Sách sử chép rằng chiều hôm đó Sancho không ngủ, nhưng để giữ lời hứa, ngay khi vừa dùng xong bữa trưa, hắn liền đến yết kiến nữ công tước. Vốn rất thích thú khi được nghe hắn trò chuyện, nàng liền bảo hắn ngồi xuống chiếc ghế thấp cạnh mình, dẫu cho phép lịch thiệp nhã nhặn khiến Sancho từ chối. Tuy nhiên, nữ công tước bảo rằng hắn phải ngồi xuống với tư cách là một vị tổng đốc và ăn nói với tư cách là một người hầu, bởi xét theo cả hai phương diện ấy, hắn hoàn toàn xứng đáng ngồi cả vào chiếc ghế của Cid Ruy Diaz đại anh hùng Campeador. Nhún vai tuân lệnh, Sancho ngồi xuống, và tất cả các thị nữ cùng các giám thị của nữ công tước vây quanh hắn, im lặng tuyệt đối để chờ nghe hắn cất lời. Thế nhưng, chính nữ công tước là người lên tiếng trước:
“Giờ thì chúng ta chỉ có một mình, chẳng có ai ở đây nghe lén, ta rất mong ngài tổng đốc có thể giải tỏa giúp ta một vài mối hoài nghi nảy sinh từ câu chuyện về Don Quixote vĩ đại đang được ấn hành. Thứ nhất: vì Sancho đáng kính chưa từng nhìn thấy Dulcinea, ý ta là tiểu thư Dulcinea del Toboso, cũng chưa từng mang thư của Don Quixote đến cho nàng, bởi bức thư ấy bị bỏ lại trong cuốn sổ tay ở Sierra Morena, sao hắn lại dám bịa ra câu trả lời cùng toàn bộ chuyện bắt gặp nàng đang sàng lúa, trong khi cả câu chuyện ấy chỉ là một sự dối trá, bịp bọt, gây tổn hại lớn nhường nào đến danh tiếng của tuyệt thế giai nhân Dulcinea? Một hành động hoàn toàn không xứng đáng với bản chất và sự trung thành của một người hầu giỏi?”
Nghe những lời ấy, Sancho chẳng nói một câu đáp lại, liền đứng phắt dậy khỏi ghế, bước đi nhẹ nhàng không một tiếng động, người khom xuống, ngón tay đặt lên môi, đi một vòng quanh phòng để lật tung các tấm thảm treo tường lên xem xét. Làm xong việc đó, hắn trở lại ghế ngồi của mình và nói: “Giờ thì, thưa phu nhân, sau khi đã thấy không có ai ngoài những người đứng quanh đây đang lén lút nghe lén chúng ta, tôi xin trả lời những điều phu nhân vừa hỏi, và bất cứ điều gì phu nhân muốn hỏi, mà chẳng chút sợ hãi hay e dè gì nữa. Và điều đầu tiên tôi phải thưa rằng, bản thân tôi vẫn đinh ninh chủ nhân Don Quixote của tôi hoàn toàn điên rồ, dẫu thỉnh thoảng ngài ấy nói ra những điều, theo suy nghĩ của tôi và của bất cứ ai lắng nghe ngài ấy, lại vô cùng khôn ngoan và đúng đắn đến mức chính quỷ dữ cũng chẳng thể nói hay hơn; thế nhưng dù vậy, thực sự và không chút nghi ngờ, tôi vẫn tin chắc ngài ấy đã hỏng óc. Vâng, vì điều đó đã rõ rệt trong tâm trí tôi, tôi có thể mạo muội khiến ngài ấy tin vào những chuyện chẳng đâu vào đâu, giống như vụ câu trả lời cho bức thư, hay vụ khác cách đây chừng sáu bảy ngày mà sử sách chưa ghi chép lại, đó là vụ phép thuật phù phép phu nhân Dulcinea của tôi; bởi tôi đã khiến ngài ấy tin rằng nàng bị yểm bới, dù sự thật chẳng có gì ngoài những ngọn đồi Ubeda.”
