Có những thời điểm không thể nào ngoảnh mặt làm ngơ và chân lý thì không chấp nhận bị gạt sang một bên. Tháng 10 năm 2015, một đoàn đại biểu các quan chức hàng đầu tại trại giam của North Dakota đã trải qua một thời điểm như vậy.
Sự việc diễn ra trong một chuyến tham quan, làm việc ở Na Uy. Với những người không biết, North Dakota là một bang khá thưa dân, bảo thủ. Tỷ lệ người bị tống giam cao gấp tám lần so với Na Uy.[1] Các nhà tù ở bang này như thế nào ư? Đó là những nơi giam giữ kiểu cũ; gồm những hành lang dài, chấn song và quản ngục lạnh lùng. Các quan chức Mỹ không kì vọng học được nhiều từ chuyến đi. Sau này, một người kể lại: “Tôi rất vênh vang. Tôi sẽ thật sự thấy gì ngoài những thứ tôi gọi là nhà tù IKEA chứ?”[2]
Nhưng rồi họ thấy các nhà tù. Halden. Bastøy. Sự yên tĩnh. Sự tin tưởng. Các tù nhân và cai ngục giao tiếp với nhau.
Buổi tối, giám đốc Sở Cải huấn North Dakota ngồi ở quầy bar khách sạn Radisson ở Oslo. Leann Bertsch – được các đồng nghiệp của bà ấy biết đến là người rất cứng rắn và không thể lay chuyển – bắt đầu khóc. “Làm sao chúng ta lại nghĩ việc tống những con người vào trong những không gian như chuồng gà là điều ổn thỏa nhỉ?”[3]
Giữa năm 1972 và 2007, số người bị tống giam ở Hoa Kỳ, được điều chỉnh theo sự gia tăng dân số đã tăng thêm hơn 500%.[4] Và những tù nhân ấy bị nhốt trung bình 63 tháng – lâu hơn gấp 7 lần ở Na Uy. Ngày nay, gần một phần tư số tù nhân trên thế giới ngồi sau những chấn song tại Mỹ.
Việc bắt giam tràn lan là kết quả của chính sách có chủ ý. Giáo sư James Wilson và những người ủng hộ ông đều tin rằng càng bắt nhốt được nhiều người thì tỉ lệ tội phạm càng giảm. Nhưng sự thật là nhiều nhà tù Mỹ chuyển thành những trại cải huấn, trường nội trú cho những tên tội phạm – những trường nội trú tốn kém đó lại sản sinh ra những kẻ lưu manh hoàn hảo hơn.[5] Vài năm trước, người ta phát hiện ra một cơ sở nội trú lớn ở Miami nhồi nhét tới 24 tù nhân trong một buồng giam chật hẹp, họ chỉ được phép ra ngoài hai lần mỗi tuần và mỗi lần là một tiếng. Kết quả là những “trận đánh nhau tàn bạo theo kiểu võ sĩ giác đấu” giữa các tù nhân diễn ra một cách thường xuyên.[6]
Các tù nhân được thả ra từ thiết chế này là mối đe dọa thực sự cho xã hội. Một cựu tù nhân ở California nói: “Đa số chúng tôi trở thành đúng như những điều mà người ta nói về chúng tôi vậy: bạo lực, bất cần lý lẽ và không biết cách hành xử như những người có ý thức.”[7]
Sau khi Leanne Bertsch trở về từ Na Uy, bà nhận ra rằng các nhà tù North Dakota cần phải thay đổi. Bà và nhóm của bà vạch ra một sứ mệnh mới: “Vận hành nhà tù theo cách nhân văn.”[8]
Bước đầu tiên là gì ư? Xếp xó mớ lý thuyết cửa sổ vỡ. Nếu trước đây, trong luật của nhà giam quy định hơn 300 vi phạm – chẳng hạn, không mặc áo có thể khiến bạn bị biệt giam – thì giờ tất cả những quy định đó đều bị loại bỏ.
Tiếp theo, một giao thức mới được đặt ra cho cai ngục đó là mỗi cai ngục phải có ít nhất hai cuộc trò chuyện với các tù nhân trong một ngày. Đây là một bước chuyển lớn và vấp phải sự phản đối mạnh mẽ. Một cai ngục nói: “Tôi sợ chết khiếp. Tôi cũng sợ thay cho cả các nhân viên. Tôi sợ cho trại. Tôi sợ khi chúng tôi nhắc đến một tù nhân cụ thể nào đó, nhưng hóa ra tôi đã nhầm.”[9]
Nhiều tháng trôi qua, các cai ngục bắt đầu cảm thấy thoải mái hơn trong công việc của họ. Họ bắt đầu tổ chức một nhóm hợp xướng và mở các lớp vẽ. Nhân viên và tù nhân bắt đầu cùng chơi bóng rổ. Và số lượng các sự cố hay những vụ bạo lực giảm đáng kể. Một cai ngục cho biết nếu trước kia, các sự cố diễn ra “ít nhất ba hoặc bốn lần một tuần. Ai đó tìm cách tự sát hoặc có người cố làm ngập buồng giam hay gây mất trật tự. Thì gần như chẳng có sự cố nào tương tự như vậy xảy ra trong năm đó.”[10]
Kể từ đó, các quan chức hàng đầu từ sáu bang khác của Hoa Kỳ và nhiều hơn nữa đã tổ chức những chuyến thăm các nhà tù ở Na Uy.
Giám đốc Bertsch ở North Dakota tiếp tục nhấn mạnh rằng cải cách là vấn đề cần thiết. Nhốt toàn bộ dân cư là một ý tưởng thật tồi tệ. Và mô hình của Na Uy đã tạo ra những tác động tích cực và hiệu quả thấy rõ. Đỡ tốn kém hơn. Thực tiễn hơn.
Giám đốc Bertsch tuyên bố: “Tôi không phải một người theo chủ nghĩa tự do. Tôi chỉ thực tế mà thôi.”[11]
❀ ❀ ❀
[1] Sáng kiến Chính sách Nhà tù, “North Dakota Profile” (prisonpolicy.org, truy cập ngày 17 tháng 12 năm 2018).
[2] Dylan Matthews và Byrd Pinkerton, “How to Make Prisons More Humane”, Vox (podcast, ngày 17 tháng 10 năm 2018).
[3] Dashka Slater, “North Dakota’s Norway Experiment”, Mother Jones (tháng 7/8 năm 2017).
[4] Hội đồng Nghiên cứu Quốc gia, The Growth of Incarceration in the United States. Exploring Causes and Consequences (Washington DC, 2014), tr. 33.
[5] Francis T. Cullen, Cheryl Lero Jonson và Daniel s. Nagin, “Prisons Do Not Reduce Recidivism. The High Cost of Ignoring Science”, tạp chí The Prison, tập 91, số 3 (2011). Xem thêm M. Keith Chen và Jesse M. Shapiro, “Do Harsher Prison Conditions Reduce Recidivism? A Discontinuity-based Approach”, tạp chí American Law and Economics, tập 9, số 1 (2007).
[6] “Louis Theroux Goes to the Miami MegaJail”, BBC News (ngày 20 tháng 5 năm 2011).
[7] Berger, “Kriminalomsorgen: A Look at the World’s Most Humane Prison System in Norway”, tr. 23.
[8] Slater, “North Dakota’s Norway Experiment”.
[9] Cheryl Corley, “North Dakota Prison Offi cials Think Outside The Box To Revamp Solitaiy Confi nement”, NPR (ngày 31 tháng 7 năm 2018).
[10] Như trên.
[11] Slater, “North Dakota’s Norway Experiment”.
