Sancho quay lại nhà Don Quixote, tiếp tục chủ đề câu chuyện lúc nãy và bảo: "Về điều ngài Samson muốn biết, rằng ai trộm, trộm thế nào và trộm lừa của tôi từ lúc nào, tôi xin thưa rằng: đúng cái đêm chúng tôi lần mò vào rặng Sierra Morena trốn tránh đội Tuần bộ Tòa thánh sau cái vụ xúi quẩy với đám tù khổ sai và vụ chiếc quan tài chuyển về Segovia, thầy trò tôi nấp vào một bụi rậm. Ở đó, thầy tôi chống giáo đứng tựa, còn tôi ngồi trên lưng con Dapple; vì mình mẩy ê ẩm, mệt nhoài sau mấy trận đụng độ vừa qua, hai thầy trò ngủ thiếp đi ngon lành chẳng khác nào nằm trên bốn tấm nệm lông thú. Riêng tôi thì ngủ say như chết, đến nỗi bất kể đứa nào lẻn tới, nó cũng dựng được bốn cái cọc chống vào bốn góc chiếc yên bành, kê bổng tôi ngồi lơ lửng trên đó rồi dắt mất con Dapple ngay dưới mông mà tôi chẳng hề hay biết."

"Chuyện ấy thì dễ hiểu thôi," Don Quixote đỡ lời, "mà cũng chẳng phải chuyện xưa nay hiếm. Hồi vây thành Albracca, Sacripante cũng từng bị như thế: tên trộm khét tiếng Brunello đã dùng đúng ngón nghề ấy để lừa lấy mất con chiến mã ngay giữa hai chân chàng ta."

"Trời rạng sáng," Sancho kể tiếp, "tôi vừa cựa quậy một cái là cọc sụp, người rơi đánh 'bịch' xuống đất ê ẩm cả bàn tọa. Tôi nhớn nhác dáo dác tìm con lừa mà chẳng thấy đâu; nước mắt trào ra ròng ròng, tôi cất tiếng than khóc thảm thiết đến nỗi, nếu tác giả cuốn sử này mà bỏ sót thì quả là uổng phí một đoạn tuyệt hay. Mấy ngày sau, chẳng nhớ rõ là bao lâu, lúc đang tháp tùng lệnh bà Công nương Micomicona, tôi bỗng thấy con lừa của mình; cưỡi trên lưng nó là một gã ăn mặc như phường Di-găng, chẳng phải ai khác ngoài chính cái tên Gines de Pasamonte, thằng đại lưu manh xỏ lá mà thầy trò tôi đã giải thoát khỏi xiềng xích ấy."

"Cái sai không nằm ở chỗ đó," Samson vặn lại. "Điều vô lý là: con lừa còn chưa tìm thấy mà tác giả đã viết Sancho đang cưỡi trên lưng nó rồi."

"Chuyện đó thì tôi chịu," Sancho nói, "họa chăng là người viết sử nhớ nhầm, hoặc cũng có thể phường thợ in lơ đễnh sắp nhầm chữ chăng."

"Ắt hẳn là thế rồi," Samson tán thành. "Nhưng còn một trăm đồng crown kia thì sao? Chúng biến đi đằng nào mất rồi?"

Sancho đáp lại: "Tôi tiêu cả vào việc lo cho bản thân, cho vợ và con cái tôi rồi; nhờ món tiền ấy mà vợ tôi mới nhẫn nhục chịu đựng để tôi bôn ba rày đây mai đó khắp hang cùng ngõ hẻm theo hầu ngài Don Quixote; chứ sau chừng ấy thời gian mà tôi trở về tay trắng, lừa cũng mất nốt, thì đời tôi coi như tàn. Còn nếu ai muốn gặng hỏi thêm điều gì về tôi nữa thì đây, tôi đứng sờ sờ ra đây, sẵn lòng đối chất rành mạch trước mặt đức vua; vả lại tôi có lấy hay không lấy, tôi tiêu hay không tiêu thì can dự gì đến ai! Cứ tính xem những trận đòn nhừ tử tôi phải lĩnh trong mấy chuyến đi ấy, dù mỗi roi chỉ đáng giá bốn maravedi còm thì thêm một trăm đồng crown nữa cũng chưa bõ trả một nửa số đòn. Ai nấy hãy tự soi lại mình đi, đừng có đổi trắng thay đen; bởi mỗi người chúng ta sinh ra thế nào thì do Chúa định đoạt thế ấy, vả lại thường là còn tệ hơn kia."