Nữ công tước nài nỉ hắn kể cho nghe về vụ phù phép hay trò lừa bịp đó, thế là Sancho kể lại toàn bộ câu chuyện y như những gì đã xảy ra, khiến những người lắng nghe vô cùng thích thú. Tiếp lời, nữ công tước nói:
“Qua những điều Sancho đáng kính vừa kể, trong tâm trí ta bỗng nảy sinh một mối hoài nghi, và có một tiếng thì thầm văng vẳng bên tai ta rằng: ‘Nếu Don Quixote là kẻ điên rồ, mất trí, hỏng óc, và Sancho Panza hầu cận của lão thừa biết điều đó, nhưng bất chấp tất cả, vẫn phụng sự, đi theo lão, và đặt niềm tin vào những lời hứa hão huyền của lão, thì không còn nghi ngờ gì nữa, chắc chắn hắn ta còn điên rồ và ngớ ngẩn hơn cả chủ nhân của mình; và đã thế, người ta sẽ cười chê phu nhân công tước đây nếu ngyar trao cho cái tên Sancho ấy một hòn đảo để cai trị; bởi kẻ không biết cách tự quản lấy mình thì làm sao biết cách cai trị người khác?’”
“Có Chúa phù hộ, thưa phu nhân,” Sancho nói, “mối hoài nghi ấy thật đúng lúc làm sao; nhưng ân điển của ngài cứ việc nói ra, cứ đường hoàng mà phán, hoặc nói thế nào tùy ý; bởi tôi thừa biết những gì ngài nói là sự thật, và nếu là người khôn ngoan thì tôi đã rời bỏ chủ nhân của mình từ lâu rồi; nhưng đây là định mệnh của tôi, đây là vận rủi của tôi; tôi chẳng thể làm gì khác, đành phải tiếp tục theo hầu ngài ấy; chúng tôi cùng làng cùng tổng, tôi đã ăn bánh mì của ngài ấy, tôi quý mến ngài ấy, tôi biết ơn ngài ấy, ngài ấy đã cho tôi những con lừa con, và trên hết thảy tôi là kẻ trung thành; thế nên chẳng tài nào có thứ gì chia cắt được chúng tôi, ngoại trừ cái cuốc và cái xẻng. Và nếu điện hạ không thích ban cho tôi quyền cai trị đã hứa, thì Chúa sinh ra tôi vốn không có nó, và biết đâu việc ngyar không ban cho tôi lại là điều tốt hơn cho lương tâm tôi, bởi dù ngốc nghếch nhưng tôi vẫn biết câu tục ngữ ‘con kiến mang cánh là để tự chuốc họa vào thân’, và biết đâu Sancho người hầu sẽ lên thiên đường sớm hơn Sancho vị tổng đốc. ‘Ở đây người ta làm bánh mì ngon chẳng kém gì ở Pháp’, và ‘vào ban đêm mọi con mèo đều xám xịt’, và ‘kẻ nào chưa được lót dạ lúc hai giờ chiều thì thật là khốn khổ làm sao’, và ‘chẳng có chiếc dạ dày nào to hơn bàn tay’, và ai nấy cũng có thể nhồi đầy nó ‘bằng rơm hoặc cỏ’, như người ta vẫn nói, và ‘những chú chim nhỏ trên đồng đều có Chúa lo việc cung ứng và nuôi nấng’, và ‘bốn thước vải thô Cuenca giữ ấm tốt hơn bốn thước vải dạ Segovia’, và ‘khi chúng ta rời bỏ thế gian này và bị vùi xuống lòng đất, bậc vương tôn công tử cũng đi trên một con đường hẹp chẳng khác gì kẻ làm thuê’, và ‘thân xác Đức Giáo Hoàng cũng chẳng chiếm nhiều thước đất hơn thân xác người gác chuông’, dẫu cho người này có cao sang hơn người kia; bởi khi xuống mồ, tất cả chúng ta đều tự thu mình lại và làm cho nhỏ bé đi, hay đúng hơn là người ta gói chúng ta lại và làm cho chúng ta nhỏ bé lại bất chấp ý muốn của chúng ta, và rồi—chúc ngủ ngon cho tất cả chúng ta. Và tôi xin nhắc lại lần nữa, nếu quý ngiyar không thích giao đảo cho tôi vì tôi ngốc nghếch, thì như một người khôn ngoan, tôi sẽ chẳng thèm bận tâm lo lắng về điều đó; tôi từng nghe nói rằng ‘sau cây thánh giá là quỷ dữ’, và ‘không phải mọi thứ lấp lánh đều là vàng’, và rằng từ giữa những bầy gia súc, những cỗ cày và ách trượng, người nông phu Wamba đã được đưa lên làm Vua Tây Ban Nha, còn từ giữa những tấm gấm vóc, những niềm vui sướng và sự giàu sang, Roderick đã được đưa ra để cho loài rắn rết phanh thây, nếu những vần thơ trong các khúc ca cổ không nói dối.”
