Giờ đây, bạn có thể tự nghĩ: đó quả là một giai thoại hay, nhưng một cánh én không làm nên mùa xuân. Cho nên một nơi xa xôi vô danh nào đó đi chệch đường ray thì làm sao có thể gọi là một cuộc cách mạng chứ?

Vấn đề là, những gì xảy ra ở Torres chỉ là một trong rất nhiều ví dụ. Câu chuyện lớn hơn bắt đầu nhiều năm trước, khi một thành phố ở Brazil thực hiện một hành động chưa có tiền lệ là giao một phần tư ngân sách của thành phố cho người dân quản lý. Thành phố đó là Porto Alegre và đó là năm 1989. Một thập kỉ sau, ý tưởng này được nhân rộng ra hơn 100 thành phố trên toàn Brazil, và từ đó trở đi, mô hình này bắt đầu lan ra khắp thế giới. Đến năm 2016, hơn 1.500 thành phố, từ New York đến Seville và từ Hamburg tới Mexico, đã áp dụng mô hình ngân sách có sự đóng góp của người dân.[1]

Những gì chúng ta đang nói đến ở đây thực tế là một trong những phong trào lớn nhất của thế kỉ 21 – nhưng có thể là bạn chưa bao giờ nghe nói đến. Chỉ là nó không đủ hấp dẫn với giới truyền thông. Công dân trong vai trò của chính trị gia không đủ sức hấp dãn như các ngôi sao truyền hình hay không đủ tiền chi cho các cố vấn truyền thông[2] và chạy các chiến dịch quảng cáo. Họ không nghĩ ra những câu pha trò nhiều hàm ý để gây sự chú ý trong các cuộc tranh luận, và họ chẳng mấy quan tâm đến các cuộc thăm dò hằng ngày.

Những gì các chính trị gia công dân có thể làm là tham gia vào các buổi hội họp với phong thái điềm tĩnh và mang tính thảo luận cao. Điều này nghe có vẻ chán ngắt, nhưng thực tế rất lôi cuốn. Nó có thể tìm ra phương thuốc cho bảy đại dịch đang giày vò những nền dân chủ già nua mỏi mệt của chúng ta.

1) Từ hoài nghi đến cam kết

Hầu hết các quốc gia có sự chia rẽ sâu sắc giữa người dân và thiết chế chính trị. Khi các chính trị gia chuyên nghiệp, mặc những bộ âu phục thẳng thớm đi đi lại lại ở Washington, Bắc Kinh và Brussels là những người đưa ra hầu hết các quyết định, liệu có gì lạ lùng khi một người bình thường cảm thấy không được lắng nghe và không được ai đại diện để bảo vệ quyền lợi cho họ?

Ở Torres và Porto Alegre, gần như tất cả mọi người đều quen biết một chính trị gia về mặt cá nhân. Vì khoảng 20% dân số tham gia vào việc quản lý ngân sách cho thành phố, nên cũng bớt đi những lời phàn nàn về việc các chính trị gia đang sử dụng sai nguồn lực tài chính.[3] Không hài lòng về cách mà mọi chuyện đang diễn ra ư? Vậy thì hãy giải quyết nó. Một người dân ở Porto Alegre nói: “Không phải là những bộ âu phục đến đây và nói với chúng ta những việc phải làm. Mà chính là chúng ta phải tự nhận ra điều đó. Tôi là một người bình thường. Tôi tham gia ngay từ đầu. […] [Việc tham gia vào hoạt động phân bổ ngân sách] làm cho mọi người mạnh dạn nêu lên ý kiến hơn, thậm chí cả những người nghèo nhất cũng cảm thấy thế.”[4]

Đồng thời, tại Porto Alegre, niềm tin của người dân vào hội đồng thành phố cũng tăng lên. Bên cạnh đó, một nhà khoa học chính trị ở Yale còn phát hiện ra rằng: các thị trưởng nằm trong số những người hưởng lợi nhất, khi trao quyền cho công dân của mình thì chắc chắn họ sẽ được bầu lại trong nhiệm kì sau.[5]

