho sự ác cảm và thù hận. Rất hiệu quả, bạn giải phóng bản thân để cuộc sống trở nên nhẹ nhàng hơn. Nhà thần học Lewis B. Smedes từng viết: “Tha thứ là phóng thích một tù nhân, và sau đó bạn phát hiện ra rằng tù nhân đó chính là bạn.”[7]

3. Đặt ra nhiều câu hỏi hơn

Quy tắc Vàng của hầu hết mọi triết lý trong lịch sử thế giới là: “Đừng làm với người khác những điều mà bạn không muốn người khác làm với bạn.” Điều khôn ngoan này đã được nhà tư tưởng Trung Quốc là Khổng Tử truyền bá từ 2.500 năm trước. Nó được các sử gia Hy Lạp là Herodotus và triết lý của Plato nhắc lại và vài thế kỉ sau, quy tắc này được đưa vào nội dung trong Kinh Thánh của người Do Thái, Thiên Chúa và Hồi giáo.

Ngày nay, hàng tỉ phụ huynh đã dạy Quy tắc Vàng này cho con cái mình. Nó xuất hiện theo hai kiểu: huấn thị tích cực (Hãy đối xử với người khác như cách con muốn người khác đối xử với con) và huấn thị tiêu cực (Đừng làm với người khác những gì con không muốn người ta làm như vậy với mình…). Thậm chí, một số nhà thần kinh học còn tin quy tắc này là một sản phẩm của hàng triệu năm tiến hóa của loài người và được lập trình trong não bộ chúng ta.[8]

Cho dù vậy, tôi vẫn tin Quy tắc Vàng không còn. Trong Chương 10, chúng ta thấy rằng thấu cảm có thể là một hướng dẫn không thực sự tốt: đơn giản là thực tế chúng ta không phải lúc nào cũng giỏi cảm nhận những gì người khác muốn. Tất cả các nhà quản lý, CEO, nhà báo và nhà hoạch định chính sách nghĩ rằng họ làm vậy là đang tước đi tiếng nói của những người khác. Đây là lý do tại sao bạn hiếm khi thấy những người tị nạn được phỏng vấn trên truyền hình. Đây cũng là lý do tại sao nền dân chủ và báo chí của chúng ta tạo thành dòng chảy một chiều. Và đây cũng là lý do tại sao các nhà nước phúc lợi của chúng ta lại chìm trong chủ nghĩa gia trưởng.

Tốt hơn hết là bắt đầu bằng việc đặt một câu hỏi. Để công dân có tiếng nói của họ, như trong nền dân chủ toàn dân tham gia ở Porto Alegre (xem Chương 15). Để nhân viên chỉ đạo các đội nhóm của chính họ, như trong nhà máy của Jean-François Zobrist (xem Chương 13). Hay việc để cho trẻ em tự vạch ra lộ trình học tập của chính chúng như tại trường của Sjef Drummen (xem Chương 14).

Biến thể của câu châm ngôn quen thuộc này, còn được biết đến là “Quy tắc Bạch kim”, do George Bernard Shaw đúc kết: “Đừng làm cho người khác những gì bạn muốn họ làm cho bạn,” bởi vì: “Không phải tất cả chúng ta đều nghĩ hoặc cảm thấy giống nhau.”[9]

4. Tôi luyện sự thấu cảm, rèn luyện lòng trắc ẩn

Quy tắc Bạch kim không kêu gọi sự thấu cảm mà là lòng trắc ẩn. Để giải thích sự khác biệt này, hãy để tôi giới thiệu hòa thượng Matthieu Ricard, một người điều khiển được suy nghĩ của mình. (Nếu điều này hấp dẫn bạn, tôi sẽ tiết lộ là phải ngồi thiền 50.000 tiếng mới giúp ông đạt đến cảnh giới đó).

Không lâu trước kia, Ricard được nhà thần kinh học Tania Singer mời dành ra một buổi sáng để ngồi trước máy quét não của bà.[10] Singer muốn biết điều gì xảy ra trong não bộ chúng ta khi chúng ta cảm thấy thấu cảm. Quan trọng hơn, bà muốn biết liệu có sự thay thế không.

Để chuẩn bị, Singer mời Ricard xem một bộ phim tài liệu vào buổi tối hôm trước về những trẻ mồ côi ở một viện tại Rumani. Ngày hôm sau, khi vận hành chiếc máy quét não, Singer đề nghị ông nhớ lại ánh mắt trống rỗng của chúng. Những đôi tay đôi chân khẳng khiu của chúng. Ricard làm theo lời của bà, cố gắng hết mức hình dung cách những đứa trẻ mồ côi người Rumani ấy cảm nhận.

Một tiếng sau, ông cảm thấy bị vắt kiệt sức, suy nhược.

