Đêm đó, Sancho ngủ trong một chiếc giường gấp kê cùng phòng với Don Quixote. Cậu vốn rất muốn tránh điều này nếu có thể, bởi cậu thừa biết với hàng tá câu hỏi và câu trả lời, chủ nhân sẽ không để mình yên giấc. Cậu lại chẳng hề có tâm trạng trò chuyện lâu, vì vẫn còn âm ỉ đau đớn từ trận đòn roi vừa qua khiến việc mở miệng trở nên khó khăn. Thà rằng cậu được rúc vào một cái chòi rách ngủ một mình còn hơn ở trong căn phòng sang trọng ấy mà phải chung chèo. Và những lo lắng cùng dự cảm của cậu đã hoàn toàn chính xác: chủ nhân vừa mới ngả lưng đã cất lời:
— Ngươi nghĩ thế nào về cuộc phiêu lưu tối nay, hỡi Sancho? Sức mạnh của sự thờ ơ lạnh lùng thật lớn lao và hùng vĩ làm sao. Chính mắt ngươi đã thấy Altisidora qua đời, không phải vì mũi tên, gươm giáo, thứ vũ khí chiến trận nào, hay độc dược chí mạng, mà bởi nỗi đau trước sự cứng nhắc và lạnh lùng mà ta luôn dành cho nàng.
— Nàng muốn chết lúc nào, chết thế nào thì tùy, và xin cứ việc chết quách đi cho rồi, miễn là để tôi được yên — Sancho đáp. — Tôi có xui khiến nàng yêu đương hay lạnh nhạt với ai đâu. Tôi chẳng tài nào hiểu nổi việc hồi sinh của Altisidora, một cô nàng dở hơi hơn là khôn ngoan, lại có dính líu gì đến những đòn đau của Sancho Panza, như tôi đã thưa từ trước. Giờ thì tôi đã thấy rõ mồn một rằng trên đời này quả thực có phù thủy và những kẻ bị yểm bời. Cầu xin Chúa cứu rỗi tôi khỏi bọn họ, vì bản thân tôi chẳng thể tự cứu nổi mình. Thế nên, xin ngài hãy rủ lòng thương để tôi được ngủ, đừng tra hỏi gì nữa, trừ phi ngài muốn tôi lao đầu ra khỏi cửa sổ.
— Hãy ngủ đi, người bạn Sancho của ta — Don Quixote ôn tồn nói — nếu như những cú véo, những mũi kim đâm và cả những cái tát ngươi vừa nhận chịu để cho ngươi ngủ.
— Chẳng nỗi đau nào bì được với sự sỉ nhục của những cái tát — Sancho kêu lên — đơn giản vì chính lũ phù thủy mụ ma quái ấy, khỉ gió chúng nó, đã giáng lên mặt tôi! Nhưng một lần nữa, tôi này nỉ ngài hãy để tôi được ngủ, bởi giấc ngủ chính là sự xoa dịu cho những ai khốn khổ lúc thức tỉnh.
— Thôi được, tùy ngươi, và xin Chúa ở cùng ngươi.
Cả hai chìm vào giấc ngủ. Nhân cơ hội này, Cide Hamete, tác giả của bộ sử vĩ đại này, liền ghi chép và thuật lại những gì đã thúc giục công tước cùng phu nhân dàn dựng nên vở kịch công phu vừa qua. Chàng cử nhân Samson Carrasco, khi ấy vẫn khôn nguôi cay đắng vì từng bị Don Quixote đánh bại trong thân phận Hiệp sĩ Tấm Gương, khiến mọi toan tính của hắn đổ sông đổ bể, đã quyết tâm thử vận may một lần nữa với hy vọng vớt vát lại thể diện. Qua lời kể của người đưa thư gửi cho Teresa Panza - vợ của Sancho, hắn đã dò la được tung tích của Don Quixote. Thế là hắn sắm sửa một bộ giáp mới, một con ngựa khác, vẽ hình mặt trăng trắng lên khiên, và thuê một gã nông dân dắt la chở hành lý thay cho Tom Cecial - gã hầu cũ - vì sợ bị Sancho hoặc Don Quixote nhận mặt.