“Chắc chắn chúng không dối trá rồi!” Dona Rodriguez, nữ giám thị, một trong những người đang lắng nghe, thốt lên. “Kia kìa, có một khúc ca kể rằng người ta đã tống gióng vua Rodrigo khi vẫn còn sống vào một ngôi mộ đầy cóc, rắn lục và thằn lằn, và rằng hai ngày sau, vị vua ấy đã cất tiếng kêu than yếu ớt từ trong sâu thẳm mộ phần rằng—
Chúng đang gặm nhấm ta bây giờ, chúng đang gặm nhấm ta bấy giờ,
Nơi ta từng phạm tội nặng sâu.
Và theo đó thì vị trượng phu này hoàn toàn có lý khi nói rằng thà làm một người lao động lam lũ còn hơn làm vua, nếu để đám sâu bọ rúc rỉa thân xác.”
Nữ công tước không thể không mỉm cười trước sự ngây ngô của nữ giám thị nhà mình, cũng như không khỏi ngạc nhiên trước ngôn từ và những câu tục ngữ của Sancho, nàng bảo hắn:
“Sancho đáng kính thừa hiểu rằng một khi hiệp sĩ đã hứa điều gì thì sẽ cố gắng giữ lời cho bằng được, dẫu có phải đánh đổi bằng cả tính mạng. Chúa công kiêm phu quân của ta, dẫu không thuộc phái hiệp sĩ giang hồ, nhưng chẳng vì thế mà kém phần trượng phu, và ngài ấy sẽ giữ đúng lời hứa về hòn đảo đã hứa hẹn, bất chấp lòng đố kỵ và sự hiểm độc trên đời này. Hãy để Sancho cứ yên tâm vui vẻ; bởi khi ít ngờ tới nhất, hắn sẽ thấy mình được an vị trên ngai vàng của hòn đảo cùng chiếc ghế uy nghi, và sẽ tiếp quản quyền cai trị để rồi từ bỏ nó mà nhận lấy một tước vị khác bằng gấm thêu viền ba lớp. Trách nhiệm mà ta giao phó cho hắn là phải thận trọng trong cách cai trị thần dân của mình, luôn ghi nhớ rằng tất cả bọn họ đều là những người trung thành và dòng dõi cao quý.”
“Còn về chuyện cai trị họ cho thật tốt,” Sancho nói, “chẳng cần phải dặn dò tôi điều đó, bởi bản tính tôi vốn nhân hậu và đầy lòng trắc ẩn với người nghèo; ‘chẳng ai lại đi ăn cắp ổ bánh mì của chính kẻ nhào bột và nướng bánh cả’; và xin thưa với lòng tin của tôi rằng đừng có hòng giở trò xí gạt cờ gian bạc lợn với tôi; tôi là con chó già và tôi rành rõi mọi chiêu trò ‘tú, tú’; tôi có thể cực kỳ tinh ranh khi cần thiết và chẳng để mây mù che mắt, bởi tôi thừa biết chiếc giày đang cắn ở chỗ nào; tôi nói thế là vì dưới quyền tôi, người tốt sẽ được nâng niu bảo bọc, còn kẻ xấu thì đừng mong có chỗ đứng hay lối vào. Và tôi thiết nghĩ, trong chuyện cai trị, khởi đầu là tất cả; và biết đâu, sau khi làm tổng đốc chừng nửa tháng, tôi sẽ quen việc và hiểu biết về nó nhiều hơn cả công việc đồng áng mà tôi đã gắn bó từ thưở nhỏ.”