Vì đó là những gì mà sự thấu cảm làm với chúng ta. Vắt kiệt sức. Trong thí nghiệm sau này, Singer đề nghị một nhóm tình nguyện viên dành 15 phút nhắm mắt khơi gợi sự thấu cảm nhiều nhất có thể, tất cả các ngày trong một tuần. Việc này kéo dài chừng nào họ có thể trụ được. Đến cuối tuần, tất cả những người tham gia đều bi quan hơn. Một phụ nữ nói khi bà ấy nhìn vài hành khách đi cùng chuyến tàu sau đó, tất cả những gì bà ấy nhìn thấy chỉ là khổ đau.[11]

Singer quyết định thử cách khác. Một lần nữa, bà đề nghị nhà sư nghĩ về những trẻ mồ côi Rumani, nhưng lần này ông không phải hình dung bản thân mình ở địa vị chúng. Thay vào đó, bà muốn ông áp dụng kĩ năng mà ông đã mất nhiều năm để hoàn thiện, cảm nhận không phải với chúng, mà là cho chúng. Thay vì chia sẻ nỗi khổ đau của chúng, Ricard tập trung khơi dậy những tình cảm ấm áp, quan tâm và chăm lo. Thay vì tự mình trải qua khổ đau của chúng, ông giữ cho bản thân thoát khỏi nó.

Lập tức Singer có thể thấy khác biệt hiện lên màn hình, vì những phần hoàn toàn khác của bộ não Ricard sáng lên. Sự thấu cảm chủ yếu kích thích thùy não trước, nằm ngay phía trên tai chúng ta, nhưng giờ vùng sáng lại là thể vân và ở thùy trán.

Chuyện gì đã xảy ra? Tâm lý mới của Ricard là những gì chúng ta gọi là lòng trắc ẩn. Và, khác với thấu cảm, lòng trắc ẩn không tiêu hao năng lượng của chúng ta. Thực tế, sau đó Ricard cảm thấy khá hơn nhiều. Đó là vì lòng trắc ẩn đồng thời được kiểm soát hơn, tách biệt và có tính xây dựng. Nó không phải là để chia sẻ sự khổ đau của người khác, mà nó giúp bạn nhận ra điều đó và rồi dẫn bạn đến hành động. Không chỉ vậy, lòng trắc ẩn cho chúng ta năng lượng, đó chính là thứ chúng ta cần để có thể giúp đỡ được người khác..

Để nêu một ví dụ khác, giả sử con bạn sợ bóng tối. Là cha mẹ, bạn sẽ không núp vào một góc phòng và thút thít cùng con mình (thấu cảm). Thay vào đó, bạn cố gắng trấn an và an ủi chúng (lòng trắc ẩn).

Vậy tất cả chúng ta có nên bắt đầu rèn luyện lòng trắc ẩn bằng phương pháp thiền định như Matthieu Ricard không? Phải thừa nhận là ban đầu, đối với tôi việc đó nghe khá mới mẻ, nhưng có một vài bằng chứng khoa học cho thấy thiền định có thể rèn luyện lòng trắc ẩn của chúng ta.[12] Não bộ là một cơ quan dễ bảo, nếu chúng ta tập luyện để cơ thể ta cường tráng thì tại sao lại không làm điều tương tự với đầu óc của chúng ta cơ chứ?

5. Cố gắng hiểu người khác, thậm chí nếu bạn không biết họ là ai

Thành thực, tôi đã thử tập thiền, nhưng cho đến giờ không thành công cho lắm. Vì lý do nào đó, luôn có một email, tweet hay video nữa về một chú dê trên tấm bạt lò xo khiến tôi phải chú ý đến ngay lập tức. Và thiền 50.000 giờ ư? Xin lỗi, nhưng tôi còn cuộc sống.

Rất may cho tôi, có một cách nữa để lùi ra xa mà nhìn, đó là sử dụng phương pháp của các triết gia thời Khai sáng từ thế kỉ 18. Nó là gì? Lý trí. Tri thức. Khả năng của chúng ta đặt mọi việc vào quan điểm hợp lý là một quá trình tâm lý huy động các phần khác nhau của não bộ chúng ta. Khi chúng ta sử dụng tri thức của mình để cố gắng hiểu ai đó, điều này kích hoạt vỏ não trước trán, một khu vực nằm ngay phía sau trán và đặc biệt lớn ở con người.[13]

Chắc chắn tôi biết có nhiều nghiên cứu về một nghìn lẻ một trường hợp trong đó phần não này gây ra sai lầm. Những nghiên cứu cho thấy chúng ta thường không hề lý trí và tự chủ. Tuy nhiên, tôi nghĩ điều quan trọng là đừng phóng đại những phát hiện đó lên. Chúng ta liên tục sử dụng những bằng chứng và lập luận duy lý trong đời sống thường nhật, và chúng ta xây dựng những xã hội toàn luật lệ, quy tắc và thỏa thuận. Sức mạnh lý trí của chúng ta không phải là một lớp vỏ mỏng phủ lên bản chất cảm xúc của chúng ta, mà là một đặc điểm quan trọng và là những gì khiến chúng ta con người hơn.[14]

Hãy xem tầm nhìn của Na Uy về các nhà tù, dường như họ là những người rất khác so với phần còn lại trong chúng ta. Bằng cách áp dụng tri thức của chúng ta và kiểm tra số liệu thống kê tái phạm, chúng ta nhận ra đó là một cách tuyệt vời để xử trí giới tội phạm, hoặc xem đạo đức chính trị của Nelson Mandela. Hết lần này đến lần khác ông nén những cảm xúc của mình xuống và luôn nhạy bén cũng như phân tích tình huống. Mandela không chỉ có tấm lòng nhân hậu, ông ấy cũng khôn ngoan không kém. Việc có niềm tin ở người khác là một quyết định vừa lý trí vừa cảm xúc.