Khi đến lâu đài, công tước đã chỉ cho hắn con đường mà Don Quixote dự định đi để tham dự các cuộc đua ngựa tại Saragossa. Vị công tước cũng kể lại hết những trò đùa giỡn họ từng giở ra với lão hiệp sĩ, cả mưu kế giải yểm cho Dulcinea đánh đổi bằng tấm lưng của Sancho, và cuối cùng là cú lừa mà Sancho đã trổ tài với chủ nhân khi phao tin Dulcinea đã bị phù thủy biến thành một cô thôn nữ. Nghe xong, chàng cử nhân cười ngất ngây, vừa ngạc nhiên trước sự láu cá lẫn khờ khạo của Sancho, vừa kinh ngạc trước sự lú lẫn đã đi quá giới hạn của Don Quixote. Công tước khẩn khoản dặn dò hắn, dù có thắng hay thua, khi quay về cũng hãy ghé qua đây để thông báo kết quả. Chàng cử nhân tuân theo. Hắn lên đường tìm kiếm Don Quixote, nhưng không thấy ở Saragossa nên tiếp tục truy đuổi, và sự thể ra sao thì mọi người đều đã rõ. Khi quay lại lâu đài của công tước, hắn kể hết mọi chuyện: những điều kiện của cuộc tỉ thí, việc Don Quixote đang trên đường trở về giữ đúng lời hứa quy ẩn giang hồ, về quê gác kiếm suốt một năm ròng như một hiệp sĩ chân chính. Chàng cử nhân hy vọng rằng trong khoảng thời gian đó, chứng điên rồ của lão sẽ thuyên giảm. Đó cũng chính là mục đích thôi thúc hắn ngụy trang, bởi thật xót xa khi một quý tộc tài hoa như Don Quixote lại mất trí. Sau khi từ biệt công tước, hắn trở về làng chờ đợi Don Quixote đang theo sát phía sau.
Nắm bắt cơ hội này, vị công tước quyết định tiếp tục trò hề trêu chọc lão hiệp sĩ, vì ông ta vô cùng thích thú với mọi thứ liên quan đến bộ đôi Don Quixote và Sancho. Ông bố trí rất nhiều gia nhân cả đi bộ lẫn cưỡi ngựa canh gác khắp các ngả đường quanh lâu đài mà ông đoán Don Quixote sẽ đi qua trên đường về, ra lệnh bằng mọi giá phải đưa lão về đây, dù thuận tình hay ép buộc. Quả nhiên họ đã chặn được lão và phi ngựa báo tin cho công tước. Sẵn có kế hoạch từ trước, vừa hay tin lão đến, công tước liền lệnh thắp sáng toàn bộ đuốc và đèn trong sân, đặt Altisidora lên đài quan tài với đầy đủ nghi thức tang lễ long trọng như đã miêu tả. Mọi thứ được dàn dựng khéo léo và chân thực đến mức chẳng khác nào đời thực. Cide Hamete còn bình luận rằng, theo quan điểm của ông, những kẻ nghĩ ra trò đùa này cũng điên rồ chẳng kém gì nạn nhân của chúng, và công tước cùng phu nhân cũng chẳng cách kẻ ngốc là bao khi nhọc công đi chọc phá một đôi khờ khạo.
Trở lại với đôi chủ tớ, khi ánh ban mai hé rộ kéo theo nhu cầu thức giấc - bởi chiếc giường êm ái chưa bao giờ làm Don Quixote say đắm dù ở vị thế kẻ thắng hay bại - một người đang ngủ say, người kia thì nằm thao thức với muôn vàn suy nghĩ miên man. Altisidora, từ cõi chết trở về cõi sống theo trí tưởng tượng của Don Quixote và tiếp nối trò hề của chủ nhân, bước vào phòng. Nàng đội vòng hoa từng mang trên đài quan tài, khoác chiếc áo lụa trắng thêu hoa vàng, mái tóc xõa ngang vai, tay chống một cây gậy gỗ mun đen tuyền. Choáng váng và bối rối trước sự xuất hiện ấy, Don Quixote rụt cổ lại, trùm kín mít chăn mền lên đầu, cứng họng chẳng nói nên lời hay làm được một cử chỉ lịch sự nào.
