Công tước và phu nhân vô cùng thích thú khi trò chuyện với Don Quixote và Sancho Panza. Hơn lúc nào hết, họ càng quyết tâm thực hiện kế hoạch chơi khăm hai thầy trò bằng những màn kịch mang vỏ bọc của các cuộc phiêu lưu. Lần này, họ lấy những lời Don Quixote từng kể về hang Montesinos làm cơ sở để dàn dựng một vở kịch đình đám. Tuy nhiên, điều khiến phu nhân ngạc nhiên hơn cả là sự khờ khạo của Sancho lại có thể lớn đến mức tin sái cổ rằng Dulcinea thực sự bị yểm bùa, trong khi chính hắn mới là kẻ phù thủy và là kẻ mưu mô trong câu chuyện đó. Do đó, sau khi dặn dò tỉ mỉ đám gia nhân mọi việc phải làm, sáu ngày sau, họ đưa Sancho đi săn với một đoàn tùy tùng và phu săn đông đảo chẳng kém gì vua chúa.
Họ tặng Don Quixote một bộ đồ săn, còn Sancho một bộ bằng thứ vải lục hảo hạng nhất. Nhưng Don Quixote từ chối mặc, bảo rằng ông sắp phải trở lại với con đường chinh chiến gian khổ, không thể mang theo xiêm y hay hành lý. Ngược lại, Sancho vui vẻ nhận lấy món quà với ý định sẽ đem bán ngay khi có cơ hội.
Đến ngày hẹn, Don Quixote giáp trụ gọn gàng, Sancho cũng tươm tề chỉnh tề trên lưng chú Lừa Xám — vì dẫu họ có đổi cho một con ngựa, nhất quyết hắn cũng không chịu rời con vật cưng — rồi tiến vào giữa đoàn người đi săn. Phu nhân xuất hiện trong trang phục lộng lẫy. Bằng tất cả sự lịch thiệp và nhã nhặn nhường nhịn, Don Quixote liền dắt cương ngựa ngự giá cho bà, dẫu công tước có ý không muốn cho ông làm thế. Cuối cùng, đoàn người cũng đến một khu rừng nằm giữa hai ngọn núi cao. Sau khi bố trí các vị trí mai phục, đường mòn và phân công mọi người vào các ngả, cuộc săn bắt đầu với những tiếng hò hét, reo hò đinh tai nhức óc. Tiếng chó săn sủa vang trời kết hợp cùng tiếng tù và thổi rền rĩ khiến chẳng ai còn nghe thấy tiếng của ai nữa. Phu nhân xuống ngựa, tay lăm lăm một cây giáo nhọn chuyên săn lợn rừng rồi thủ thế ở lối đi quen thuộc của loài thú dữ. Công tước và Don Quixote cũng xuống ngựa, đứng canh ở hai bên cạnh bà. Riêng Sancho vẫn ngồi nguyên trên lưng lừa, rúc vào tận phía sau cùng vì hắn chẳng dám rời xa Lừa Xám, sợ nhỡ có tai hoạ gì ập xuống đầu. Cả nhóm vừa đứng xếp thành hàng cùng vài tên gia nhân thì chợt thấy một con lợn rừng to lớn, bị bầy chó săn rượt đuổi gắt gao và đám thợ săn bám sát phía sau, đang hùng hục lao thẳng về phía họ. Nó nhe nanh nghiến lợi, bọt mép sùi ra trắng xóa. Vừa trông thấy con vật, Don Quixote liền giương khiên che tay, tuốt gươm xông lên nghênh chiến. Công tước cũng lăm lăm ngọn giáo làm y hệt. Phu nhân suýt nữa cũng lao lên trước nếu không bị công tước