Mùa hè năm 1999, tại một trường học ở thị trấn Bornem của Bỉ, chín đứa trẻ cùng mắc một căn bệnh lạ. Buổi sáng, khi chúng đến trường thì không có bất kì dấu hiệu nào cho thấy chúng đang bị bệnh; nhưng sau bữa trưa, chúng bắt đầu có triệu chứng: ốm, đau đầu, nôn mửa, tim đập nhanh. Khi tìm hiểu nguyên nhân, điều duy nhất các giáo viên nghĩ đến là thức uống Coca-Cola mà chín đứa trẻ đã uống trong giờ giải lao.
Chẳng mất nhiều thời gian để giới báo chí hóng được câu chuyện. Tại trụ sở chính của Coca-Cola điện thoại đổ chuông dồn dập. Ngay trong tối đó, công ty đã ra thông cáo báo chí với nội dung sẽ thu hồi tất cả sản phẩm của họ trên toàn nước Bỉ. Một phát ngôn viên của Coca-Cola đã lên tiếng: “Chúng tôi đang tích cực điều tra nguyên nhân và hi vọng trong thời gian sớm nhất, đưa ra câu trả lời xác đáng cho khách hàng của chúng tôi.”[1]
Nhưng quá muộn. Các triệu chứng mà chín em học sinh đó gặp phải đã nhanh chóng lan ra khắp nước Bỉ, thậm chí còn vượt qua biên giới và lan sang cả Pháp. Những đứa trẻ nhợt nhạt, mềm oặt nằm trên xe cấp cứu. Chỉ trong vài ngày, sự nghi ngờ còn đổ dồn lên mọi sản phẩm Coca-Cola như: Fanta, Sprite, Nestea, Aquarius… tất cả các sản phẩm này bỗng chốc trở thành mối nguy hại cho mọi trẻ em. “Sự cố Coca-Cola” đã gây ra cuộc khủng hoảng tài chính tồi tệ nhất trong lịch sử 107 năm kể từ khi thành lập công ty, buộc họ phải thu hồi 17 triệu thùng đồ uống ở Bỉ và tiêu hủy tất cả số hàng lưu kho[2]. Tổn thất lên đến hơn 200 triệu đô la.[3]
Chỉ vài tuần sau, các chuyên gia về độc tố đã có trong tay bản kết quả điều tra. Họ đã tìm thấy gì sau khi thực hiện các xét nghiệm lon Coca? Kì lạ là chẳng có gì cả. Không có thuốc trừ sâu. Không mầm bệnh. Không kim loại nặng. Không một yếu tố gây ngộ độc nào. Vậy còn kết quả xét nghiệm các mẫu máu và nước tiểu từ hàng trăm bệnh nhân thì sao? Cũng chẳng có gì, mọi chỉ số đều bình thường. Các bác sĩ xét nghiệm không thể tìm thấy bất kì tác nhân gây bệnh nào đã gây ra các triệu chứng khiến hơn một nghìn đứa trẻ phải nhập viện.
Một nhà nghiên cứu đã trả lời rằng: “Không nghi ngờ gì cả, những trẻ đó thực sự bị bệnh, nhưng không phải vì chúng đã uống Coca.”[4]
Sự cố Coca-Cola khiến chúng ta liên tưởng đến một câu hỏi triết học lâu đời.
Chân lý là gì?
Có những điều luôn đúng trong mọi trường hợp cho dù bạn có tin hay không, chẳng hạn như: nước sôi ở 100°C, hút thuốc có hại cho sức khỏe, Tổng thống Kennedy bị ám sát ở Dallas vào ngày 22 tháng 11 năm 1963…
Tuy nhiên, bên cạnh những điều hiển nhiên đúng lại có một số điều có khả năng trở thành hiện thực nếu chúng ta tin những điều đó là đúng. Niềm tin của chúng ta được các nhà xã hội học gọi là lời tiên tri tự ứng nghiệm (self-fulfilling prophecy). Nghĩa là nếu bạn dự đoán một ngân hàng sẽ phá sản và điều đó đủ sức thuyết phục nhiều người đóng tài khoản của họ lại thì khi đó, chắc chắn ngân hàng này sẽ phá sản.
