Năm 2001, một cuộc gọi đến từ BBC.

Đó là thời kì đầu của các chương trình truyền hình thực tế. Chương trình Big Brother vừa mới ra mắt và các đài truyền hình ở khắp nơi bận rộn nghĩ ra những ý tưởng sản xuất để giành được sự quan tâm của khán giả. Do đó, đề nghị của BBC không hoàn toàn tự nhiên mà có: Một lần nữa, quý vị có quan tâm đến thí nghiệm hãi hùng cùng như các tù nhân và cai ngục đó không? Nhưng lần này thí nghiệm đó sẽ được phát sóng trên khung giờ vàng?

Người trực tiếp tiến hành thí nghiệm là Alexander Haslam và Stephen Reicher, hai tiến sĩ tâm lý học, và đó là một đề xuất trong mơ với họ. Vấn đề lớn trong Thí nghiệm Nhà tù Stanford nằm ở chỗ: đó là thí nghiệm vô đạo đức đến mức không ai dám tái hiện nó, và vì vậy trong nhiều thập kỉ Zimbardo được hưởng lợi từ chính thí nghiệm đó. Nhưng giờ đây hai nhà tâm lý học người Anh này được trao cơ hội để làm lại thí nghiệm đó, trên màn hình.

Haslam và Reicher đồng ý với hai điều kiện. Một, họ sẽ toàn quyền kiểm soát nghiên cứu. Hai, một ủy ban đạo đức sẽ được quyền chấm dứt thí nghiệm bất kì lúc nào nếu mọi chuyện có nguy cơ vượt ra ngoài tầm kiểm soát.

Trong khoảng thời gian trước khi phát sóng, báo chí Anh tràn ngập những lời đồn đoán. Người ta sẽ lún sâu đến mức nào? “Phải chăng chương trình truyền hình thực tế này điên rồ?”, tờ Guardian đặt câu hỏi.[1] Ngay cả Philip Zimbardo cũng thể hiện thái độ phẫn nộ, ông nói: “Rõ ràng họ đang làm lại thí nghiệm này với hi vọng rằng sẽ tạo ra tấn bi kịch dữ dội chẳng khác gì nghiên cứu của tôi.”[2]

Khi phần đầu tiên của The Experiment lên sóng vào ngày 1 tháng 5 năm 2002, hàng triệu người khắp nước Anh ngồi dán mắt vào tivi. Điều xảy ra tiếp theo giống như những đợt sóng xung kích lan đi khắp…

Thực tế, nó không hề như vậy.

Những gì xảy ra tiếp theo là chẳng có gì xảy ra cả. Phải rất kiên nhẫn tôi mới có thể ngồi xem cho hết bốn phần dài cả tiếng đồng hồ. Hiếm khi tôi xem một chương trình mà nó nhàm chán đến tê dại đầu óc thế này!

Vậy ý tưởng của thí nghiệm do BBC thực hiện đã sai ở chỗ nào? Haslam và Reicher bỏ đi một điều: họ không hề nói với các cai ngục phải làm gì. Tất cả những gì các nhà tâm lý học làm là quan sát. Họ nhìn từ bên ngoài trong khi vài anh chàng bình thường ngồi tụ tập với nhau như thể đang ở một câu lạc bộ thể thao.

Mọi chuyện chỉ bắt đầu khi một cai ngục tuyên bố mình không cảm thấy hợp với vai cai ngục: “Nói thật là tôi muốn vào vai tù nhân…”

Sang ngày thứ hai, một người khác gợi ý chia sẻ đồ ăn của cai ngục với các tù nhân để khích lệ tinh thần họ. Rồi đến ngày thứ tư, khi thấy một vài tia lửa có thể lóe lên, một cai ngục khuyên một tù nhân: “Nếu bọn mình có thể theo đến hết vụ này, bọn mình sẽ tới quán rượu và nhậu một chầu.” Một cai ngục khác lại nói: “Chúng ta hãy thảo luận về chuyện này giống như những con người.”

Đến ngày thứ năm, một tù nhân đề xuất thiết lập một chế độ dân chủ. Ngày thứ sáu, vài tù nhân thoát khỏi buồng giam của mình. Họ tiến đến căng tin của cai ngục để hút thuốc, và các cai ngục nhanh chóng nhập bọn với họ. Ngày thứ bảy, cả nhóm bỏ phiếu tán thành lập ra một công xã.

Vài cai ngục tìm cách thuyết phục cả nhóm quay lại chế độ ban đầu, nhưng điều đó không được thực hiện một cách nghiêm túc cho lắm. Thí nghiệm rơi vào thế bế tắc và phải dừng lại. Phần cuối cùng chủ yếu gồm thước phim đám người ngồi ườn trên trường kỉ. Đến lúc cuối, chúng ta được thưởng thức vài cảnh quay xúc động đó là các nhân vật này ôm nhau, và sau đó một cai ngục đưa cho một tù nhân áo khoác của mình.

Trong khi đó khán giả cảm thấy họ bị lừa. Những bàn chân bị xích đâu? Sao không có túi giấy chụp lên đầu? Khi nào chúng tôi có thể xem được những trò chơi tàn bạo? BBC phát sóng bốn tiếng chỉ có cảnh: hút thuốc, chuyện phiếm và ngồi vớ vẩn liên tu bất tận. Hay như tờ Sunday Herald bình luận: “Chuyện gì xảy ra khi bạn đưa những người tốt vào một chỗ xấu và quay lên truyền hình? Ờm, thực tế là không có chuyện gì xảy ra cả.”[3]

Với các nhà sản xuất truyền hình, thí nghiệm bộc lộ một sự thật rằng: nếu bạn để mặc những người bình thường, thì sẽ chẳng có gì xảy ra cả. Hay tệ hơn, họ sẽ tìm cách bắt đầu xây dựng một cộng đồng hòa bình.

Từ góc độ khoa học, thí nghiệm này là một thành công vang dội. Haslam và Reicher xuất bản hơn 10 bài báo về các kết quả của họ trên các tạp chí học thuật uy tín. Nhưng với những người còn lại – BBC và khán giả của họ – thì đó là một thất bại. Do đó, nghiên cứu Nhà tù của BBC chìm vào quên lãng trong khi người ta vẫn nhắc đến Thí nghiệm Nhà tù Stanford.

Và Philip Zimbardo đã nói gì về chuyện này? Vào năm 2018, một nhà báo hỏi ông ta rằng có phải những phát hiện mới về chuyện bị thao túng như thế nào sẽ làm mọi người thay đổi cách nhìn nhận thí nghiệm của ông ta hay không, nhà tâm lý học đáp rằng ông ấy không quan tâm: “Người ta có thể nói bất kì điều gì họ muốn. Phải khẳng định rằng đó là nghiên cứu nổi tiếng nhất trong lịch sử ngành tâm lý học. Không có nghiên cứu nào mà mọi người nhớ đến sau 50 năm. Những người bình thường cũng biết đến nó. […] Giờ nó đã có cuộc đời của riêng nó. […] Tôi sẽ không bào chữa gì. Lời bào chữa mạnh mẽ nhất chính là sự trường tồn của thí nghiệm.”[4]

❀ ❀ ❀

[1] Emma Brockes, “The Experiment”, Guardian (ngày 16 tháng 10 năm 2001).

[2] Như trên.

[3] Graeme Virtue, “Secret service; What happens when you put good men in an evil place and film it for telly? Erm, not that much actually”, Sunday Herald (ngày 12 tháng 5 năm 2002).

[4] Blum, “The Lifespan of a Lie”.