Dĩ nhiên, khi xem một ai khác từ đâu đến không có nghĩa là bạn cần nhìn tận mắt. Bạn có thể hiểu lối tư duy của một tên phát xít, một kẻ khủng bố hay một người rất hâm mộ bộ phim Love Actually mà không cần trực tiếp tham gia vào phong trào phát xít, khủng bố hay thể loại phim ảnh yêu đương lãng mạn. (Phải nói rằng tôi là một thành viên đầy tự hào của nhóm cuối cùng). Hiểu người khác ở cấp độ lý trí là một kĩ năng, đó cũng là điều có thể rèn luyện được.

Những khi chúng ta cần đến năng lực lý trí của mình nhất lại là để thi thoảng kìm hãm ham muốn được trở nên tốt đẹp của chúng ta. Nhiều khi chính bản năng hòa đồng của chúng ta lại là thứ cản trở chân lý và sự công bằng. Vì chẳng phải tất cả chúng ta đều từng thấy ai đó bị đối xử bất công nhưng vẫn giữ im lặng để tránh rắc rối cho mình đấy sao? Chẳng phải tất cả chúng ta đều chọn cách im lặng chỉ để giữ hòa khí hay sao? Chẳng phải tất cả chúng ta đều từng lên án những người đấu tranh cho các quyền của họ là những người làm con thuyền lắc lư hay sao?

Tôi nghĩ đó là một nghịch lý lớn của cuốn sách này. Tôi cho rằng con người tiến hóa thành sinh vật cơ bản là hòa đồng, nhưng nhiều khi tính hòa đồng của chúng ta lại là vấn đề. Lịch sử dạy rằng sự tiến bộ thường bắt đầu với những người – như Jos de Blok của Buurtzorg và Sjef Drummen của Agora – mà người khác luôn cảm thấy họ đang rao giảng hoặc thậm chí không thân thiện cho lắm. Những người can đảm leo lên bục diễn thuyết trong những sự kiện xã hội. Người dám nêu ra những chủ đề khó chịu khiến cho bạn cảm thấy không thoải mái. Hãy trân trọng những người này, vì họ là chìa khóa cho sự tiến bộ.

6. Yêu bản thân bản như người khác yêu bản thân họ

Ngày 17 tháng 7 năm 2014, một máy bay Boeing 777 của Malaysia Airlines rơi xuống bên ngoài làng Hrabove ở Ukraine. Trên khoang là 298 hành khách, 193 trong số họ là người Hà Lan. Chiếc máy bay bị bắn hạ bởi những kẻ ly khai thân Nga. Hậu quả là không một ai sống sót.

Mới đầu, các báo cáo về 298 trường hợp tử vong đó khiến tôi cảm thấy rất khó hiểu, nhưng tôi lại đọc được một bài trên một tờ báo của Hà Lan khiến tôi ấn tượng sâu sắc.[15]

Nó mở đầu với một bức ảnh của Karlijn Keijzer (25 tuổi) và Laurens van der Graaff (30); một tấm ảnh tự chụp khuôn mặt rạng rỡ của một anh chàng tóc vàng và một cô gái tóc xoăn được chụp ngay trước khi họ lên máy bay. Tôi đọc được rằng họ gặp nhau ở một câu lạc bộ chèo thuyền tại Amsterdam. Rằng Laurens viết bài cho Propria Cures, một tờ báo sinh viên rất nổi tiếng, còn Karlijn gần học xong bằng Tiến sĩ của cô ở Hoa Kỳ.

Và nhất là họ phát cuồng vì nhau.

“Họ sẽ là một cặp đôi hạnh phúc, đắm say nhau đến mức không thể buông tay nhau”, một người bạn của cặp đôi đã nói vậy. Tôi tự hỏi mình, chẳng phải là rất đạo đức giả khi vừa bỏ qua một bài viết về những tội ác tại Iraq ở trang 7, vậy mà giờ lại nhỏ lệ là sao? Bình thường, kiểu tít báo chỉ đưa tin tập trung như: “Hai công dân Hà Lan bỏ mạng ngoài khơi Nigeria”, trong khi cả một chiếc thuyền với toàn bộ hành khách thiệt mạng, khiến tôi cảm thấy bức xúc.

Nhưng con người là những sinh vật hạn chế. Chúng ta quan tâm nhiều hơn đến những người giống chúng ta, cùng chung ngôn ngữ, diện mạo hay nền tảng. Tôi cũng từng là một sinh viên đại học ở Hà Lan và đã tham gia một câu lạc bộ ở đại học. Tôi cũng gặp một cô gái với những lọn tóc kiều diễm ở đó và tôi cũng viết cho Propria Cures. Những đồng nghiệp của Laurens cho biết: “Không có gì ngạc nhiên là sẽ cần một tên lửa phòng không mới ngăn được cơ thể mạnh mẽ của cậu ấy.”[16]

Chính anh trai Karlijn gửi cho tờ báo bức ảnh tự chụp trước lúc họ mất. Anh ấy nói: “Điều duy nhất tôi đề nghị là quý báo hãy cho cả đất nước và thế giới thấy nỗi đau mà tôi, chị tôi cùng cha mẹ chúng tôi đang phải trải qua. Đây là nỗi đau của hàng trăm người khác ở Hà Lan.”

