Ít người biết rằng, 17 năm về trước, một thí nghiệm khác đã được tiến hành cũng đi đến kết luận y hệt như thí nghiệm tại Đại học Stanford, tuy nhiên nó đã bị giới học thuật lãng quên. Đó là Thí nghiệm Động Robbers, một thí nghiệm truyền cảm hứng cho các nhà tâm lý học xã hội trong nhiều thập kỉ sau. Khác với nghiên cứu tại Đại học Stanford, đối tượng của nghiên cứu này không phải là những sinh viên tình nguyện, mà là những đứa trẻ hết sức ngây thơ.
Vào ngày 19 tháng 6 năm 1954, mười hai cậu bé, tất cả tầm khoảng 11 tuổi, đang đứng đợi ở một bến xe buýt tại thành phố Oklahoma. Chẳng đứa trẻ nào trong số đó biết nhau, nhưng tất cả đều xuất thân từ những gia đình trung thực, hay đi lễ ở nhà thờ. Chỉ số IQ của chúng ở mức trung bình, xếp hạng ở trường cũng vậy. Không em nào là kẻ hay gây rối hoặc thích bắt nạt. Tất cả đều là những cậu bé bình thường, biết kiềm chế.
Vào ngày đặc biệt đó, những đứa trẻ đang rất hào hứng. Bởi vì chúng đang trên đường tới trại hè ở công viên cấp bang, cụ thể là ở Động Robbers, vùng Đông Nam Oklahoma. Nơi này nổi tiếng vì từng là nơi ẩn náu một thời của những kẻ ngoài vòng pháp luật huyền thoại như Belle Starr và Jesse James, khu trại rộng khoảng 200 mẫu trong đó có rừng, hồ và hang động. Điều mà các cậu bé không nhận ra là chúng sẽ chia sẻ thiên đường này với một nhóm cắm trại khác đến vào hôm sau. Và chúng cũng không biết rằng đây là một thí nghiệm khoa học. Đám trẻ tham gia cắm trại chính là những con chuột thí nghiệm.
Đứng đầu nhóm nghiên cứu là nhà tâm lý học Thổ Nhĩ Kỳ Muzafer Sherif, người rất quan tâm đến vấn đề xung đột nhóm hình thành như thế nào. Ông chuẩn bị cho trại hè này rất kĩ càng và đưa ra hướng dẫn rõ ràng: các cậu bé được thoải mái làm bất kì điều gì chúng muốn, không cần ngăn cản.
Trong giai đoạn đầu của hoạt động nghiên cứu, không nhóm trẻ nào nhận ra sự hiện diện của một nhóm khác. Chúng ở trong các tòa nhà tách biệt và cho rằng chỉ có chúng trong công viên. Sau đó, sang tuần thứ hai, chúng được cho tiếp xúc với nhau theo cách thận trọng. Chuyện gì sẽ xảy ra? Chúng sẽ trở thành bạn bè, hay địa ngục sẽ xuất hiện?
Thí nghiệm Động Robbers là câu chuyện về những câu bé biết ứng xử – “đẳng cấp tinh hoa”, như Sherif mô tả sau này – chỉ trong vài ngày sẽ biến chất thành “đám choai choai độc ác, nổi loạn và xấu xa”.[1] Trại hè của Sherif diễn ra cùng năm William Golding xuất bản Chúa Ruồi, nhưng trong khi Golding nghĩ trẻ con vốn có sẵn tính ác thì Sherif lại tin mọi thứ tùy thuộc vào hoàn cảnh.
Mọi chuyện bắt đầu khá vui vẻ. Trong tuần đầu tiên, khi hai nhóm vẫn chưa biết đến sự tồn tại của nhóm kia thì các cậu bé ở mỗi trại phối hợp với nhau một cách hoàn hảo. Chúng dựng một cây cầu treo và một tấm ván nhún bể bơi. Chúng nướng thịt viên và dựng lều. Chúng chạy nhảy, vui chơi và rất nhanh, tất cả đã trở thành những người bạn thân.