“Anh nói đúng, Sancho,” nữ công tước bảo, “bởi chẳng ai sinh ra đã mang sẵn sự hiểu biết, và các giám mục đều được cất nhắc từ con người chứ chẳng phải từ những hòn đá. Nhưng trở lại với vấn đề chúng ta vừa bàn luận lúc nãy, vụ phù phép phu nhân Dulcinea, ta coi đó là điều chắc chắn, hơn thế nữa là hiển nhiên, rằng ý tưởng của Sancho về việc lừa dối chủ nhân, khiến ngài ấy tin rằng cô thôn nữ chính là Dulcinea và nếu ngài ấy không nhận ra nàng thì chắc chắn là vì nàng đã bị phù phép, tất cả chỉ là mưu chước của một trong những kẻ phù thủy vẫn luôn bức hại Don Quixote. Bởi thực lòng mà nói, ta biết từ nguồn tin đáng tin cậy rằng cô thôn nữ thô kệch trèo lên lưng lừa ấy đã và đang là Dulcinea del Toboso, và rằng Sancho đáng kính, dẫu tưởng mình là kẻ lừa đảo, hóa ra lại chính là kẻ bị lừa; và chẳng có lý do gì để nghi ngờ sự thật này hơn bất kỳ điều gì khác mà chúng ta chưa từng thấy tận mắt. Ngài Sancho Panza phải biết rằng chúng ta đây cũng có những vị phù thủy luôn có thiện cảm với mình, kể lại cho chúng ta nghe mọi chuyện xảy ra trên đời một cách rõ ràng rành mạch, chẳng hề quanh co hay lừa dối; và hãy tin ta, hỡi Sancho, cô thôn nữ nhanh nhẹn ấy đã và đang là Dulcinea del Toboso, người bị yểm bới chẳng kém gì người sinh thành ra nàng; và khi chúng ta ít ngờ tới nhất, chúng ta sẽ thấy nàng hiện nguyên hình, và khi ấy Sancho sẽ tỉnh ngộ khỏi sai lầm mà hắn đang mắc phải lúc này.”
“Tất cả những điều đó hoàn toàn có thể xảy ra,” Sancho Panza nói; “và giờ đây tôi sẵn sàng tin những gì chủ nhân tôi kể về những gì ngài ấy thấy trong hang Montesinos, nơi ngài ấy nói rằng đã nhìn thấy tiểu thư Dulcinea del Toboso trong đúng bộ xiêm y mà tôi từng nói là đã trông thấy khi tự tay tôi phù phép nàng theo ý thích của mình. Chắc chắn mọi chuyện phải ngược lại hoàn toàn với những gì phu nhân nói; bởi thật không thể tưởng tượng nổi rằng từ một cái đầu kém cỏi của tôi lại có thể vạch ra một mưu kế tinh vi nhường ấy trong chớp mắt, và tôi cũng không nghĩ chủ nhân của mình lại điên rồ đến mức chỉ vì những lời thuyết phục yếu ớt, nghèo nàn của tôi mà tin vào một điều vô lý đến thế. Thế nhưng, thưa phu nhân, xin điện hạ chớ vì thế mà cho rằng tôi là kẻ có dụng ý xấu, bởi một kẻ đần độn như tôi nào có buộc phải thấu suốt những suy nghĩ và mưu mô của đám phù thủy đê tiện ấy. Tôi đã bịa ra tất cả chuyện đó chỉ để trốn tránh những lời mắng mỏ của chủ nhân, chứ chẳng hề có ý định làm hại ngài ấy; và nếu sự việc có xoay vần theo chiều hướng khác, thì trên trời vẫn có Chúa là đấng phán xét lòng dạ chúng ta.”