Altisidora ngồi xuống chiếc ghế tựa ở đầu giường, thở dài thườn thượt rồi cất giọng yếu ớt, dịu dàng:
— Khi những bậc danh giá và các thiếu nữ thùy mị giẫm đạp lên danh dự, thả lỏng cho lưỡi mình phá vỡ mọi phép tắc để phơi bày những bí mật thầm kín nhất trong tim, họ đã bị đẩy vào bước đường cùng. Thiếp đây, ngài Don Quixote xứ La Mancha, chính là một kẻ như thế: kiệt quệ, gục ngã, vò võ vì yêu nhưng vẫn nhẫn nhục và đức hạnh đến mức trái tim đã vỡ tan vì đau khổ và phải bỏ mạng. Hai ngày qua, thiếp đã chết, bị hạ gục bởi sự tàn nhẫn của ngài, hỡi vị hiệp sĩ vô cảm,
Ôi, đá mềm còn thấu tiếng than,
Mà sao lạnh giá ngút ngàn tim anh!
Hoặc ít ra, mọi người đều tưởng thiếp đã chết. Và nếu tình yêu không rủ lòng thương, để sự hồi sinh của thiếp gắn liền với những đớn đau của người quản gia thiện lành này, thì có lẽ thiếp vẫn mãi nằm lại ở thế giới bên kia rồi.
— Tình yêu có lẽ nên để sự hồi sinh ấy gắn liền với những đớn đau của con lừa nhà tôi thì tôi còn mang ơn hơn — Sancho chêm vào. — Nhưng thưa phu nhân - cầu mong trời phật ban cho ngài một người tình dịu dàng hơn chủ nhân tôi - ngài đã thấy gì ở thế giới bên kia? Dưới địa ngục có gì lạ không? Chắc chắn những kẻ chết vì tuyệt vọng phải về đấy rồi.
— Nói thật với anh nhé — Altisidora đáp — chắc là tôi chưa chết hẳn, vì tôi có bén mảng tới địa ngục đâu. Nếu đã đặt chân xuống đó, dẫu có xoay xở thế nào thì đố mà ngoi lên được. Sự thật là tôi đã đến cánh cửa âm phủ, nơi khoảng chục con quỷ đang đánh quần vợt. Lũ chúng nó đều mặc quần cộc, áo chẽn, cổ áo viền ren Flanders và cổ tay đính đăng ten buông rủ để lộ bốn phân cánh tay cho bàn tay trông dài hơn. Trên tay chúng cầm những chiếc vợt bằng lửa, nhưng điều khiến tôi kinh ngạc hơn cả là những cuốn sách trông có vẻ phù phiếm, toàn chữ nghĩa rỗng tuếch lại được dùng thay cho bóng tennis. Thật là một điều kỳ lạ! Tuy nhiên, điều đó chưa làm tôi sốc bằng việc nhận ra rằng, trong khi người chơi bình thường thường vui khi thắng, buồn lúc thua, thì ở đó, tất cả đều gầm gừ, càu nhàu và chửi rủa lẫn nhau.
— Chẳng có gì lạ — Sancho bình luận — vì lũ quỷ, dù chơi hay không, chẳng bao giờ biết thỏa mãn, dẫu thắng hay thua.
— Có thể lắm — Altisidora tiếp lời — nhưng còn một điều nữa làm tôi ngạc nhiên, à không, lúc ấy làm tôi ngạc nhiên, là chẳng có quả bóng nào chịu nổi cú đánh đầu tiên hay dùng lại được lần thứ hai. Thật kỳ diệu là những cuốn sách cứ nối tiếp nhau xuất hiện không ngớt, cả cũ lẫn mới. Có cuốn vừa mới tinh, bìa bọc đẹp đẽ, bị chúng vung vợt đánh phăng một cái rách bươm ruột gan, các trang giấy bay tứ tung. "Đấy là sách gì thế?" - một con quỷ hỏi con khác, và con kia đáp: "Đó là 'Phần hai lịch sử Don Quixote xứ La Mancha', không phải do tác giả gốc Cide Hamete viết, mà bởi một kẻ tự nhận là người Tordesillas sinh ra ở Aragon". "Ném quái nó đi!" - con đầu đàn thét lên - "Tống cổ xuống tận đáy vực khuất mắt ta mau!". "Tệ đến thế cơ à?" - con kia hỏi. "Tệ đến mức" - con đầu đàn đáp - "nếu ta cố tình viết một cuốn dở hơn thì cũng chẳng tài nào làm nổi". Bọn chúng tiếp tục trận đấu, đánh tơi bời những cuốn sách khác. Còn tôi, khi nghe chúng nhắc đến tên Don Quixote - người mà tôi hằng yêu mến và tôn thờ - đã cố ghi nhớ lấy viễn cảnh kỳ lạ này vào tâm trí.