ngăn lại. Chỉ có một mình Sancho, vừa thoáng thấy con quái thú đã vội vã bỏ mặc Lừa Xám, ba chân bốn cẳng chạy tháo thân tìm đường trèo lên một cây sồi cao. Nhưng khốn nỗi, giữa lúc hắn đang cuống cuồng bấu víu vào một cành cây để trèo lên ngọn thì ngọn cành bỗng gãy sụp. Trong cơn hoảng loạn, áo hắn vướng vào một nhánh cây cụt khác, khiến thân hình hắn lủng lẳng treo giữa không trung, chân chẳng chạm tới đất. Lâm vào cảnh khốn đốn ấy, chiếc áo khoác màu lục thì rách toạc ra, còn nghĩ đến viễn cảnh con thú dữ lỡ xổng tới chỗ mình thì tiêu đời, Sancho bắt đầu gào thét và kêu cứu thảm thiết đến mức những ai nghe tiếng mà không thấy người đều chắc mẩm hắn đã lọt vào hàm của thú dữ rồi. Cuối cùng, con lợn rừng nanh nọc ấy cũng gục ngã dưới những ngọn giáo đâm thấu từ tứ phía. Nghe tiếng kêu cứu của Sancho và nhận ra giọng hắn, Don Quixote quay lại thì thấy hắn đang lộn đầu treo tòng teng trên cây sồi, còn chú Lừa Xám — con vật trung tình chẳng đành bỏ rơi chủ trong lúc hoạn nạn — thì đứng ngay bên cạnh. Cide Hamete nhận xét rằng hiếm khi người ta thấy Sancho Panza mà lại vắng bóng Lừa Xám, hay thấy Lừa Xám mà không có Sancho Panza bên cạnh; tình cảm và sự gắn bó keo sơn giữa họ thật sâu sắc biết bao. Don Quixote tiến đến gỡ cho Sancho xuống. Vừa chạm chân xuống đất, hắn liền săm soi chỗ rách trên chiếc áo đi săn mà đau thắt cả ruột gan, cứ ngỡ bộ đồ ấy là gia tài quý giá để lại từ đời tổ tiên.
Trong lúc ấy, người ta đã vác con lợn rừng khổng lồ lên lưng một con la, phủ lên mình nó đầy cành hương thảo và nhánh ô-rô rồi khiêng đi như một chiến lợi phẩm về phía mấy chiếc lều bạt lớn đã được dựng sẵn giữa lòng khu rừng. Tại đó, các dãy bàn tiệc đã được bày biện ê chề với những món ăn sang trọng, xa hoa đến mức chỉ nhìn qua là đủ thấy địa vị và sự giàu có của những kẻ đã đứng ra khoản đãi. Vừa chỉ cho phu nhân xem chỗ rách trên bộ quần áo tơi tả, Sancho vừa than thở: “Giờ mà chúng ta đi săn thỏ hay chim chóc thì cái áo của tôi đâu đến nỗi thảm hại thế này. Chẳng hiểu người ta tìm thấy thú vị gì ở cái trò rình mò một con vật mà hễ sểnh ra là nó có thể cướp đi tính mạng bằng cặp nganh sắc nhọn của nó. Tôi nhớ hình như mình từng nghe người ta hát một câu ca dao thế này:
Don Quixote liền đáp: “Đó là một vị vua thời Goth, khi đi săn đã bị gấu ăn thịt.”
Sancho tiếp lời: “Chuẩn luôn ạ; và tôi thì chẳng đời nào muốn các bậc vua chúa lại đem thân ra làm mồi cho những hiểm nguy chỉ vì một thứ niềm vui mà theo tôi chẳng có gì là vui thú cả, bởi nó cốt để tàn sát một con vật vốn chẳng làm hại ai bao giờ.”
