Đây là phiên bản Chúa Ruồi đời thực.
Đó quả là một câu chuyện với kết thúc có hậu – chất liệu cho những tiểu thuyết ăn khách, sân khấu Broadway[1] và cả những bộ phim bom tấn. Tuy nhiên, điều đáng buồn là câu chuyện có thật này chẳng được mấy ai biết đến. Trong khi các cậu bé sống sót tại Ata không hề được biết đến thì cuốn sách của William Golding, lại được nhiều người biết đến và tìm đọc. Thậm chí, các sử gia về ngành truyền thông còn cho rằng chính Golding là người – không chủ đích – sáng tạo ra một trong những loại hình giải trí phổ biến nhất trên truyền hình ngày nay: Truyền hình thực tế.
Tiền đề của các chương trình thực tế, với các tên gọi như Big Brother hay Temptation Island, nghĩa là khi con người bị bỏ mặc, phải tự mình xoay xở thì họ sẽ hành xử giống như những con thú. Người sáng tạo ra chuỗi chương trình Survivor đình đám đã trả lời trong một buổi phỏng vấn rằng: “Tôi đã đọc đi đọc lại Chúa Ruồi. Lần đầu tiên tôi đọc là khi 12 tuổi, lần tiếp theo là 20 tuổi và lần nữa là khi tôi 30, vì thế chúng tôi quyết định làm chương trình này.”[2]
Chương trình đầu tiên đánh dấu sự ra đời cho thể loại truyền hình thực tế có tên là The Real World của MTV. Kể từ lần đầu lên sóng vào năm 1992, phần mở đầu của chương trình bao giờ cũng là cảnh một người chơi lặp lại câu: “Đây là câu chuyện có thật về bảy người xa lạ… Hãy xem điều gì sẽ xảy ra khi người ta không còn lịch thiệp và bắt đầu phải sống thực tế.”
Dối trá, lừa lọc, kích động, chống đối là tất cả những điều mà mỗi tập của chương trình muốn truyền tải và muốn chúng ta tin “thực tế” chính là như vậy đó! Nhưng hãy tìm hiểu thật kĩ hậu trường của các chương trình thực tế này, bạn sẽ thấy người tham gia thường bị gài bẫy, bị chuốc cho say và trở nên bất đồng, mâu thuẫn với nhau theo những cách không thể sốc hơn được nữa. Nó cho thấy, nhà sản xuất đã phải dụng công như thế nào để khơi ra điều tồi tệ nhất nơi con người.
Một chương trình thực tế khác tên là Kid Nation, từng cho 40 đứa trẻ ở cùng nhau trong một thị trấn ma tại New Mexico với hi vọng chúng sẽ tự tiêu diệt lẫn nhau. Tuy nhiên điều đó đã không xảy ra. Một thành viên từng tham gia vào chương trình đó nhớ lại rằng: “Trong những lần kiểm tra định kì, họ đều thấy chúng tôi sống với nhau rất hòa thuận, nên họ đã tìm cách gây chuyện để chúng tôi đánh nhau.”[3]
Bạn có thể nói: Chuyện đó thì có ý nghĩa gì cơ chứ? Đó chỉ là một chương trình giải trí thôi mà!
Nhưng hiếm khi một câu chuyện chỉ đơn thuần là một câu chuyện. Những câu chuyện cũng có thể tạo ra những hiệu ứng khác nhau, hoặc tốt hoặc xấu. Trong một nghiên cứu gần đây, nhà tâm lý học Bryan Gibson đã chứng minh rằng việc xem những chương trình truyền hình kiểu Chúa Ruồi có thể khiến mọi người trở nên hung bạo hơn.[4] Việc trẻ em xem những hình ảnh bạo lực và hành động gây hấn ở tuổi trưởng thành có mối liên hệ mật thiết với nhau giống như mối liên hệ giữa amiăng[5] và ung thư, hay giữa việc dung nạp canxi với mật độ xương.[6]
Những câu chuyện yếm thế có thể gây ra những phản ứng còn rõ rệt hơn trong cách chúng ta nhìn nhận thế giới. Một nghiên cứu khác tại Anh cũng cho thấy những cô gái xem nhiều chương trình truyền hình thực tế hơn thường có quan điểm rằng, nhỏ nhen và dối trá là điều cần thiết để vươn lên trong cuộc sống.[7] George Gerbner một nhà nghiên cứu trong ngành truyền thông từng nhận định: “Người kể những câu chuyện về một nền văn hóa thực sự chi phối được hành vi của con người.”[8]
.. Đã đến lúc chúng ta cần kể câu chuyện Chúa Ruồi theo cách khác, tích cực hơn.