Tuần tiếp theo thí nghiệm có sự thay đổi. Hai nhóm tự đặt tên là “Cừ khôi” và “Đại bàng” được giới thiệu với nhau. Khi nhóm Cừ khôi nghe nói nhóm Đại bàng đang chơi trên sân bóng chày “của mình” và thách đối phương thi đấu, việc này gây ra sự thù địch và cạnh tranh. Từ đó trở đi, mọi thứ leo thang rất nhanh. Mối đến ngày thứ hai, nhóm Đại bàng đã đốt cờ của nhóm Cừ khôi sau khi thua trò kéo co. Nhóm Cừ khôi trả đũa bằng một cuộc tập kích lúc nửa đêm trong đó chúng xé hết rèm và cướp sạch truyện tranh. Nhóm Đại bàng quyết định trả đũa bằng cách nhét đá vào tất để ném. Đúng lúc ấy, nhân viên trại hè tìm cách can thiệp.
Kết thúc trận đấu tuần đó, nhóm Đại bàng được tuyên bố là bên chiến thắng và nhận được giải thưởng là những con dao bỏ túi sáng loáng. Nhóm Cừ khôi trả thù bằng việc mở một cuộc đột kích nữa và cuốn gói cùng với toàn bộ chiến lợi phẩm là giải thưởng. Khi đối đầu với nhóm Đại bàng đầy tức giận, nhóm Cừ khôi chỉ cười nhạo. “Dám chơi không lũ nhát gan?” Một cậu bé trêu tức, tay huơ huơ những con dao trước mặt nhóm kia.[2]
Khi các cậu bé bắt đầu đánh nhau, Tiến sĩ Sherif, với vai trò người quản lý trại hè, ngồi một bên, hối hả ghi chép, đồng thời ông nói: Thí nghiệm này sẽ là một mỏ vàng!
Câu chuyện Thí nghiệm Động Robbers đã được nhắc lại trong những năm gần đây, đặc biệt từ khi ông Donald Trump được bầu làm tổng thống Hoa Kỳ. Tôi không thể nói cho các bạn biết đã có bao nhiêu học giả uyên bác coi nghiên cứu này như là chiếc chìa khóa mở ra cánh cửa hiểu biết về thời đại của chúng ta. Chẳng phải nhóm Cừ khôi và nhóm Đại bàng là biểu tượng cho những va chạm thường thấy giữa cánh tả và cánh hữu, giữa bảo thủ và cấp tiến sao?
Các nhà sản xuất truyền hình đã xem xét tiền đề của nghiên cứu và nhận ra sức hấp dẫn của nó. Ở Hà Lan, họ cố gắng làm một bản dựng lại, không cắt xén hay làm mờ các chi tiết nhạy cảm, bạo lực, có tựa đề “Đây nghĩa là chiến tranh”. Nhưng quá trình làm phim đã bị đình lại ngay khi nó cho thấy khái niệm kia thật sự mang nghĩa là chiến tranh.
Có đủ lý do để mở bản báo cáo nghiên cứu gốc năm 1961 của Muzafer Sherif. Khi đọc nó, tôi có thể quả quyết với các bạn: nó không phải là một tài liệu hấp dẫn. Ngay trên những trang đầu tiên, Sherif nói với chúng ta, “Thái độ tiêu cực đối với các nhóm bên ngoài sẽ được sinh ra theo tình huống.” Câu này có hàm ý rằng đây chính là chiến tranh.
Nhưng trong toàn bộ mớ lí thuyết học thuật, tôi vẫn tìm được một số thực tế thú vị. Với những người mới nhập môn, không phải đám trẻ, mà là những người tiến hành thí nghiệm mới là những người quyết định tổ chức một tuần thi đấu. Nhóm Đại bàng không thiết tha với ý tưởng ấy. Một cậu bé đã đề xuất: “Có lẽ bọn mình nên kết bạn với đám kia, như thế không ai nổi điên và không phải bực tức.”[3]
Và trước sự khăng khăng của các nhà nghiên cứu, các nhóm chỉ chơi những trò chơi có kẻ thắng và người thua rõ ràng, như bóng chày và kéo co. Không hề có giải khuyến khích, và các nhà nghiên cứu điều chỉnh kết quả để bảo đảm hai nhóm ngang nhau trong cuộc đua.
Hóa ra những âm mưu này chỉ là sự khởi đầu.
❀ ❀ ❀
[1] Muzafer Sherif, Group Conflict and Cooperation. Their Social Psychology (London, 2017), tr. 85. Xuất bản lần đầu năm 1967.
[2] Muzafer Sherif chủ biên, The Robbers Cave Experiment. Intergroup Confl ict and Cooperation (Middletown, 1988), tr. 115.
[3] Như trên, tr. 98.