2) Từ phân cực tới niềm tin

Khi Porto Alegre tiến hành thử nghiệm để người dân tham gia vào việc phân bổ ngân sách, thành phố không hẳn là pháo đài của niềm tin. Thực tế, chỉ có một số ít quốc gia nơi người dân kém tin tưởng nhau như ở Brazil.[6] Do đó hầu hết các chuyên gia đều cho rằng, cơ hội để thành phố tạo ra một mùa xuân dân chủ rất mong manh và gần như là điều không thể. Ban đầu người dân phải hợp thành nhóm với nhau, hình thành các câu lạc bộ, giải quyết tình trạng phân biệt đối xử và vân vân. Đó là những việc nhằm chuẩn bị nền tảng cho nền dân chủ bén rễ.[7]

Porto Alegre đã xoay chuyển phương trình này. Chỉ sau khi chính quyền phát động việc để người dân tham gia vào các quyết định ngân sách thì niềm tin của nhân dân vào chính quyền mới thực sự tăng lên. Các nhóm cộng đồng gia tăng, từ 180 thành viên vào năm 1986 lên 600 vào năm 2000. Chẳng mấy chốc, các công dân tham gia đã gọi nhau là companheiro – đồng chí và anh em.

Cách người dân Porto Alegre hành xử giống như những con gà nhốt trong chuồng của người sáng lập Agora là Sjef Drummen. Khi lần đầu được thả ra khỏi chuồng, chúng đứng như đóng đinh tại chỗ. Nhưng chúng nhanh chóng tìm thấy hướng đi của mình. Một người dân đã nói: “Điều quan trọng nhất là ngày càng có nhiều người đến với chúng tôi. Những người lần đầu tiên đến đây đều rất được hoan nghênh. Chúng tôi có trách nhiệm không được bỏ rơi họ. Đó là điều quan trọng nhất.”[8]

3) Từ loại trừ tới tham gia

Các cuộc tranh luận chính trị có thể phức tạp đến mức người ta thấy thật khó để theo dõi. Và trong một nền dân chủ coi trọng bằng cấp, những người có ít tiền hoặc ít học sẽ có xu hướng bị gạt ra ngoài lề. Nhiều công dân của các nền dân chủ được phép chọn tầng lớp tinh hoa của riêng họ.

Nhưng trong hàng trăm thí nghiệm về mô hình quản lí ngân sách như trên, chính các nhóm bị tước quyền trong các thể chế truyền thống đã có đại diện tiếng nói rất tốt. Từ khi bắt đầu năm 2011 ở New York, các cuộc họp chủ yếu thu hút những người Mỹ gốc Latin và gốc Phi.[9] Và ở Porto Alegre, 30% người tham gia đến từ 20% dân số nghèo nhất.[10]

“Lần đầu tiên tham gia, tôi thấy bất an vì ở đó có những người có bằng đại học, và chúng tôi thì không có [bằng cấp]. […] Nhưng theo thời gian, chúng tôi bắt đầu học hỏi,” đó là lời của một người dân ở Porto Alegre đã kể lại.[11] Không như hệ thống chính trị cũ, nền dân chủ mới không dành riêng cho những người da trắng khá giả. Thay vào đó, các nhóm thiểu số, những người dân nghèo và ít học hơn của xã hội cũng được bảo vệ quyền lợi tốt hơn.

4) Từ tự mãn đến quyền công dân

Nhìn chung, các cử tri thường có quan điểm khá tiêu cực về các chính trị gia và ngược lại. Nhưng nền dân chủ như ở Torres và Porto Alegre là một sân tập về quyền công dân. Hãy cho người dân có tiếng nói, được tham gia vào quá trình điều hành mọi việc và họ sẽ quan tâm nhiều hơn đến chính trị. Cảm thông hơn. Thậm chí khôn ngoan hơn.

