Một trong những lựa chọn thay thế hứa hẹn nhất cho mô hình Chủ nghĩa Tư bản đang tồn tại thực tế đã xuất hiện một thời gian. Bạn sẽ không tìm thấy nó ở vùng Bắc Âu tiến bộ, ở Trung Quốc hay ở những cái nôi vô chính phủ như châu Mỹ Latin. Không, lựa chọn này lại bất ngờ đến từ một bang ở Hoa Kỳ nơi mà những thuật ngữ như “tiến bộ” và “Chủ nghĩa Xã hội” chẳng mấy khi được coi trọng. Đó là Alaska.

Ý tưởng bắt đầu với thống đốc Đảng Cộng hòa Jay Hammond (1922-2005), một thợ săn xuất chúng và cựu phi công máy bay chiến đấu đã từng tham chiến trong Thế chiến thứ Hai. Vào cuối những năm 1960, những trữ lượng dầu mỏ khổng lồ được phát hiện ở quê nhà Hammond, ông quyết định rằng mỏ dầu này thuộc về tất cả người dân Alaska và đề xuất đem lợi nhuận gửi vào một ngân hàng tiết kiệm chung lớn nhất.

Ngân hàng tiết kiệm này trở thành Quỹ Thường trực Alaska được thành lập năm 1976. Dĩ nhiên, câu hỏi tiếp theo là nên làm gì với toàn bộ số tiền. Nhiều người Alaska thủ cựu phản đối việc giao tiền cho bang quản lý vì sợ chính quyền sẽ phung phí hết. Nhưng còn một lựa chọn nữa. Bắt đầu năm 1982, mọi công dân Alaska nhận được một khoản cổ tức thường niên trong tài khoản ngân hàng của họ. Vào những năm thuận lợi, số tiền có thể lên tới 3.000 đô la.

Ngày nay, cổ tức Quỹ Thường niên – gọi ngắn là PFD – hoàn toàn vô điều kiện. Nó không phải là một đặc quyền, mà là một quyền lợi. Điều đó làm cho mô hình Alaska trở nên đối lập với nhà nước phúc lợi kiểu cũ. Bình thường, bạn phải chứng minh mình ốm đau, tàn tật, hoặc rất cần được hưởng trợ cấp, và phải tới khi bạn nộp hàng chục thứ giấy tờ xác thực rằng bạn chẳng còn hi vọng nào thì bạn mới nhận được một số tiền khiêm tốn.

Loại hệ thống đó được thiết kế để làm cho người ta nản lòng, kiệt quệ và lệ thuộc, trong khi một khoản cổ tức vô điều kiện sẽ thực sự làm được điều gì đó hoàn toàn khác. Nó thúc đẩy niềm tin. Dĩ nhiên có những người nghi ngờ rằng người dân Alaska sẽ phung phí cổ tức của họ vào rượu và ma túy. Nhưng theo các nhà hiện thực chủ nghĩa quan sát, đó không phải là những gì đang diễn ra ở Alaska.

Hầu hết người dân Alaska đầu tư cổ tức của họ cho lĩnh vực giáo dục và con cái mình. Qua phân tích sâu của hai nhà kinh tế học người Mỹ cho thấy rằng PFD không hề có tác động tiêu cực đến năng suất lao động, thậm chí còn giúp giảm đói nghèo.[1] Nghiên cứu về các khoản thanh toán tiền mặt có thể so sánh được của trường Đại học North Carolina thậm chí còn tiết lộ một loạt hiệu quả tích cực. Chi phí chăm sóc sức khỏe giảm, trẻ em đạt được thành tích tốt hơn ở trường, việc thu lại chi phí đầu tư ban đầu rất hiệu quả.[2]

Sẽ ra sao nếu chúng ta đem triết lý tài sản chung của Alaska áp dụng rộng rãi trên thế giới? Sẽ ra sao nếu chúng ta nói rằng nước ngầm, khí tự nhiên, bằng sáng chế, và nhiều hơn thế, tất cả thuộc về cộng đồng? Nếu một phần những của cải chung này bị chiếm đoạt, hay hành tinh ô nhiễm, hoặc CO2 thải vào bầu khí quyển của chúng ta, thì chúng ta có đáng được bồi thường hay không – với tư cách các thành viên của cộng đồng?[3]

Một quỹ như thế này có thể tạo ra những lợi nhuận khác lớn hơn nhiều cho tất cả chúng ta. Khoản cổ tức của công dân, khoản chi trả vô điều kiện dựa trên niềm tin này sẽ cho mỗi người chúng ta quyền tự do đưa ra các lựa chọn của riêng mình, vốn đầu tư mạo hiểm cho con người. Ở Alaska, trong bất kì trường hợp nào, rõ ràng PFD là một chiến thắng lớn. Thậm chí, bất kì chính trị gia nào nghĩ đến việc can thiệp vào hoạt động của quỹ sẽ có nguy cơ phải chấm dứt sự nghiệp của mình.[4] Một số người sẽ nói đó là vì ai cũng quan tâm đến quyền lợi của bản thân. Nhưng có lẽ nó thịnh hành vì – như các nền dân chủ thật sự của Porto Alegre và Torres – nó vượt qua sự đối lập kinh niên giữa cánh tả và cánh hữu, thị trường và nhà nước, Chủ nghĩa Tư bản và Chủ nghĩa Cộng sản. Đây là một con đường khác, tiến thẳng tới một xã hội mới, trong đó mọi người đều có phần.

❀ ❀ ❀

[1] Damon Jones và loana Elena Marinescu, “The Labor Market Impacts of Universal and Permanent Cash Transfers: Evidence from the Alaska Permanent Fund”, NBER Working Paper (tháng 2 năm 2018).

[2] Tôi cũng đã viết về nghiên cứu này của Đại học Bắc Carolina và về thu nhập cơ bản phổ quát ở nơi khác. Xem Utopia for Realists. And How We Can Get There (London, 2017), tr. 51-4. Giờ tôi thích thuật ngữ “cổ tức công dân” hơn là “thu nhập cơ bân” để nhấn mạnh rằng chúng ta đang nói về tiền thu được từ tài sản chung.

[3] Peter Barnes, With Liberty and Dividends For All. How To Save Our Middle Class When Jobs Don’t Pay Enough (Oakland, 2014).

[4] Scott Goldsmith, “The Alaska Permanent Fund Dividend: An Experiment in Wealth Distribution”, Basic Income European Network (tháng 9 năm 2002), tr. 7.