— Chắc chắn đó chỉ là một ảo ảnh — Don Quixote điềm tĩnh nói — bởi chẳng có ai khác ngoài tôi trên thế gian này. Cuốn sử ấy đã chuyền tay thiên hạ từ lâu, nhưng chẳng ở lại chỗ nào lâu đâu, vì ai đọc cũng phải cho nó vài cú đá. Tôi chẳng mảy may bận lòng khi nghe nói mình đang lang thang dưới đáy vực tối tăm hay giữa ban ngày ban mặt dưới cõi trần, bởi nhân vật mà cuốn sử ấy đề cập không phải là tôi. Nếu nó là một tác phẩm hay, trung thực và chân chính, nó sẽ sống mãi với thời gian; nhưng nếu là thứ bỏ đi, thì hành trình của nó từ lúc sinh ra cho đến khi chôn vùi cũng chẳng kéo dài là bao.
Altisidora toan tiếp tục màn than vãn trách móc Don Quixote thì ông ngắt lời:
— Ta đã nhiều lần thưa với phu nhân rằng, ta rất lấy làm tiếc khi ngài đem lòng thương nhớ ta, bởi thứ ta có thể đáp lại chỉ là lòng biết ơn chứ tình cảm thì không. Ta sinh ra là để thuộc về Dulcinea del Toboso, và định mệnh - nếu có thế lực đó - đã gắn kết ta với nàng. Cho rằng bất kỳ người đẹp nào khác có thể thay thế vị trí của nàng trong tim ta là một điều hoang tưởng. Lời tuyên bố thẳng thắn này hy vọng sẽ đủ sức kéo ngài trở lại khuôn phép của sự khiêm nhường, vì chẳng ai có thể ép mình làm những chuyện bất khả thi.
Nghe đến đây, Altisidora nổi giận đùng đùng, hằn học thét lên:
— Chúaạ quỷ thật! Đồ Don Khô Cá, cái linh hồn mộc cối, cái hòn đá cuội, cứng đầu cứng cổ hơn cả gã nhà quê được nhờ vả mà cứ cắm đầu làm tới! Nếu ta nhào vô đây, ta móc mắt ngươi ra bây giờ! Ngươi tưởng ngươi là Hiệp sĩ Bại trận, Hiệp sĩ Ăn đòn chắc, mà ta phải chết vì ngươi hả? Tất cả những gì ngươi thấy tối nay chỉ là màn kịch bịp bợm thôi! Ta chưa đến mức hy sinh dù chỉ một móng tay cho một tên lạc đà như ngươi, huống chi là chết!
— Điều đó thì tôi tin chắc — Sancho phụ họa — vì chuyện mấy kẻ si tình u sầu đến chết chỉ là nhảm nhí. Họ nói thế cho sang mồm chứ còn làm được hay không thì... để Judas tin cho!
Đúng lúc ấy, chàng nhạc công, ca sĩ kiêm nhà thơ - người từng ngâm hai khổ thơ ban nãy - bước vào. Hắn cúi rạp người hành lễ trước Don Quixote và cất lời:
— Xin ngài hiệp sĩ hãy ghi tên và nhận thiếp vào hàng ngũ những tôi trung tận tụy nhất, bởi từ lâu thiếp đã vô cùng ngưỡng mộ danh tiếng lẫn chiến công hiển hách của ngài.
— Xin ngài cho biết quý danh - Don Quixote đáp lễ - để sự lịch thiệp của ta xứng đáng với tấm thịnh tình của ngài?
Chàng thanh niên đáp rằng mình chính là nhạc công hát dạo đêm qua.
— Quả thực - Don Quixote nhận xét - ngài sở hữu một chất giọng tuyệt trần, nhưng những gì ngài hát hình như chẳng đúng chỗ cho lắm. Bài thơ của Garcilasso thì liên quan gì đến cái chết của vị phu nhân này cơ chứ?