Một nhà báo đưa tin về hình thức người dân tham gia vào việc phân bổ ngân sách ở Vallejo, California, đã bày tỏ sự ngạc nhiên trước mức độ cam kết của người dân: “Ở đây là tất cả những người thuộc các lứa tuổi và nhóm sắc tộc khác nhau, những người có thể chọn cách ở nhà xem đội bóng chày địa phương thi đấu, nhưng thay vào đó họ lại lựa chọn tham gia các buổi họp để nói về các quy tắc và quy trình bầu cử. Và không chỉ vậy, họ say sưa với điều đó”.[12]

Nhiều lần, các nhà nghiên cứu nhận xét về thực tế rằng hầu như mọi người đều có gì đó đáng để đóng góp – bất kể nền giáo dục họ nhận được là gì – chừng nào ý kiến của họ được đón nhận nghiêm túc.

5) Từ tham nhũng tới minh bạch

Trước khi hình thức ngân sách có sự tham gia của người dân xuất hiện ở Porto Alegre, nếu các công dân muốn chính trị gia lắng nghe họ thì sẽ phải đợi hàng giờ bên ngoài văn phòng của vị đó. Và rồi nếu muốn mọi việc được suôn sẻ thì cần có một mớ tiền tuồn dưới gầm bàn.

Một nhà xã hội học tại Brazil đã dành nhiều năm nghiên cứu về Porto Alegre, nhận ra rằng việc người dân tham gia vào các hoạt động chính trị đã loại bỏ được văn hóa hối lộ. Người dân nhận được thông tin minh bạch hơn về các khoản tài chính dân sự, và điều đó khiến các chính trị gia khó nhận hối lộ hơn hẳn.[13]

“Chúng tôi xem điều đó [tham gia vào hoạt động phân bổ ngân sách] như một công cụ của tổ chức, nó sẽ giúp các thành viên của chúng tôi học thêm về ngân sách thành phố và sau đó chúng tôi có thể gây sức ép với ủy viên hội đồng về những việc khác mà ông ấy quản lý”, một cư dân Chicago nói.[14] Nói cách khác: tham gia vào hoạt động phân bổ ngân sách đã giúp nối liền sự chia rẽ giữa chính trị và người dân.

6) Từ tư lợi tới đoàn kết

Có bao nhiêu chồng sách viết về thực trạng phân tầng xã hội trong những năm gần đây? Chúng ta muốn được hưởng dịch vụ y tế tốt hơn, giáo dục tốt hơn và giảm đói nghèo, nhưng chúng ta cũng phải sẵn sàng tham gia vào quá trình này.

Nghe thì có vẻ khó tin, nhưng trên thực tế, những nghiên cứu cho thấy rằng việc người dân tham gia vào hoạt động phân bổ ngân sách làm người dân sẵn sàng đóng thuế hơn. Thậm chí ở Porto Alegre, các công dân còn đề nghị mức thuế cao hơn – điều các nhà khoa học chính trị luôn cho là không thể xảy ra.[15]

“Tôi đã từng không hiểu vì sao các khoản thuế hội đồng lại nhiều đến vậy, và thật tốt khi giờ đây tôi đã biết về các khoản chi trả cần thiết,” một cử tri thuộc khu vực bầu cử Leicester East (Anh) chia sẻ.[16] Việc này đã định nghĩa lại các khoản thuế thành một khoản đóng góp mà bạn thực hiện như một thành viên của xã hội. Nhiều người tham gia vào việc đóng góp ngân sách nói rằng trải nghiệm này khiến họ lần đầu tiên cảm thấy họ là những công dân thực thụ. Sau một năm, một người tại Porto Alegre nói, họ học được cách nhìn vượt ra khỏi cộng đồng của riêng mình: “Bạn phải nhìn vào cả thành phố.”[17]

7) Từ bất bình đẳng tới phẩm giá

Trước khi Porto Alegre bắt đầu thực hiện cuộc cách mạng dân chủ của mình, tình hình tài chính của thành phố hết sức thê thảm. Một phần ba dân số sống trong các khu ổ chuột.