Và anh ấy đã đúng. Tất cả mọi người đều quen biết ai đó hoặc biết người thân của ai đó trên chuyến máy bay định mệnh đó. Những ngày ấy, tôi cảm nhận về Hà Lan theo cách mà trước đây tôi chưa bao giờ cảm nhận được.

Tại sao chúng ta lại quan tâm nhiều hơn đến những người có vẻ như giống chúng ta? Ở Chương 10, tôi viết rằng cái ác thực hiện được vai trò của nó từ khoảng cách xa. Khoảng cách khiến chúng ta chửi bới người lạ trên internet. Khoảng cách giúp binh sĩ bỏ qua ác cảm của họ đối với bạo lực. Và khoảng cách dẫn tới những tội ác kinh khủng nhất trong lịch sử, từ chế độ nô lệ đến việc thảm sát người Do Thái.

Nhưng lựa chọn con đường của lòng trắc ẩn và bạn nhận ra khoảng cách, sự khác biệt giữa mình với những người lạ mới ít làm sao. Lòng trắc ẩn đưa bạn vượt ra khỏi chính mình, cho tới khi những người gần gũi và thân yêu ấy không quan trọng hơn hay kém hơn so với phần còn lại của thế giới. Tại sao Đức Phật lại từ bỏ gia đình mình? Tại sao Giê-su lại hướng dẫn môn đệ của mình bỏ lại sau lưng cha mẹ họ, vợ con họ, anh chị em của họ?

Nhưng có lẽ bạn có thể mang điều này đi quá xa.

Có lẽ ban đầu, tình yêu dành cho những người mà chúng ta gọi là đồng bào sẽ rất nhỏ. Nếu một người ghê tởm bản thân thì làm sao họ có thể yêu được bất kì ai khác? Nếu ai đó không nhìn đến gia đình và bè bạn, thì làm sao họ có thể gánh vác gánh nặng của thế giới này? Chúng ta không thể gánh vác việc lớn nếu chúng ta không giải quyết được việc nhỏ. Trong số 193 hành khách Hà Lan có nhiều người đàn ông và phụ nữ đã không ngần ngại làm cho thế giới trở thành nơi tốt đẹp hơn, từ những người nghiên cứu AIDS tới những người ủng hộ nhân quyền. Và những người chịu mất mát lớn nhất chính là những người gần gũi với họ nhất.

Là con người, tất nhiên chúng ta có sự phân biệt. Chúng ta làm những điều mình thích và quan tâm đến bản thân mình hơn. Điều đó chẳng có gì phải xấu hổ cả – nó làm cho chúng ta là con người. Nhưng chúng ta cũng phải hiểu rằng những người khác, những người xa lạ kia, cũng có gia đình họ yêu thương. Họ đều là con người giống như chúng ta!

7. Tránh xa tin tức

Ngày nay, một trong những nguyên nhân lớn nhất dẫn đến sự xa cách đó chính là tin tức. Xem thời sự buổi tối có thể khiến bạn cảm thấy mình không bị lạc hậu, nhưng sự thật là nó làm sai lệch thế giới quan của bạn. Tin tức có xu hướng khái quát hóa mọi người thành các nhóm như chính trị gia, tầng lớp tinh hoa, nhóm phân biệt chủng tộc và người tị nạn. Tệ hơn, tin tức thường quay cận cảnh những trái táo xấu.

Truyền thông xã hội cũng y như vậy. Những thông tin kiểu như một vài kẻ bắt nạt buông những lời cay độc trên mạng xã hội lại được các thuật toán ưu tiên đẩy lên hàng đầu trên các trang Facebook và Twitter của chúng ta. Chính bằng cách khai thác thiên kiến tiêu cực của chúng ta mà những nền tảng số này kiếm được bộn tiền, thậm chí kiếm được càng nhiều lợi nhuận nếu mọi người càng hành xử tệ. Vì cách hành xử tệ thu hút nhiều sự chú ý hơn, tạo ra nhiều cú nhấp chuột nhất, và ở nơi nào chúng ta bấm quảng cáo thì ở đó có tiền.[17] Điều này biến mạng xã hội thành những thấu kính khuếch đại những tính cách tồi tệ nhất của chúng ta.