“Điều đó đúng vậy,” nữ công tước nói; “nhưng hãy nói cho ta nghe, Sancho, thế còn câu chuyện anh kể về hang Montesinos là thế nào, ta rất muốn biết.”
Nghe vậy, Sancho liền kể lại cho nàng nghe từng câu từng chữ những gì đã được thuật lại về cuộc phiêu lưu đó, và sau khi lắng nghe, nữ công tước liền bảo: “Từ sự việc này có thể suy ra rằng, như Don Quixote vĩ đại đã nói là ông ấy nhìn thấy chính cô thôn nữ mà Sancho đã gặp trên đường từ El Toboso tới, thì chắc chắn đó chính là Dulcinea, và xung quanh chúng ta có rất nhiều vị phù thủy cực kỳ năng nổ và bận rộn.”
“Tôi cũng nói vậy,” Sancho đáp, “và nếu phu nhân Dulcinea bị phù phép thì đó là điều bất hạnh cho nàng, còn tôi chẳng đời nào đi gây sự với kẻ thù của chủ nhân mình, những kẻ xem ra vừa đông đúc lại vừa cay độc. Sự thật là người tôi nhìn thấy chỉ là một cô thôn nữ, và tôi coi nàng ấy là thôn nữ; và nếu đó chính là Dulcinea thì đừng có trút hết lên đầu tôi, cũng đừng bắt tôi phải chịu trách nhiệm hay gánh lấy hậu quả. Thế nhưng cứ hễ bước đi là họ lại chì chiết tôi—‘Sancho nói thế này, Sancho làm thế kia, Sancho ở đây, Sancho ở nọ’, cứ như thể Sancho chẳng là ai cả, chứ không phải chính là cái lão Sancho Panza đang đi khắp thế gian được ghi chép trong sách vở, như Samson Carrasco đã bảo với tôi, mà ngài ấy dẫu sao cũng là một cử nhân xứ Salamanca; và những người hạng đó thì chẳng thể nói dối, trừ khi cơn hứng khởi nổi lên hoặc họ có lý do chính đáng nào đó. Thế nên chẳng có lý do gì để ai phải gây gổ với tôi cả; hơn nữa tôi lại có tiếng tăm tốt, và như tôi từng nghe chủ nhân mình nói, ‘tiếng tăm tốt quý hơn vạn lạng vàng’; cứ việc tống tôi vào chức tổng đốc này đi rồi họ sẽ thấy những điều kỳ diệu, bởi kẻ từng là một người hầu giỏi ắt sẽ là một vị tổng đốc tài ba.”
“Mọi nhận xét của Sancho đáng kính,” nữ công tước nói, “đều là những châm ngôn sắc sảo chẳng kém gì lời của Cato, hoặc chí ít cũng xuất phát từ chính cõi lòng của Michael Verino thuở *florentibus occidit annis*. Nói tóm lại, phỏng theo phong cách của chính hắn, ‘dưới tấm áo tơi tơi rách vẫn thường có kẻ nát rượu’.”
“Thật sự là thưa phu nhân,” Sancho nói, “tôi chưa bao giờ uống rượu vì tính xấu cả; có chăng là vì khát, bởi trong người tôi chẳng có chút giả tạo nào hết; tôi uống khi thấy thích, hoặc nếu không thích thì khi người ta mời, để tránh mang tiếng là kẻ câu nệ hay kém lịch sự; bởi khi một người bạn chúc sức khỏe, lòng dạ nào lại nỡ từ chối không nâng ly đáp lễ? Nhưng dẫu tôi có mang giày thì cũng chẳng làm dơ giày; vả lại, những kẻ hầu cận các hiệp sĩ giang hồ hầu hết toàn uống nước lã, bởi họ cứ lang thang mãi giữa những chốn rừng rậm, hoang mạc, núi non hiểm trở, đố mà tìm được lấy một giọt rượu dẫu có đem con mắt ra đánh đổi.”