“Hoàn toàn ngược lại, hỡi Sancho, ngươi đã lầm to,” công tước lên tiếng. “Săn bắn là hoạt động thích hợp và cần thiết cho các bậc vua chúa hơn bất cứ ai khác. Thú săn bắn chính là hình ảnh thu nhỏ của chiến tranh; nó đòi hỏi mưu mẹo, sự khôn khéo và các thủ pháp tinh vi để khuất phục kẻ thù một cách an toàn; ở đó, con người ta phải chịu đựng cái lạnh cắt da hay cái nóng bức ngột ngạt, phải dẹp bỏ sự lười biếng và cơn buồn ngủ, rèn luyện thể lực, giúp gân cốt dẻo dai. Nói tóm lại, đó là một tao nhã không gây tổn hại cho ai mà lại mang lại niềm vui cho nhiều người. Và tuyệt nhất là nó không dành cho tất cả mọi người như những môn thể thao đồng quê khác, ngoại trừ nghề săn chim ưng vốn cũng chỉ dành cho vua chúa và các bậc đại vương. Thế nên, hỡi Sancho, hãy suy nghĩ lại đi, và khi nào lên làm thống đốc, ngươi hãy tập đi săn, rồi ngươi sẽ thấy ích lợi của nó cho mà xem.”
Sancho bèn cãi: “Dạ thưa, một vị thống đốc giỏi là kẻ bị gãy chân và chỉ nên ngồi nhà cho lành; thật là nực cười nếu người ta lặn lội đến tìm để bàn công chuyện mà ngài thống đốc lại dong ruổi trong rừng để hưởng lạc; chèo chống kiểu đó thì có mà hỏng bét cơ đồ. Thề có Chúa, thưa ngài, săn bắn với giải trí chỉ hợp với bọn nhàn rỗi chứ chẳng ích gì cho một vị thống đốc; thứ trò giải trí của tôi là đánh bài tú lơ khơ vào dịp lễ Phục Sinh, hay chơi bi-a vào các ngày Chủ nhật và ngày lễ; chứ mấy cái vụ săn bắn này chẳng hợp với thân phận tôi chút nào và cũng chẳng đả động gì đến lương tâm tôi sất.”
Công tước mỉm cười: “Chúa ban phước cho ngươi hy vọng mọi chuyện sẽ đúng như vậy; vì từ lời nói đến việc làm là cả một khoảng cách xa vời đấy.”
Sancho đáp tỉnh bơ: “Dẫu thế nào đi nữa, ‘của tin còn đó, người trả sòng phẳng chẳng sợ chi’, lại thêm ‘người được Chúa phù hộ thì làm ăn khấm khá hơn kẻ dậy sớm’, và ‘chính cái bao tử nuôi đôi chân chứ chẳng phải đôi chân mang cái bao tử’; ý tôi muốn nói là nếu Chúa giúp sức và tôi làm tròn bổn phận một cách lương thiện, chắc chắn tôi sẽ cai quản giỏi hơn cả chim ưng xám. Thưa rằng, cứ để họ đút ngón tay vào miệng tôi xem, họ khắc biết tôi có biết cắn hay không.”
Don Quixote phẫn nộ quát lên: “Nguyền rủa thay cái đồ Sancho khốn kiếp cùng toàn thể các thánh thần! Hỡi cái ngày mà — như ta đã bảo ngươi bao lần — ta được nghe ngươi thốt ra một câu rành mạch, hợp lý mà không đệm lấy một câu tục ngữ, bao giờ mới tới hỡi Chúa ơi? Xin các điện hạ hãy mặc kệ gã ngốc này đi, bởi hắn sẽ nhai nát tâm can quý vị bằng không chỉ hai, mà tới hai ngàn câu tục ngữ, lôi ra lúc nào cũng nhảm nhí và trơ trẽn hệt như... cầu Chúa ban cho hắn, hoặc cho chính tôi sức khỏe nếu tôi còn muốn nghe hắn lải nhải thêm một lời nào nữa!”
Phu nhân mỉm cười nói: “Những câu tục ngữ của Sancho Panza, dẫu có nhiều hơn cả kho tàng của vị Danh tướng Hy Lạp đi nữa, thì sự súc tích trong các châm ngôn của chúng cũng chẳng vì thế mà kém phần giá trị. Riêng phần tôi, tôi phải thừa nhận rằng chúng mang lại cho tôi niềm vui thú hơn hẳn những câu châm ngôn khác dẫu có được trích dẫn đúng chỗ hay đúng thời điểm hơn đi chăng nữa.”