Các nhà thần kinh học chỉ ra rằng sự thèm khát tin tức và các thông báo là dấu hiệu cho thấy chúng ta đang bị “nghiện”, và Thung lũng Silicon đã thấy điều này từ lâu. Các nhà quản lý, lãnh đạo ở các công ty như Facebook và Google đã nghiêm cấm con của họ lên internet và nhất là tham gia mạng xã hội. Thậm chí khi các chuyên gia giáo dục cất lời ca ngợi iPad ở các trường và các kĩ năng số hóa, thì giới tinh hoa công nghệ, giống như những ông trùm ma túy, lại bảo vệ chính con cái họ trước lĩnh vực kinh doanh độc hại của họ.[18]

Quy tắc ngón tay cái[19] của tôi là gì ư? Tôi có một vài quy tắc: Tránh xa tin tức truyền hình và các thông báo (trên điện thoại), thay vào đó đọc một tờ báo cuối tuần vào ngày Chủ Nhật có lối viết sâu sắc và những bài phóng sự chuyên sâu, cho dù là trực tuyến hay báo giấy. Hãy rời xa màn hình của bạn và đi gặp những người thật bằng xương bằng thịt. Hãy ngẫm nghĩ về những thông tin bạn đưa vào não của mình giống như cách bạn làm với thức ăn để nuôi cơ thể.

8. Đừng đấm những tên phát xít mới

Nếu bạn là một tín đồ đam mê tin tức, thì bạn rất dễ bị vướng vào sự vô vọng. Mục đích của việc tái chế, đóng thuế và đóng góp cho các tổ chức từ thiện là gì khi người khác trốn tránh nghĩa vụ của họ?

Nếu bạn bị cám dỗ bởi những suy nghĩ như vậy, hãy nhớ rằng hoài nghi chỉ là cách gọi khác của sự lười nhác. Nó là lý lẽ biện minh cho việc vô trách nhiệm. Vì nếu bạn tin hầu hết mọi người đều hư hỏng thì bạn không bị kích động về sự bất công bởi dù thế nào đi nữa thì thế giới cũng là địa ngục!

Ngoài ra còn một kiểu chủ nghĩa tích cực khác nhưng cũng đáng ngờ giống như chủ nghĩa hoài nghi. Đây là kiểu người làm những việc tốt nhưng chỉ để “đánh bóng” hình ảnh bản thân. Người nào đi theo con đường này sẽ trở thành kẻ nổi loạn hiểu rõ mọi chuyện nhất, họ đưa ra lời khuyên mà không đếm xỉa đến bất kì lợi ích nào của người khác. Những tin xấu trở thành tin tốt, vì tin xấu (“Tình trạng nóng lên toàn cầu tăng nhanh!”, “Bất bình đẳng tệ hơn chúng ta nghĩ!”) chứng minh được rằng chúng luôn đúng.[20]

Nhưng có một cách khác mà thị trấn nhỏ Wunsiedel ở Đức đã áp dụng. Cuối những năm 1980, phó tướng của Adolf Hitler là Rudolf Hess được an táng tại nghĩa trang địa phương, Wunsiedel nhanh chóng trở thành một địa điểm hành hương của những người theo Chủ nghĩa Phát xít mới. Thậm chí ngày nay, đám đầu trọc đã tổ chức tuần hành khắp thị trấn Wunsiedel vào ngày 17 tháng 8 hằng năm, ngày giỗ của Hess, nhằm khích động bạo loạn và bạo lực.

Và hằng năm, những người chống phát xít cho những tên phát xít mới những điều chúng muốn. Khó tránh được khi một video xuất hiện trên mạng cho thấy một người nào đó rất hãnh diện khi táng một tên phát xít mới. Nhưng sau đó, việc làm này cho thấy nó đã phản tác dụng. Cũng như việc đánh bom khu vực Trung Đông là lộc trời cho với đám khủng bố, đấm một tên phát xít chỉ càng khiến những kẻ cực đoan trở nên cực đoan hơn. Hành động đó xác thực thế giới quan của chúng và khiến việc thu hút những kẻ mới gia nhập trở nên dễ dàng hơn nhiều.

Wunsiedel quyết định thực hiện một chiến lược khác. Năm 2014, một người Đức lém lỉnh tên là Fabian Wichmann có một ý tưởng tuyệt vời. Sẽ ra sao nếu thị trấn biến tháng 3 của Rudolf Hess thành một cuộc đi bộ từ thiện? Người dân thích ý tưởng đó. Cứ mỗi mét mà đám phát xít mới bước đi, người dân thị trấn lại cam kết góp 10 euro cho tổ chức EXIT-Deutschland của Wichmann, dùng vào việc giúp mọi người rời khỏi các nhóm cực hữu.

Trước sự kiện, người dân thị trấn đánh dấu vạch xuất phát và vạch kết thúc. Họ làm những biểu ngữ cảm ơn những người đi bộ vì nỗ lực của họ, trong khi những tên phát xít mới không biết đó là hoạt động gì. Vào ngày 17 tháng 8, người dân Wunsiedel chào đón bằng những tiếng cổ vũ thật lớn và tung hoa ngay khi đám phát xít mới đi đến vạch kết thúc. Tổng cộng, sự kiện quyên được hơn 20.000 euro.