Hoặc hãy xem tác dụng của hiệu ứng giả dược (placebo effect). Nếu bác sĩ đưa cho bạn một viên thuốc giả và nói nó sẽ giúp bạn khỏi bệnh, thì có khả năng bạn sẽ thấy sức khỏe của mình dần trở nên tốt hơn. Lời trấn an càng ấn tượng thì cơ hội khỏi bệnh càng lớn. Nhìn chung, việc tiêm chích có hiệu quả hơn việc uống thuốc. Thậm chí vào thời xưa, việc chích máu cũng có tác dụng chữa bệnh, không phải vì y học thời trung cổ quá hiệu nghiệm, mà vì người ta tin rằng những thủ thuật y học quyết liệt ắt hẳn phải có tác dụng.
Và cách trấn an bệnh nhân mạnh mẽ nhất là gì? Phẫu thuật! Bác sĩ khoác lên người chiếc áo blu trắng, thực hiện gây mê và trở ra, tự thưởng cho mình một tách cà phê. Khi bệnh nhân tỉnh lại, bác sĩ phẫu thuật liền thông báo là ca mổ rất thành công. Một nghiên cứu do tạp chí British Medical Journal thực hiện đã so sánh hiệu quả giữa quy trình phẫu thuật thực tế với việc phẫu thuật giả (cho những bệnh như đau lưng và ợ nóng) và đưa ra kết luận rằng các giải pháp trấn an cũng thật sự phát huy tác dụng với ba phần tư số trường hợp, và tới một nửa là có hiệu nghiệm giống như làm thật.[5]
Nhưng nó cũng có tác dụng theo cách khác.
Chẳng hạn bạn uống một viên thuốc giả, và nghĩ rằng nó khiến mình bị bệnh, kết quả là bạn có khả năng bị bệnh đúng như những gì bạn nghĩ. Bác sĩ cảnh báo bệnh nhân rằng loại thuốc họ sử dụng sẽ gây ra tác dụng phụ, và họ sẽ thấy mình mắc những triệu chứng đó. Hiệu ứng phản dược (nocebo effect), vẫn chưa được kiểm chứng hay nghiên cứu chính thức, bởi để thực hiện những thí nghiệm này còn phải xét đến khía cạnh đạo đức nghề y khi thuyết phục những người khỏe mạnh tin rằng họ bị bệnh. Dù sao thì mọi bằng chứng đều chỉ ra rằng hiệu ứng phản dược có thể rất mạnh mẽ.
Đó cũng là kết luận của giới quan chức y tế Bỉ đưa ra trong vụ Coca-Cola năm 1999. Có thể một hoặc hai lon Coca mà những đứa trẻ ở Bornem uống thực sự có vấn đề. Ai dám khẳng định chứ?! Nhưng với hàng trăm chai Coca khác thì hẳn các nhà khoa học phải biết rõ nó thực sự có vấn đề hay không. Họ hiểu rằng vấn đề nằm ở chỗ, hàng trăm đứa trẻ trên khắp đất nước đã bị lây nhiễm chứng bệnh “tâm lý đám đông”. Nói đơn giản hơn là: những đứa trẻ đó đã tưởng tượng ra nó.
Còn chưa kể đến những nạn nhân giả vờ mắc bệnh. Hơn một nghìn trẻ em Bỉ thực sự bị nôn mửa, phát sốt và chóng mặt. Vậy mới thấy nếu niềm tin của bạn vào một điều gì đó đủ lớn, thì điều đó sẽ trở thành sự thật. Nếu có một bài học cần rút ra từ hiệu ứng phản dược, thì đó là: các ý tưởng không đơn thuần chỉ là các ý tưởng. Chúng ta là những gì chúng ta tin. Chúng ta sẽ tìm thấy những gì chúng ta muốn tìm. Và những gì chúng ta dự đoán sẽ trở thành hiện thực.