Nhưng rồi mọi thứ nhanh chóng thay đổi – nhanh hơn cả những thành phố không chấp nhận việc để người dân tham gia vào hoạt động phân bổ ngân sách.[18] Từ năm 1989 đến năm 1996, mức tiếp cận nước sạch tăng từ 75% lên 95%, và mức tiếp cận được dịch vụ nước thải thành phố tăng từ 48% lên 95% dân số. Số trẻ em được đi học tăng gấp ba lần, số lượng các tuyến đường giao thông được xây dựng tăng gấp năm lần, và tình trạng trốn thuế giảm mạnh.[19]

Nhờ việc người dân tham gia vào hoạt động phần bổ ngân sách công, số tiền phí phạm cho các dự án như bất động sản giảm hẳn. Ngân hàng Thế giới nhận ra rằng số tiền chi cho hạ tầng, giáo dục và y tế nhiều hơn, đặc biệt là ở những cộng đồng nghèo hơn.[20]

Năm 2014, một nhóm nghiên cứu của Mỹ đã công bố nghiên cứu quy mô lớn và đầu tiên về tác động xã hội cũng như kinh tế của việc người dân tham gia vào hoạt động phân bổ ngân sách trên toàn Brazil. Kết luận của họ rất dõng dạc và rõ ràng: “Chúng tôi nhận thấy việc người dân tham gia vào ngân sách công có liên kết mạnh mẽ tới việc tăng chi tiêu trong lĩnh vực y tế, gia tăng các tổ chức xã hội dân sự, và giảm tỉ lệ tử vong trẻ em. Mối liên kết này còn tăng cường hơn khi các chương trình chính sách công như vậy được duy trì trong khung thời gian dài hơn.”[21]

Giữa thập niên 1990, Channel 4 của Anh bắt đầu chương trình truyền hình The People’s Parliament (tạm dịch: Nghị viện của nhân dân). Chương trình này mời ngẫu nhiên hàng trăm người dân Anh từ mọi tầng lớp để tranh luận về những vấn đề gây tranh cãi như ma túy, buôn bán vũ khí và tội phạm vị thành niên, ở cuối mỗi kì, họ phải đạt được một thỏa thuận nào đó.

Theo tờ Economist, “nhiều khán giả của The People’s Parliament đánh giá các cuộc tranh luận trong chương trình có chất lượng cao hơn cả trong Hạ viện. Những người tham gia chương trình, không như các nghị sĩ, họ thực sự lắng nghe những gì người dân nói.”[22] Vậy Channel 4 đã làm gì? Họ đã ngưng sản xuất chương trình này! Nhà sản xuất chương trình cảm thấy các cuộc tranh luận quá bình tĩnh, quá chu đáo, quá biết điều, trong khi họ lại ưa thích loại giải trí đối đầu mà chúng ta gọi là “chính trị”.

Nhưng hoạt động dân chủ không phải là một thử nghiệm dành cho các chương trình truyền hình. Nó là một phương pháp đúng đắn để giải quyết những căn bệnh của nền dân chủ cũ.

Như bất kì hình thức nào khác, hình thức dân chủ này có những hạn chế của nó. Trọng tâm đặt vào các khoản đầu tư hằng năm có thể gây tổn thất cho tầm nhìn dài hạn của thành phố. Quan trọng hơn, nhiều quy trình tham gia bị hạn chế quá mức. Ngân sách công của Porto Alegre bị cắt giảm năm 2004 khi một liên minh bảo thủ lên cầm quyền, và giờ không rõ liệu hình thức này còn tồn tại ở thành phố nơi nó đã bắt đầu hay không.

Đôi khi hình thức để người dân tham gia vào hoạt động phân bổ ngân sách được sử dụng như một vỏ bọc – một sự nhượng bộ giả tạo của giới cầm quyền, trong khi sau hậu trường họ vẫn đang điều hành chương trình. Khi đó, các hội đồng của công dân chỉ đóng dấu phê duyệt cho những quyết định đã rồi. Lẽ tự nhiên, điều này tạo ra sự hoài nghi, nhưng nó cũng chẳng hề phủ nhận người dân có tiếng nói trực tiếp. Sử gia David Van Reybrouck từng viết: “Đối xử với các công dân có trách nhiệm như những con rối biết bỏ phiếu và họ sẽ hành xử như những con rối, nhưng nếu đối xử với họ như người lớn thì họ cũng sẽ hành xử như người lớn với nhau.”[23]

❀ ❀ ❀

[1] Dmytro Khutkyy, “Participatory budgeting: An empowering democratic institution”, Eurozine (ngày 31 tháng 10 năm 2017).