Trong những câu chuyện phiếm vui vẻ như thế, họ bước ra khỏi lều để tiến vào khu rừng. Cả ngày hôm đó trôi qua trong việc đi thăm thú các điểm mai phục và nơi giấu mình. Rồi màn đêm buông xuống — tuy nhiên, lại không hề rạng rỡ hay tĩnh mịch như người ta có thể trông đợi vào một đêm giữa mùa hè; trái lại, nó mang theo một làn sương mù mờ ảo, thứ đã góp phần đắc lực cho âm mưu của công tước và phu nhân. Và thế là, khi màn đêm vừa buông xuống, lờ mờ ngay sau chạng vạng, đột nhiên toàn bộ khu rừng từ cả bốn phía bỗng rực cháy như bị lửa thiêu. Chẳng mấy chốc, từ khắp mọi ngả, tiếng còi hiệu cùng vô số nhạc cụ quân sự vang lên dồn dập, tựa như có mấy trung đoàn kỵ binh đang ào ạt tiến qua rừng. Ánh lửa bập bùng cùng thứ âm thanh chiến trận ấy suýt làm chói lòa đôi mắt và điếc đặc đôi tai của những kẻ đứng đó, hay nói đúng hơn là của tất cả những ai có mặt trong khu rừng. Tiếp sau đó là những tiếng reo hò ‘lelily’ vang dội theo kiểu người Moor mỗi khi xung trận; tiếng kèn lệnh, kèn đồng vang rền, tiếng trống cái dồn dập, tiếng sáo rúc lên liên hồi và nhanh đến mức bất kỳ ai không mất trí vì thứ âm thanh hỗn độn của ngần ấy thứ nhạc cụ thì quả là kỳ lạ. Công tước thì bàng hoàng, phu nhân ngỡ ngàng, Don Quixote thì kinh ngạc, còn Sancho Panza thì run như cầy sấy; nói tóm lại, ngay cả những kẻ vốn đã tường tận nguồn cơn cũng cảm thấy hoảng sợ. Trong nỗi sợ hãi bao trùm, một sự im lặng chết chóc chợt bao trùm lấy họ. Giữa lúc ấy, một tên lính đưa thư cải trang thành ác quỷ cưỡi ngựa đi ngang qua, tay không thổi kèn đồng mà rúc vào một chiếc tù và rỗng khổng lồ phát ra những âm thanh trầm đục đến rợn người.
Công tước cất tiếng gọi: “Này anh bạn đưa thư kia, ngươi là ai? Ngươi định đi đâu? Đám quân nào mà trông như đang hành quân qua khu rừng thế này?”
Tên đưa thư đáp lại bằng một giọng khàn đục, ngang phè: “Ta là quỷ sứ; ta đang đi tìm Don Quixote thành La Mancha; những kẻ đang kéo đến đây là sáu đạo quân phù thủy, đang hộ tống một cỗ xe khải hoàn chở nàng tuyệt thế Dulcinea del Toboso. Nàng đang bị yểm bùa, cùng với chàng hiệp sĩ hào hoa người Pháp Montesinos, đến để truyền đạt cho Don Quixote biết phải làm thế nào để giải yểm cho vị phu nhân ấy.”
Công tước liền nói: “Nếu ngươi thực là quỷ sứ như ngươi nói và như vẻ bề ngoài của ngươi bày tỏ, thì hẳn ngươi phải nhận ra vị hiệp sĩ Don Quixote thành La Mancha chứ, bởi ngài ấy đang đứng ngay trước mặt ngươi đây này.”
Con quỷ thề thốt: “Thề có Chúa và dẫu cho lương tâm có cắn rứt đi nữa, ta chưa từng để ý thấy điều đó, bởi tâm trí ta bận rộn với quá nhiều chuyện khác nên suýt quên mất nhiệm vụ chính mà ta tới đây.”
Sancho tấm tắc: “Con quỷ này quả là một tay ngay thẳng và là một tín đạo tốt lành; vì nếu không thì hắn đã chẳng dám thề thốt nhân danh Chúa và lương tâm của mình như thế; đến giờ thì tôi dám chắc ngay cả trong địa ngục sâu thẳm cũng vẫn có những linh hồn lương thiện đấy chứ.”
