Ngày 15 tháng 8 năm 1971, vào lúc trước 10 giờ sáng ở phía bờ Tây nước Mỹ, cảnh sát Palo Alto ập đến để lôi chín thanh niên ra khỏi giường. Năm người bị tóm vì tội trộm cắp, bốn người còn lại là vì tội cướp có vũ trang. Những người hàng xóm của họ ngạc nhiên khi nhìn thấy các chàng trai bị khám người, còng tay và bị lôi đi trong những chiếc xe cảnh sát đang đợi sẵn.
Những người hàng xóm không nhận ra rằng: đây là một phần của một thí nghiệm. Một thí nghiệm sẽ đi vào lịch sử như là một trong những nghiên cứu khoa học tai tiếng nhất từng có. Một thí nghiệm sẽ tạo nên tin sốt nóng được đăng ở trang nhất của các tờ báo và là nội dung trong sách giáo trình mà hàng triệu tân sinh viên đại học phải trả phí để đọc được nó.
Chiều cùng ngày xảy ra sự việc trên, những người bị cho là tội phạm – thực tế là những sinh viên đại học vô tội – đi theo hành lang của Tòa nhà 420 để xuống tầng hầm khoa tâm lý học của trường đại học. Một tấm biển chào đón họ đến NHÀ GIAM HẠT STANFORD, ở cuối hành lang có một nhóm chín sinh viên khác đợi sẵn, tất cả đều mặc đồng phục, đeo kính râm. Cũng như những sinh viên bị còng tay, họ ở đây để kiếm thêm chút tiền. Nhưng những sinh viên này sẽ không đóng vai tù nhân. Họ sẽ vào vai cai ngục.
Các tù nhân được lệnh cởi bỏ quần áo, sau đó xếp hàng đứng trần truồng trong hàng lang. Chân họ bị xích lại, đầu đội một chiếc mũ được kéo phủ kín tóc và mỗi người nhận một số hiệu, họ sẽ được gọi bằng số hiệu đó. Cuối cùng, mỗi người được phát một bộ áo tù và nhốt sau song sắt, ba người một buồng giam.
Những điều xảy ra tiếp theo đã khiến cả thế giới phải chấn động. Chỉ trong vài ngày, thí nghiệm Nhà tù Stanford vượt ra ngoài tầm kiểm soát – và quá trình ấy phơi bày một vài sự thật nghiệt ngã về bản chất con người.
Tầng năm Đại học Stanford, tháng 8 năm 1971. Nguồn: Philip G. Zimbardo
Đối tượng tham gia vào thí nghiệm này là một nhóm các thanh niên rất mạnh khỏe, bình thường. Thậm chí, vài người trong số họ, khi kí cam kết tham gia nghiên cứu đã tự nhận mình là những người yêu chuộng hòa bình.
Đến ngày thứ hai, mọi việc bắt đầu mất kiểm soát. Một cuộc nổi loạn trong đám tù nhân bị cai ngục chặn lại bằng bình cứu hỏa. Những ngày sau, cai ngục nghĩ ra đủ kiểu chiến thuật để đánh gục những kẻ thuộc quyền giám sát của họ. Trong các buồng giam nồng nặc mùi phân, tù nhân không chịu nổi các hình phạt do thiếu ngủ và bị hạ nhục, trong khi đó cai ngục lại thích thú với quyền lực mà họ được trao.
Một tù nhân mang số 8612 đã nổi điên. Đạp cửa buồng giam, cậu ấy gào lên: “Ý tao là, lạy Chúa, chúng mày có biết là tao đang phát điên không? Tao muốn ra ngoài! Thí nghiệm này thật chết tiệt! Tao không thể chịu thêm dù chỉ một đêm nữa! Tao không thể chịu hơn được nữa!”[1]
Trưởng nhóm nghiên cứu là nhà tâm lý học Philip Zimbardo cũng bị cuốn vào tấn bi kịch này. Ông vào vai giám thị nhà tù và quyết tâm chơi rắn bằng mọi giá. Cho tới khi thí nghiệm đã diễn ra được sáu ngày, ông ta mới quyết định chấm dứt cơn ác mộng sau khi một nghiên cứu sinh đầy sợ hãi – bạn gái của ông ta – hỏi ông ta đang làm chuyện quái quỷ gì vậy. Đến thời điểm đó, năm tù nhân đang có những biểu hiện “suy sụp tinh thần nghiêm trọng, khóc lóc, giận dữ và vô cùng lo âu”.[2]
Sau thí nghiệm, Zimbardo và nhóm của mình đã phải đối mặt với một câu hỏi nhức nhối: chuyện gì đã xảy ra? Ngày nay bạn có thể tìm thấy câu trả lời trong bất kì cuốn sách tâm lý học nhập môn nào hoặc trong các bộ phim bom tấm Hollywood, phim tài liệu của Netflix và những cuốn sách cực kì bán chạy như The Tipping Point[3] của Malcolm Gladwell.
Đại loại có thể trả lời như sau. Ngày 15 tháng 8 năm 1971, một nhóm sinh viên bình thường đã trở thành thành “lũ quái vật”. Không phải vì họ là những kẻ xấu, mà vì họ bị đặt vào một hoàn cảnh bất đắc dĩ. Gladwell đã nói với chúng ta: “Bạn có thể có được những con người bình thường từ những ngôi trường tốt, những gia đình hạnh phúc, khu phố tử tế. Hoàn cảnh sống, môi trường sống sẽ tác động mạnh mẽ đến hành vi của họ, bằng cách chỉ cần ngay lập tức thay đổi những chi tiết trong hoàn cảnh của họ.”[4]
Philip Zimbardo khẳng định rằng chẳng ai có thể nghi ngờ thí nghiệm của ông ta lại vượt khỏi tầm kiểm soát. Sau đó, ông đã đi đến kết luận rằng tất cả chúng ta đều có khả năng làm những hành động tàn ác nhất. Theo ông, những gì xảy ra ở tầng hầm Đại học Stanford phải được hiểu “như một kết quả ‘đương nhiên’ của việc khoác lên người bộ đồng phục của một ‘cai ngục’.”[5]
❀ ❀ ❀
[1] Ben Blum, “The Lifespan of a Lie”, Medium.com (ngày 7 tháng 6 năm 2018).
[2] Craig Haney, Curtis Banks và Philip Zimbardo, “A Study of Prisoners and Guards in a Simulated Prison”, Naval Research Review (1973).
[3] Cuốn sách được phát hành ở Việt Nam với tựa đề Điểm bùng phát.
[4] Malcolm Gladwell, The Tipping Point. How Little Things Can Make A Big Difference (London, 2000), tr. 155.
[5] Haney, Banks và Zimbardo, “A Study of Prisoners and Guards in a Simulated Prison”.