Wichmann nhấn mạnh rằng điều quan trọng sau một chiến dịch như thế này là để cửa mở. Mùa hè năm 2011, tổ chức của ông đã tặng áo phông tại một lễ hội nhạc rock của những tên phát xít mới. Trên áo phông có trang trí những hình ảnh ngộ nghĩnh và có vẻ ủng hộ hệ tư tưởng phát xít mới. Nhưng sau khi được giặt sạch, một thông điệp khác xuất hiện: “Những gì chiếc áo phông này của bạn làm được thì bạn cũng có thể làm được. Chúng tôi có thể giúp bạn thoát khỏi phái cực hữu.”[21]

Chuyện này nghe có vẻ sến sẩm, nhưng tuần tiếp theo số lượng các cuộc điện thoại gọi tới EXIT-Deutschland tăng lên 300%. Wichmann chứng kiến thông điệp của ông khiến cho nhóm phát xít mới mất phương hướng như thế nào. Nơi mà chúng mong đợi sự ghê tởm và phẫn nộ, thì lại nhận được một bàn tay chìa ra.

9. Bước ra khỏi tủ: đừng xấu hổ khi làm điều tốt

Để chìa bàn tay ra bạn cần một thứ quan trọng hơn tất thảy. Sự can đảm. Vì bạn có thể bị gán cho một trái tim rỉ máu hay một hành động phô trương, Giê-su đã từng cảnh báo trong Bài giảng Trên núi của Ngài: “Khi anh em bố thí, đừng đánh trống thổi kèn. Khi anh em cầu nguyện, hãy vào phòng riêng đóng cửa lại và cầu nguyện với một mình Cha trên trời.”[22]

Thoạt nghe thì có vẻ lời khuyên trên rất hợp lý. Ai lại muốn được người khác cho là thánh thiện? Hẳn là sẽ an toàn hơn nhiều khi làm những điều tốt đẹp trong âm thầm hoặc chí ít là chuẩn bị sẵn một cái cố:

“Tôi bận suốt.”

“Tôi không cần tiền. ”

“Lý lịch của tôi trông sẽ ổn.”

Các nhà tâm lý học hiện đại phát hiện ra rằng khi người ta làm gì đó bằng sự tử tế đích thực, họ thường bịa ra những động cơ thật ích kỉ. Điều này diên ra khá phổ biến ở các nền văn hóa phương Tây, nơi chủ nghĩa cá nhân hay lý thuyết vỏ ngoài ăn sâu bén rễ nhất.[23] Và nó có ý nghĩa: nếu bạn cho rằng hầu hết mọi người đều ích kỉ, thì bất kì việc làm tốt nào cũng bị nghi ngờ. Một nhà tâm lý học Mỹ từng nhận xét: “Mọi người có vẻ ghê tởm khi thừa nhận rằng cách hành xử của họ được thúc đẩy bởi lòng trắc ẩn hoặc lòng tốt hay sự chân thành đích thực.”[24]

Nhưng rủi thay, sự thận trọng này lại hoạt động như một hiệu ứng phản dược. Khi bạn đội lốt một người kích kỉ, bạn củng cố những giả định mang tính hoài nghi của người khác về bản chất con người. Tệ hơn, bằng việc che giấu những việc làm tốt của mình, bạn đã cách ly chúng vào một phòng kín, nơi chúng không thể trở thành một ví dụ sống động cho người khác thấy. Làm vậy thật sự đáng tiếc, vì sức mạnh bí mật của giống loài Homo puppy nằm ở chỗ chúng ta rất giỏi bắt chước nhau.

Đừng hiểu sai ý tôi: truyền cảm hứng cho người khác không có nghĩa là cứ phải phô trương những việc làm của bạn, và bảo vệ cái tốt không có nghĩa là thổi kèn ca ngợi bản thân. Trong Bài giảng Trên núi, Giê-su cảnh báo các môn đệ của mình phải cẩn thận nhằm tránh việc khoe mẽ, trong khi đó ngài lại khích lệ người khác: “Anh em là ánh sáng của thế gian. Một thành phố xây trên núi thì không tài nào che giấu được. Cũng chẳng ai thắp đèn rồi lấy thúng úp lên, mà đặt nó trên đế, và để đèn chiếu sáng khắp ngôi nhà. Cũng vậy, ánh sáng của anh em phải chiếu giãi trước mặt thiên hạ, để họ thấy những việc tốt đẹp anh em làm…”[25]

Quan điểm cho rằng làm việc tốt có thể lan tỏa đã được minh chứng bởi hai nhà tâm lý học Mỹ trong một thí nghiệm xuất sắc được thực hiện vào năm 2010.[26] Họ đặt ra một trò chơi đặt cược trong đó 120 tình nguyện viên, tất cả đều xa lạ với nhau, được chia thành các nhóm, mỗi nhóm có 4 người. Mỗi người nhận một ít tiền để khởi đầu và sau đó được thoải mái lựa chọn liệu họ có đóng góp cho quỹ chung của nhóm hay không và sẽ đóng góp bao nhiêu. Sau vòng đầu, tất cả các nhóm được xáo trộn để không có hai người nào lại ở cùng một nhóm hai lần.