Chúa Ruồi phiên bản đời thực là một câu chuyện về tình bạn và sự chân thành, một câu chuyện chứng minh rằng chúng ta sẽ trở nên mạnh mẽ hơn rất nhiều nếu chúng ta biết dựa vào nhau. Dĩ nhiên, đó chỉ là một câu chuyện. Nhưng nếu chúng ta có ý định làm cho Chúa Ruồi trở thành cuốn sách gối đầu giường của hàng triệu thiếu niên thì chúng ta cũng cần nói với chúng về những đứa trẻ đời thực bị mắc kẹt trên đảo hoang. Một giáo viên ở trường Trung học St Andrew’s tại Tonga tiết lộ rằng: “Tôi thường kể lại câu chuyện sinh tồn của sáu học sinh đã sống sót nơi đảo hoang cho các lớp nghiên cứu xã hội của chúng tôi, và các sinh viên rất hứng thú với câu chuyện đó.”[9]
Sau đó, điều gì xảy ra với Peter và Mano? Nếu bạn tình cờ ở một đồn điền chuối bên ngoài Tullera, gần Lismore, thì có thể bạn đã gặp họ: hai ông già đang đùa giỡn hoặc đang khoác vai nhau. Một người là con trai một nhà doanh nghiệp lớn, còn người kia xuất thân khiêm nhường hơn. Nhưng họ là những người bạn đích thực của nhau.
Sau khi vợ tôi chụp ảnh Peter, ông ấy liền quay sang lục lọi trong tủ một hồi, rồi lôi ra một chồng giấy đặt vào tay tôi. Ông giải thích đó là hồi kí mà ông ấy viết cho con cháu của ông.
Tôi nhìn xuống trang đầu tiên và thấy dòng chữ: “Cuộc sống dạy ta rất nhiều, ngay cả bài học rằng các con sẽ luôn tìm kiếm điều tốt đẹp và tích cực nhất nơi con người.”
Peter Warner, tháng 9 năm 2017. Photo © Maartje ter Horst.
Mano Totau, tháng 9 năm 2017. Photo © Maartje ter Horst.
❀ ❀ ❀
[1] Sân khấu Broadway là tên gọi của một hệ thống hơn 40 nhà hát lớn ở quận Theatre, Manhattan, New York. Cùng với sân khấu West End tại London, Broadway được xem là một trong những sân khấu hàng đâu trong lĩnh vực nghệ thuật thương mại tại các quốc gia nói tiếng Anh.
[2] Charlotte Edwardes, “Survivor Game Show Based on Public School”, Daily Telegraph (ngày 3 tháng 6 năm 2001).
[3] Robert Evans và Michael Thot, “5 Ways You Don’t Realize Reality Shows Lie”, Cracked.com (ngày 7 tháng 7 năm 2014).
[4] Viện Nghiên cứu Hướng đạo sinh nữ, “Girls and Reality TV” (2011).
[5] Amiăng (Asbestos) là chất gây ra ung thư phổ biến nhất.
[6] Robert Sapolsky, Behave. The Biology of Humans at Our Best and Worst (London, 2017), tr. 199.
[7] Bryan Gibson chủ biên, “Just ‘Harmless Entertainment?’ Effects of Surveillance Reality TV on Physical Aggression”, Psychology of Popular Media Culture (ngày 18 tháng 8 năm 2014).
[8] Trích trong CBC Arts, “George Gerbner Leaves the Mean World Syndrome”, Peace, Earth & Justice News (ngày 8 tháng 1 năm 2006).
[9] Một giáo viên được nhà làm phim tài liệu Steve Bowman phỏng vấn, nằm trong tài liệu chưa công bố mà ông đã chia sẻ cho tôi.