Con quỷ bấy giờ không xuống ngựa, quay sang phía Don Quixote và nói: “Vị hiệp sĩ bất hạnh nhưng dũng cảm Montesinos sai ta đến gặp ngươi, hỡi Hiệp sĩ Sư Tử (ước gì ta được chứng kiến ngươi lọt vào móng vuốt của chúng), nhắn rằng ngươi hãy chờ hắn ở bất cứ nơi nào ta tìm thấy ngươi, bởi hắn đang mang theo người phụ nữ được gọi là Dulcinea del Toboso, để hắn chỉ cho ngươi thấy những gì cần thiết nhằm giải yểm cho nàng; và vì ta không còn việc gì khác nên ta chẳng thể ở lại lâu hơn; chúc những ác quỷ loại như ta ở lại với ngươi, còn các thiện thần thì ở bên những quý nhân này.” Nói đoạn, hắn rúc một hồi tù và dài, quay đầu ngựa phóng đi thẳng mà chẳng mờ đợi bất kỳ lời đáp nào từ ai.
Tất cả mọi người đều dâng trào một nỗi kinh ngạc mới, đặc biệt là Sancho và Don Quixote. Sancho ngạc nhiên vì thấy người ta bất chấp sự thật để khăng khăng rằng Dulcinea đã bị phù phép; còn Don Quixote ngạc nhiên vì bản thân ông cũng chẳng tài nào dám chắc những gì xảy ra với mình trong hang Montesinos là thật hay giả. Giữa lúc ông đang chìm đắm trong mớ suy tư ấy, công tước liền hỏi: “Thưa ngài Don Quixote, ngài có định đợi không?”
Ông quả quyết đáp: “Tại sao lại không? Ta sẽ ở đây chờ đợi, hiên ngang và kiên định, dẫu cho cả địa ngục có kéo đến tấn công ta đi nữa.”
Sancho chen vào: “Thế thì, nếu tôi mà nhìn thấy thêm một con quỷ nào nữa hay lại nghe thấy tiếng tù và giống như vừa rồi, tôi thà xin đứng chờ ở tận xứ Flanders còn hơn.”
Màn đêm bấy giờ buông xuống càng lúc càng đặc quánh. Rất nhiều đốm sáng bắt đầu lướt qua khu rừng, hệt như những vệt sáng bốc lên từ lòng đất trông giống như sao băng qua mắt ta bay lượn trên bầu trời. Một thứ âm thanh hãi hùng cũng vang lên, tựa như tiếng kêu của những vành bánh xe bò đặc bằng gỗ, với thứ tiếng cọt kẹt chói tai, liên hồi — người ta bảo rằng tiếng động ấy đủ sức dọa cho gấu và sói phải tháo chạy nếu chúng lỡ bén mảng qua nơi xe đi qua. Bổ sung vào mớ hỗn độn ấy lại là một tiếng động khác ập đến làm gia tăng sự náo loạn, vì lúc này dường như ở cả bốn bề khu rừng, bốn cuộc giao tranh hoặc trận chiến đang diễn ra cùng một lúc. Ở góc này vang lên tiếng ì oạp trầm đục của một trận đại bác kinh hoàng, ở góc khác vô số tiếng súng hỏa mai đang nổ rền, tiếng hô hoán của các chiến binh nghe sát ngay bên tai, còn xa hơn chút nữa là tiếng reo hò chiến trận của người Moor lại dội lên từng hồi. Nói tóm lại, tiếng kèn túi, kèn sừng, kèn đồng, kèn lệnh, tiếng trống, tiếng đại bác, tiếng hỏa mai, và trên hết là thứ âm thanh đinh tai nhức óc của những chiếc xe bò, tất cả hòa quyện lại tạo thành một thứ tiếng ồn hỗn độn và khủng khiếp đến mức Don Quixote phải huy động hết thảy lòng dũng cảm mới có thể đối mặt nổi. Ngược lại, ý chí của Sancho hoàn