Tôi gặp Gina Perry ở Melbourne vào hè năm 2017, chỉ vài tháng trước khi bà xuất bản cuốn sách về Thí nghiệm Động Robbers. Perry là một nhà tâm lý học người Úc và là người đầu tiên nghiên cứu sâu các kho lưu trữ về thí nghiệm của Sherif. Khi bà nghiên cứu những tập ghi chép và thu âm, bà phát hiện một câu chuyện trái ngược với những điều mà các cuốn sách giáo khoa vẫn nhắc đi nhắc lại suốt 50 năm qua.
Đầu tiên, Perry phát hiện ra rằng Sherif đã từng thử kiểm tra “lý thuyết xung đột thực tiễn” trước đây. Ông tổ chức một trại hè vào năm 1953 bên ngoài thị trấn nhỏ Middle Grove ở bang New York. Ở đó, ông cũng tìm mọi cách để các cậu bé trở thành đối thủ của nhau. Điều duy nhất Sherif sẵn sàng nói đến sau đó – được giấu kín dưới dạng một chú thích chân trang – là thí nghiệm phải ngừng “do rất nhiều khó khăn và điều kiện không thuận lợi”.[1]
Ở Melbourne, Perry nói cho tôi biết điều bà tìm thấy về những chuyện thực sự xảy ra ở trại hè bị lãng quên của Sherif. Hai ngày sau khi đến nơi, các cậu bé đều trở thành bạn bè. Chúng chơi các trò chơi và chạy thỏa thích trong rừng, bắn cung tên và hát đến rách phổi.
Sang ngày thứ ba, những người làm thí nghiệm chia bọn trẻ ra làm hai nhóm – nhóm Báo gấm và nhóm Trăn gió – và thời gian còn lại trong tuần, họ tiến hành mọi thủ đoạn để khiến hai nhóm trở thành kẻ thù của nhau. Khi nhóm Báo gấm muốn thiết kế áo phông của đội với cành ô liu hòa bình, thì các nhân viên đã ngăn việc đó. Vài ngày sau, một trong những người thuộc nhóm nghiên cứu đã kéo đổ lều của nhóm Báo gấm, hi vọng vì chuyện này mà nhóm Báo gấm sẽ nổi khùng. Tuy nhiên ông ấy đã rất thất vọng bởi sau đó hai nhóm cùng hợp lực dựng lại lều.
Tiếp theo, các nhân viên bí mật tập kích trại của Báo gấm với hi vọng nhóm Trăn gió sẽ bị trả thù. Tuy nhiên một lần nữa, các cậu bé lại giúp đỡ nhau. Thậm chí, cậu bé có cây đàn ukulele bị vỡ còn gọi các nhân viên đến và đòi chứng cứ ngoại phạm. Cậu ấy đã nói với nhân viên rằng: “Có lẽ, các bác chỉ muốn xem bọn cháu sẽ phản ứng thế nào thôi phải không?”[2]
Cả tuần lễ trôi qua và tâm trạng của các thành viên trong nhóm nghiên cứu thì rất tệ. Thí nghiệm tốn kém của họ có nguy cơ bị phá sản. Các cậu bé không hề đánh nhau như “lý thuyết xung đột thực tiễn” của Sherif nói rằng chúng sẽ làm vậy, mà thay vào đó chúng vẫn cứ là những bạn bè tốt. Sherif đổ lỗi cho tất cả mọi người trừ bản thân. Ông thức chong chong tới hai giờ sáng – đi đi lại lại, như Perry có thể nghe được trong các bản ghi âm thanh của nghiên cứu – và uống rượu.
Chính vào một trong những buổi tối cuối cùng, căng thẳng bị đẩy lên đỉnh điểm. Trong khi đội cắm trại nằm ngủ yên thì Sherif dọa đấm một trợ lý nghiên cứu vì không cố gắng hết sức để gieo rắc bất hòa trong đám trẻ. Người trợ lý vớ lấy một thanh gỗ để tự vệ và nói: “Tiến sĩ Sherif! Nếu ông làm thế, tôi sẽ nện ông đấy.”[3]
Cuối cùng, đám trẻ nhận ra chúng đang bị thao túng, sau khi một cậu bé phát hiện ra một cuốn vở ghi chép rất chi tiết những hoạt động của hai nhóm. Sau đó, họ chẳng còn lựa chọn nào khác ngoài việc chấm dứt thí nghiệm. Nếu có điều gì được chứng minh thì đó là một khi đám trẻ đã trở thành bạn bè, rất khó để khiến cho chúng đấu lại nhau. Nhiều năm sau, một người trong nhóm tiến hành thí nghiệm đã nói về những nhà tâm lý: “Họ hiểu sai bản chất con người. Chắc chắn họ hiểu sai về trẻ em.”[4]
❀ ❀ ❀
[1] Gina Perry, The Lost Boys. Inside Muzafer Sherif’s Robbers Cave Experiment (London, 2018), tr. 39.
[2] Như trên tr. 138.
[3] Như trên tr. 139.
[4] Như trên tr. 146.