Những gì xảy ra tiếp theo là một mánh lới nhằm nhân số tiền lên. Mỗi khi có người đóng góp thêm một đô la vào phần vốn góp ở vòng đầu, những người chơi khác trong nhóm sẽ đóng góp trung bình 20 xu trong vòng tiếp theo, cho dù họ đang chơi với người khác. Hiệu ứng này được tiếp tục thực hiện đến vòng thứ ba, nhưng ở vòng ba này, người chơi sẽ đóng góp trung bình thêm 5 xu. Kết thúc thí nghiệm, mọi người mang số tiền góp được ra đếm và nhận ra mọi khoản đóng góp 1 đô la đều tăng gấp đôi.

Tôi thường nghĩ đến nghiên cứu này vì đây là điều tôi muốn ghi nhớ. Mọi việc làm tốt giống như một viên sỏi ném xuống ao, lan tỏa những vòng tròn theo mọi hướng. “Cơ bản là chúng ta không thể thấy sự hào phóng của mình tuôn chảy như thế nào trên mạng xã hội để có thể tác động đến cuộc sống của hàng chục, thậm chí hàng trăm người khác”, một trong số những nhà nghiên cứu của thí nghiệm trên nhận xét.[27]

Lòng tốt dễ lan tỏa. Thậm chí nó có sức lây lan đến mức nhiễm cả vào những người vốn chỉ “kính nhi viễn tri”. Trong số những nhà tâm lý học đầu tiên nghiên cứu hiệu ứng này có Jonathan Haidt, nghiên cứu của ông được thực hiện vào cuối thập niên 90 của thế kỉ trước.[28] Ở một trong những bài viết của mình, ông kể câu chuyện về một sinh viên giúp một bà lão xúc tuyết khỏi lối chạy xe của bà. Sau đó, một trong những người bạn của cậu đã nhìn thấy hành động này và viết: “Tôi cảm thấy như thể mình muốn nhảy ra khỏi xe và ôm chầm lấy cậu ấy. Tôi cảm thấy như mình đang chạy và hát, hoặc nhảy chân sáo và cười vang. Tôi thấy phấn khích. Tôi cảm thấy như đang nói những điều tốt đẹp về mọi người. Đang viết một bài thơ hay hoặc một tình khúc. Đang chơi trên tuyết như một đứa trẻ. Đang kể với tất cả mọi người về việc làm của cậu ấy.”[29]

Haidt phát hiện ra rằng người ta thường ngạc nhiên và xúc động khi chứng kiến những hành động hào hiệp. Khi nhà tâm lý hỏi các đối tượng nghiên cứu của mình rằng kiểu trải nghiệm này tác động đến họ như thế nào, họ đều mô tả về một sự thôi thúc khó cưỡng muốn được đi ra ngoài và giúp đỡ ai đó.

Haidt gọi cảm xúc này là “sự cao thượng”. Con người được cấu tạo để chỉ cần một dấu hiệu đơn giản của lòng tốt cũng đủ làm chúng ta cảm thấy ấm áp và rạo rực. Điều thú vị nữa là hiệu ứng này xảy ra ngay cả khi chúng ta nghe được những câu chuyện này từ người khác. Nó như thể là chúng ta nhấn nút thiết lập lại về tinh thần, xóa sạch những cảm xúc hoài nghi của mình để lại có một thế giới quan rõ ràng.

10. Hãy thực tế

Và giờ là đến quy tắc mà tôi cho là quan trọng nhất để tuân theo.

Nếu có một điều tôi tìm cách thực hiện trong cuốn sách này, đó là thay đổi ý nghĩa của cụm từ “chủ nghĩa hiện thực”. Chẳng phải là trong cách sử dụng từ hiện đại, chủ nghĩa hiện thực trở thành từ đồng nghĩa với hoài nghi – với những ai có quan điểm bi quan hay sao?

Thực tế, chính người hoài nghi lại thường mất đi sự tiếp xúc. Thực tế, chúng ta sống ở Hành tinh A, nơi mọi người có xu hướng hành xử rất tốt với người khác.

Cho nên hãy thực tế. Hãy can đảm. Hãy sống đúng với bản chất của bạn và sẵn sàng trao đi niềm tin. Hãy làm điều tốt đẹp giữa ban ngày và đừng xấu hổ vì chính sự rộng lượng của mình. Mới đầu bạn có thể bị hiểu nhầm là cả tin và khờ khạo. Nhưng hãy nhớ, những gì khờ khạo vào ngày hôm nay lại trở nên phổ biến vào ngày mai. Đã đến lúc chào đón một chủ nghĩa hiện thực mới.

Đã đến lúc có quan điểm mới về loài người.

❀ ❀ ❀

[1] Detlef Fetchenhauer và David Dunning, “Why So Cynical? Asymmetric Feedback Underlies Misguided Skepticism Regarding the Trustworthiness of Others”, Psychological Science, tập 21, số 2 (ngày 8 tháng 1 năm 2010).