toàn sụp đổ, hắn ngã lăn ra ngất xỉu ngay vạt áo của phu nhân. Bà cứ để mặc hắn nằm đó và lập tức ra lệnh hất nước vào mặt hắn. Mọi việc được tiến hành nhanh chóng, và hắn tỉnh lại đúng lúc một trong những chiếc xe bò với những vành bánh xe cọt kẹt trượt đến nơi. Cỗ xe được kéo bởi bốn con bò thản lê bước, toàn thân phủ những tấm thảm che màu đen; trên mỗi chiếc sừng bò người ta gắn một cây nến sáp lớn đang cháy sáng rực, còn trên nóc xe được dựng một chiếc ghế cao, ngự trên đó là một cụ già đáng kính với bộ râu trắng hơn tuyết và dài chấm thắt lưng. Cụ mặc một chiếc áo choàng dài bằng vải thô màu đen; và vì cỗ xe cắm chi chít hàng loạt ngọn nến nên người ta dễ dàng nhìn rõ mọi thứ trên đó. Dẫn đường cho cỗ xe là hai tên quỷ sứ gớm ghiếc, cũng mặc đồ vải thô, với những khuôn mặt vô cùng đáng sợ đến nỗi Sancho, vừa nhìn thấy một lần đã vội nhắm nghiịt mắt lại để không phải trông thấy chúng thêm lần nào nữa. Ngay khi cỗ xe dừng lại trước mặt, cụ già liền đứng dậy từ chiếc ghế cao ngất ngưởng, cất giọng vang dội: “Ta là nhà thông thái Lirgandeo.” Nói dứt câu, cỗ xe lầm lũi đi qua. Ngay sau đó là một cỗ xe khác có hình dáng y hệt, chở một vị cao niên khác đang ngồi trên ngai. Cỗ xe dừng lại, và vị này cất giọng trang nghiêm chẳng kém gì người đi trước: “Ta là nhà thông thái Alquife, người bạn lớn của Urganda Vô Danh,” rồi cỗ xe cũng lướt qua. Tiếp theo là một cỗ xe khác tiến tới với tốc độ tương tự, nhưng nhân vật ngự trên ngai không phải là một cụ già như hai vị trước, mà là một gã đàn ông vạm vỡ, tráng kiện với gương mặt hung hãn. Vừa đến nơi, gã cất giọng khàn đặc và đậm chất ma quỷ hơn nhiều: “Ta là phù thủy Archelaus, kẻ thù không đội trời chung của Amadis xứ Gaul cùng toàn bộ gia tộc hắn,” đoạn gã cũng cho xe đi qua. Đi được một đoạn ngắn, ba cỗ xe dừng lại và thứ âm thanh đơn điệu từ bánh xe của chúng cũng ngớt hẳn. Ngay sau đó, họ nghe thấy không phải tiếng động, mà là âm thanh của một bản hòa tấu du dương, êm dịu. Sancho mừng húm vì coi đó là một điềm lành, liền thưa với phu nhân — người mà hắn không rời nửa bước và cũng chẳng dời mắt lấy một giây: “Thưa phu nhân, ở đâu có tiếng nhạc thì ở đó chẳng thể có chuyện xấu xa được.”
Phu nhân đáp: “Cũng chẳng thể có điều xấu ở nơi có ánh sáng và quang đãng.”
Sancho cãi lại: “Lửa thì phát ra ánh sáng, và chỗ nào có đống lửa thì chỗ đó sáng trưng, hệt như chúng ta thấy mấy ngọn lửa vây quanh mình đây và nhỡ đâu chúng thiêu rụi chúng ta luôn; nhưng âm nhạc thì lại là điềm báo của sự vui vẻ và hội hè hân hoan.”
Don Quixote, người từ nãy đến giờ vẫn chăm chú lắng nghe mọi chuyện diễn ra, liền lên tiếng: “Điều đó còn phải chờ xem đã.” Và quả thực ông đã nói đúng, như chương tiếp theo sẽ minh chứng rõ ràng.