“Ta tin là vậy,” nữ công tước nói; “và giờ hãy để Sancho đi ngủ, rồi lát nữa chúng ta sẽ trò chuyện kỹ hơn và bàn bạc xem làm thế nào để hắn có thể sớm tống mình vào chánh quyền như hắn vẫn nói.”
Sancho cúi xuống hôn tay nữ công tước lần nữa, khẩn khoản xin nàng hãy chăm sóc chú Dapple cẩn thận cho hắn, bởi đó là con ngươi trong mắt hắn.
“Dapple là gì thế?” nữ công tước hỏi.
“Là con lừa của tôi,” Sancho đáp, “để khỏi gọi nó bằng cái tên ấy, tôi quen gọi nó là Dapple; tôi đã nhờ vị nữ giám thị đây chăm sóc nó khi tôi bước vào lâu đài này, thế mà bà ấy nổi giận cứ như thể tôi vừa chê bà ấy xấu xí hay già nua vậy, dẫu cho việc nuôi lừa xem ra phải là bản chất tự nhiên và phù hợp với các nữ giám thị hơn là trang hoàng phòng ốc. Chúaạ ban phước cho tôi! Một quý ông ở làng tôi đã căm ghét những người phụ nữ này đến nhường nào chứ!”
“Hẳn lão ta phải là một kẻ quê mùa thô lỗ,” Dona Rodriguez nữ giám thị lên tiếng; “bởi nếu là một quý ông dòng dõi cao quý, lão ta đã phải tôn vinh họ vượt lên tận cung trăng rồi.”
“Thế là đủ rồi,” nữ công tước nói; “đừng nói thêm gì nữa; hãy im lặng đi, Dona Rodriguez, và để ngài Panza được nghỉ ngơi thoải mái, còn việc chăm sóc Dapple cứ giao cho ta; vì nó là báu vật của Sancho, ta sẽ nâng niu nó như con ngươi trong mắt mình.”
“Chỉ cần để nó ở trong chuồng là đủ lắm rồi,” Sancho nói, “bởi cả nó lẫn tôi đều chẳng xứng đáng được nghỉ ngơi dù chỉ một khoảnh khắc trong con ngươi của điện hạ, và tôi thà tự đâm mình còn hơn là đồng ý chuyện đó; bởi dẫu chủ nhân tôi bảo rằng trong phép xã giao, thà chịu thiệt vì thừa một quân bài còn hơn thiếu một quân, nhưng khi bàn đến chuyện xã giao với loài lừa thì chúng ta phải biết điều và giữ đúng mực thước.”
“Hãy đem nó theo cùng chức tổng đốc của anh, Sancho,” nữ công tước bảo, “và ở đó anh sẽ có thể cưng chiều nó tùy thích, thậm chí cho nó nghỉ việc và cấp lương hưu luôn.”
“Xin phu nhân công tước đừng nghĩ rằng ngài vừa nói điều gì ngớ ngẩn nhé,” Sancho nói; “tôi đã thấy không dưới hai con lừa bước vào nắm quyền cai trị, và việc tôi mang con lừa của mình đi theo chẳng có gì là mới mẻ cả.”
Những lời của Sancho lại làm nữ công tước phì cười và mang lại cho nàng những giây phút giải trí sảng khoái; sau khi cho hắn lui về phòng ngủ, nàng liền đi tìm công công tước để kể lại cuộc trò chuyện vừa rồi, và cả hai đã cùng nhau mưu tính, sắp đặt một trò chơi khăm Don Quixote thật độc đáo, đúng chuẩn phong cách hiệp sĩ giang hồ; và chính theo phong cách ấy, họ đã thực hiện vài trò quậy phá với chàng, vô cùng phù hợp và khéo léo đến mức chúng trở thành những cuộc phiêu lưu hay nhất mà cuốn sách vĩ đại này lưu giữ.