Đến đây, có lẽ bạn đã hiểu điều tôi muốn nói: nếu chúng ta nhìn nhân tính bằng nhãn quan u ám thì cũng tương tự như hiệu ứng phản dược.
Nếu chúng ta tin rằng: mọi người không đáng tin, thì chúng ta sẽ dùng chính cách đó đối xử với người khác, thậm chí còn gây tổn thương cho tất cả mọi người. Một vài ý tưởng có sức mạnh định hình thế giới, chẳng hạn như quan điểm của chúng ta về người khác, vì cuối cùng bạn sẽ nhận được điều đúng như những gì bạn kì vọng.
Nếu chúng ta muốn giải quyết những thách thức lớn của thời đại – biến đổi khí hậu, mất niềm tin nơi con người – tôi nghĩ, điều trước tiên, chúng ta cần làm là nuôi dưỡng những quan điểm tốt về bản chất con người.
Để độc giả được rõ, tôi muốn khẳng định rằng cuốn sách này không phải là một bài thuyết giáo về “tính bản thiện” của con người. Rõ ràng, chúng ta không phải là những thiên thần. Chúng ta là những sinh vật phức tạp, có những mặt tốt và cả những mặt không tốt, vấn đề là chúng ta đang hướng tới mặt nào.
Luận điểm của tôi chỉ đơn giản là: chúng ta – về bản chất, như những đứa trẻ sống trên một hòn đảo hoang, khi chiến tranh nổ ra hay thiên tai ập đến – có thiên hướng mạnh mẽ hướng về mặt tốt, mặt lương thiện của mình. Bằng những lập luận hết sức khoa học, tôi sẽ chứng minh quan điểm tích cực về bản chất con người thực tế là như thế nào. Tôi cũng tin thực tế còn có thể trở nên tốt hơn những gì tôi nghĩ nếu tất cả chúng ta bắt đầu tin như vậy.
Tôi từng đọc một truyện ngụ ngôn, nó khá thú vị đồng thời chứa đựng một chân lý vô cùng đơn giản nhưng lại hết sức sâu sắc:
Một ông già nói với cháu mình rằng: “Trong lòng ông đang diễn ra một trận chiến kịch liệt giữa hai con sói. Một con sói độc ác – giận dữ, tham lam, ghen ghét, ngạo mạn và hèn nhát. Con còn lại rất tốt bụng – hiền lành, yêu thương, khiêm nhường, hào phóng, trung thực và đáng tin. Hai con sói này cũng đang tranh đấu bên trong cháu và bên trong tất cả mọi người”.
Cậu bé liền hỏi lại: “Vậy con sói nào sẽ thắng ạ?”
Ông già mỉm cười trả lời: “Con nào mà cháu nuôi dưỡng và chăm sóc thì con đó sẽ thắng”.
❀ ❀ ❀
[1] Trích trong CNN Money, “Coke Products Recalled” (ngày 15 tháng 6 năm 1999).
[2] B. Nemery, B. Fischler, M. Boogaerts, D. Lison và J. Willems, “The Coca-Cola Incident in Belgium, June 1999”, Food and Chemical Toxicology (số 11, 2002).
[3] Victoria Johnson và Spero c. Peppas, “Crisis Management in Belgium: the case of Coca-Cola” tạp chí quốc tế Corporate Communications (số 1,2003).
[4] Bart Dobbelaere, “Colacrisis was massahysterie”, De Standaard (ngày 2 tháng 4 năm 2000).
[5] Karolina Wartolowska chủ biên, “Use of Placebo Controls in the Evaluation of Surgery: Systematic Review”, tạp chí British Medical (ngày 21 tháng 5 năm 2014).