[2] Nguyên văn “spin doctor” là những người khiến cho những ý kiến, sự kiện và bài diễn văn chính trị trở nên hấp dẫn, sống động hơn.

[3] Brazil: Toward a More Inclusive and Effective Participatory Budget in Porto Alegre (Ngân hàng Thế giới, 2008), tr. 2.

[4] Martin Calisto Friant, “Sustainability From Below: Participatory Budgeting in Porto Alegre”, Đại hội lần thứ Nhất về Nghiên cứu Đô thị ở Ecuador (tháng 11 năm 2017), tr. 13.

[5] Paolo Spada, “The Economic and Political Eff ects of Participatory Budgeting”, Đại hội Hiệp hội Nghiên cứu Mỹ Latin (2009).

[6] Esteban Ortiz-Ospina and Max Roser, “Trust”, OurWorldInData.org (2018).

[7] Về bài phê bình luận văn này, xem Omar Encarnacion, The Myth of Civil Society. Social Capital and Democratic Consolidation in Spain and Brazil (Basingstoke, 2003).

[8] “Porto Alegre’s Budget Of, By, and For the People”, tạp chí Yes! (ngày 31 tháng 12 năm 2002).

[9] Ginia Bellafante, “Participatory Budgeting Opens Up Voting to the Disenfranchised and Denied”, New York Times (ngày 17 tháng 4 năm 2015).

[10] Mona Serageldin chủ biên, “Assessment of Participatory Budgeting in Brazil”, Trung tâm Đại học Harvard về nghiên cứu phát triển đô thị (2005), tr. 4.

[11] Gianpaolo Baiocchi, “Participation, Activism, and Politics: The Porto Alegre Experiment in Deliberative Democratic Theory”, Archon Fung và Erik Olin Wright (biên tập), Deepening Democracy. Institutional Innovations in Empowered Participatory Governance (New York, 2001), tr. 64.

[12] Alana Semuels, “The City That Gave Its Residents $3 Million”, The Atlantic (ngày 6 tháng 11 năm 2014).

[13] Baiocchi, “Participation, Activism, and Politics: The Porto Alegre Experiment in Deliberative Democratic Theory”.

[14] Gianpaolo Baiocchi và Ernesto Gariuza, “Participatory Budgeting as if Emancipation Mattered”, Politics & Society, tập 42, số 1 (2014), tr. 45.

[15] George Monbiot, Out of the Wreckage. A New Politics for an Age of Crisis (London, 2017), tr. 130.

[16] Anne Pordes Bowers và Laura Bunt, “Your Local Budget. Unlocking the Potential of Participatory Budgeting”, Nesta (2010).

[17] Gianpaolo Baiocchi, “Participation, Activism, and Politics: The Porto Alegre Experiment and Deliberative Democratic Theory”, Politics & Society, tập 29, số 1 (2001), tr. 58.

[18] Các nhà nghiên cứu thuộc Ngân hàng Thế giới cũng kết luận những tiến bộ nhanh chóng là nhờ ngân sách tham gia. Tỷ lệ ngân sách thành phố phân bổ cho chăm sóc sức khỏe và giáo dục tăng từ 13% năm 1985 lên 40% năm 1996. Xem Serageldin chủ biên, “Assessment of Participatory Budgeting in Brazil”.

[19] Patrick Kingsley, “Participatory democracy in Porto Alegre”, Guardian (ngày 10 tháng 9 năm 2012).

[20] Serageldin chủ biên, “Assessment of Participatory Budgeting in Brazil”.

[21] Michael Touchton và Brian Wampler, “Improving Social WellBeing Through New Democratic Institutions”, Comparative Political Studies, tập 47, số 10 (2013).

[22] “Back to the Polis: Direct Democracy”, The Economist (ngày 17 tháng 9 năm 1994).

[23] David Van Reybrouck, Against Elections. The Case for Democracy (London, 2016).