— Xin ngài đừng ngạc nhiên - chàng nhạc công phân bua - bởi đám thi sĩ non tay thời nay có thói quen ai thích gì viết nấy, thíchp chắp vá ở đâu thì chắp vá, chẳng cần biết có hợp cảnh hợp tình hay không. Hơn nữa, thời buổi này mọi sự ngớ ngẩn họ viết ra hay ca hát đều được vơ đũa cả nắm dưới cái mác "quyền tự do của thơ ca".
Don Quixote toan đáp lời thì công tước và phu nhân bước vào thăm. Theo sau đó là một cuộc trò chuyện rôm rả và thú vị, trong đó Sancho phun ra biết bao câu nói dí dỏm, xấc xược khiến đôi vợ chồng công tước không khỏi kinh ngạc trước cả sự ngây ngô lẫn sắc sảo của gã. Don Quixote liền khẩn khoản xin phép được lên đường ngay trong ngày hôm nay, bởi với một hiệp sĩ bại trận như ông, sống trong chuồng lợn còn hơn ở chốn hoàng cung. Họ vui vẻ chấp thuận, và phu nhân tiện miệng hỏi xem Altisidora đã lọt vào mắt xanh của ông chưa.
Ông đáp:
— Thưa phu nhân, xin phép được thưa thật với ngài rằng căn bệnh của cô thiếu nữ này hoàn toàn xuất phát từ sự nhàn rỗi, và liều thuốc chữa trị chính là công việc chân tay bận rộn, đều đặn. Chính cô ấy vừa nói rằng ở địa ngục người ta vẫn đan ren đấy thôi; và vì chắc chắn cô ấy biết cách làm, hãy đừng để chiếc suốt chỉ rời khỏi tay cô. Khi bận rộn đưa qua đưa lại những con suốt, hình bóng của người cô ta yêu sẽ chẳng thể lảng vảng trong tâm trí nữa. Đó là sự thật, là quan điểm cũng như lời khuyên chân thành của ta.
— Tôi cũng xinạ kiến thế — Sancho tiếp lời — vì từ bé đến giờ tôi chưa từng thấy một thợ đan ren nào chết vì yêu cả. Khi các cô nàng cắm cúi làm việc, tâm trí họ bận nghĩ đến việc hoàn thành sản phẩm hơn là tơ tưởng chuyện yêu đương. Tôi nói từ chính trải nghiệm bản thân: lúc đang cuốc đất, tôi nào có tơ tưởng gì đến mụ vợ già nhà tôi - ý tôi là Teresa Panza, người mà tôi yêu quý hơn cả con ngươi của mình.
— Ngươi nói phải đấy, Sancho — phu nhân cười bảo — ta sẽ lo liệu để Altisidora từ nay vùi đầu vào một thứ công việc thùa thêu nào đó, vì con bé cực kỳ khéo tay.
— Chẳng cần phải viện đến liều thuốc ấy đâu thưa phu nhân — Altisidora chen vào — chỉ cần nghĩ đến sự tàn nhẫn mà tên khốn nạn lang thang này đối xử với tôi cũng đủ để xóa sạch bóng hình hắn khỏi ký ức tôi rồi, chẳng cần trò trống gì sất. Được sự cho phép của điện hạ, xin cáo lui để không phải đập vào mắt tôi - chưa nói đến cái mặt sầu thảm của hắn - cái bản mặt gớm ghiếc xí xọn ấy.
— Đúng là câu tục ngữ: "Ghét của nào trời trao của ấy", hay "kẻ nào hay chửi là kẻ sẵn lòng tha thứ" — công tước cười lớn.
Altisidora bèn giả vờ lấy khăn tay chấm nước mắt, cúi đầu chào ông bà chủ rồi quay lưng bước ra khỏi phòng.
— Xui xẻo cho cô lắm, hỡi cô thiếu nữ tội nghiệp, xui xẻo cho cô thật! — Sancho lẩm bẩm — Cô lại đâm đầu vào một cái tâm hồn khô như cỏ cháy và một trái tim cứng như gỗ sồi. Phải là tôi cơ, thề có Chúa, thì "gà khác đã gáy vang cho cô rồi"!
Cuộc trò chuyện khép lại tại đó. Don Quixote sửa soạn y phục, dùng bữa trưa cùng công tước và phu nhân, rồi chính thức lên đường ngay chiều hôm đó.