[2] Có nhiều nghiên cứu chứng minh rằng tiếp cận những người khác như thể ý định của họ đều tốt đẹp khiến hành vi của họ thay đổi. Các nhà tâm lý gọi điều này là “dán nhãn đạo đức”. Ví dụ, năm 1975 nhà tâm lý học Mỹ Richard Miller thực hiện một nghiên cứu với các trẻ tiếu học trong đó một nhóm được chọn ngẫu nhiên được nói là rất “ngăn nắp”. Vói nhóm thứ hai, các nhà nghiên cứu cố gắng làm cho bọn trẻ ngăn nắp hơn, trong khi nhóm thứ ba bị bỏ mặc. Kết quả? Nhóm thứ nhất tỏ ra là ngăn nắp nhất. Xem Christian B. Miller, “Should You Tell Everyone They’re Honest?’”, Nautilus (ngày 28 tháng 6 năm 2018).

[3] Maria Konnikova, The Confidence Game. The Psychology of the Con and Why We Fall for It Every Time, (Edinburgh, 2016).

[4] Bloom, Against Empathy, tr. 167.

[5] Dylan Matthews, “Zero-sum Trumtr. What You Learn from Reading 12 of Donald Trump’s Books”, Vox.com (ngày 19 tháng 1 năm 2017).

[6] Marina Cantacuzino, The Forgiveness Project. Stories for a Vengeful Age (London, 2016).

[7] Lewis B. Smedes, Forgive và Forget. Healing the Hurts We Don’t Deserve (San Francisco, 1984).

[8] Donald W. Pfaff, The Neuroscience of Fair Play. Why We (Usually) Follow the Golden Rule, Dana Press (2007).

[9] George Bernard Shaw, Maxims for Revolutionists (1903).

[10] Matthieu Ricard, Altruism. The Power of Compassion to Change Yourself and the World (New York, 2015), tr. 58-63.

[11] Như trên, tr. 62.

[12] Daniel Goleman và Richard Davidson, The Science of Meditation. How to Change Your Brain, Mind and Body (London, 2018). Nhưng cũng xem Miguel Farias và Catherine Wikholm, The Buddha Pill. Can Meditation Change You? (London, 2015).

[13] Paul Bloom, “Empathy for Trump voters? No, thanks. Understanding? Yes”, Vox.com (ngày 23 tháng 2 năm 2017).

[14] Bloom, Against Empathy, tr. 213-41.

[15] Jari van der Ploeg, ‘“Ze zullen altijd die enorm verliefde bom geluk blijven”’, De Volkskrant (ngày 21 tháng 7 năm 2014).

[16] “In memoriam: LvdG (1984-2014)”, Propria Cures (ngày 19 tháng 7 năm 2014).

[17] Ví dụ, xem Chung Sup Park, “Applying ‘Negativity Bias’ to Twitter: Negative News on Twitter, Emotions, and Political Learning”, tạp chí Information Technology & Politics, tập 12, số 4 (2015).

[18] Chris Weller, “Silicon Valley Parents Are Raising Their Kids TechFree – And It Should Be a Red Flag”, Business Insider (ngày 18 tháng 2 năm 2018).

[19] Quy tắc ngón tay cái là cụm từ trong tiếng Anh, chỉ các hướng dẫn được ứng dụng rộng rãi, cung cấp lời khuyên đơn giản về một chủ đề nào đó. Quy tắc ngón tay cái mang tính thực hành và kinh nghiệm hơn là một nghiên cứu lý thuyết.

[20] Rebecca Solnit, Hope in the Dark. Untold Histories, Wild Possibilities (Chicago, 2016), tr. 23

[21] Fabian Wichmann, “4 Ways To Turn The Neo-Nazi Agenda On Its Head”, Huffington Post (ngày 25 tháng 8 năm 2017).

[22] Matthew 6:2-6

[23] Triết gia người Pháp Alexis de Tocqueville nhận xét về điều này từ một thế kỉ rưỡi trước. “Người Mỹ… thích giải thích hầu như mọi hành động trong cuộc sống của họ trên nguyên tắc của lợi ích bản thân,” ông viết. Từng gặp rất nhiều người có ích trong các chuyến du lịch của mình, Tocqueville tin người Mỹ đang tự chơi khăm mình. “Nhưng người Mỹ,” triết gia nhận xét, “khó lòng sẵn sàng thừa nhận rằng họ khuất phục trước những cảm xúc kiếu này.” Xem Dale T. Miller, “The Norm of Self-Interest”, American Psychologist, tập 54, số 12 (1999).

[24] Như trên, tr. 1057.

[25] Matthew 6:14-16

[26] James H. Fowler và Nicholas A. Christakis, “Cooperative Behavior Cascades in Human. Social Networks”, PNAS, tập 107, sổ 12 (2010).

[27] Đại học California, San Diego, “Acts of Kindness Spread Surprisingly Easily: Just a Few People Can Make a Diff erence”, ScienceDaily (ngày 10 tháng 3 năm 2010).

[28] Jonathan Haidt, “Elevation and the Positive Psychology of Morality”, trong C. L. M. Keyes và J. Haidt (biên tập), Flourishing: Positive Psychology and the Life Well-Lived, Hội Tâm lý học My (2003), tr. 275-89.

[29] Jonathan Haidt, “Wired to Be Inspired”, trong Dacher Keltner, Jason Marsh và Jeremy Adam Smith (biên tập), The Compassionate Instinct. The Science of Human Goodness (New York, 2010), tr. 90.