"Tôi sẽ lưu ý dặn người viết sử," Carrasco bảo, "rằng nếu có tái bản thì tuyệt đối không được bỏ qua những lời lẽ xác đáng của bác Sancho đây, vì chúng sẽ nâng giá trị cuốn sách lên cả tầm cao mới."

"Thưa quan cử nhân, trong cuốn sử ấy còn chỗ nào cần sửa đổi nữa chăng?" Don Quixote ướm hỏi.

"Hẳn là còn," chàng cử nhân đáp, "nhưng chẳng có chỗ nào hệ trọng như những điều tôi vừa nêu ra đâu."

"Thế tác giả có hứa sẽ viết tiếp phần hai không?" Don Quixote hỏi tiếp.

"Ông ấy có hứa hẹn," Samson trả lời, "song lại bảo rằng chưa tìm thấy bản thảo, cũng chẳng rõ ai đang giữ; thành thử khó mà biết được nó có ra đời hay không. Về khoản này, người thì bảo xưa nay chẳng có phần hai nào ra hồn cả, kẻ lại cho rằng viết về Don Quixote chừng ấy là quá đủ rồi, nên phần đông nghĩ sẽ chẳng có phần hai đâu. Dẫu vậy, vài người tính tình vui vẻ, khoái sự hài hước lại bảo: 'Cứ cho chúng tôi thêm những chuyện phiêu lưu kiểu Quixote đi, cứ để Don Quixote xông pha trận mạc, Sancho liến thoắng buôn dưa, rồi ra sao thì ra, thế là chúng tôi khoái lắm rồi!'"

"Thế tác giả định tính sao?" Don Quixote hỏi dồn.

"Tính sao ư?" Samson đáp. "Chà, một khi tìm được tập tư liệu mà ông ta đang dốc toàn lực lùng sục bấy lâu, ông ta sẽ tống ngay vào nhà in, động cơ thúc đẩy chủ yếu là món tiền hời kiếm được chứ chẳng màng danh tiếng là bao."

Nghe vậy, Sancho bèn xen vào: "Tác giả chỉ nhăm nhe tiền tài với lợi nhuận thôi ư? Thế thì còn lâu mới nên hồn, bởi ông ta sẽ chỉ biết cuống cuồng vội vã như gã thợ may chạy việc đêm trừ tịch; mà việc làm vội làm vàng thì chẳng bao giờ tròn trịa, chu tất được. Cứ bảo lão Mo-rơ hay bất kể gã nào đó liệu mà cẩn trọng; thầy trò tôi sẽ cung phụng ê hề chất liệu cho lão ta dùng, đủ các chuyến phiêu lưu lẫn tai bay vạ gió, gom lại chẳng những thừa cho một phần hai mà đến trăm phần nữa cũng xong. Lão già ấy hẳn đang tưởng thầy trò tôi nằm ngủ say như chết trên đống rơm này, nhưng cứ thử nhấc chân chúng tôi lên đóng móng xem, rồi sẽ biết chúng tôi khập khiễng chân nào. Tôi chỉ muốn nói một điều: giá như thầy tôi nghe lời khuyên của tôi thì giờ này hai thầy trò đã rong ruổi nơi đồng nội, trừng trị kẻ bạo tàn và bênh vực nỗi oan khiên, đúng theo tôn chỉ và nề nếp của các hiệp sĩ giang hồ chân chính rồi."

Sancho vừa dứt lời thì tiếng hí của con Rocinante bỗng văng vẳng vọng tới tai. Don Quixote coi tiếng hí ấy là điềm lành báo trước, lập tức hạ quyết tâm sẽ xuất chinh chuyến nữa sau ba bốn ngày tới. Tuyên bố ý định với chàng cử nhân xong, ngài liền xin lời khuyên xem nên bắt đầu cuộc viễn chinh từ phương nào. Chàng cử nhân đáp rằng theo thiển ý của mình, ngài nên hướng tới vương quốc Aragon và thành phố Saragossa, nơi sắp sửa diễn ra những cuộc ngự thương đấu giáo long trọng nhân dịp lễ hội Thánh George; ở đó, ngài có thể đoạt được vinh quang trổi vượt hơn muôn vàn hiệp sĩ xứ Aragon, mà thế cũng tức là đứng trên đỉnh cao hơn mọi hiệp sĩ trong thiên hạ. Chàng hết lời tán dương quyết định quả cảm, đáng khen ngợi ấy, song cũng không quên khuyên ngài nên thận trọng hơn trước những hiểm nguy khôn lường, bởi tính mạng ngài giờ đây đâu chỉ thuộc về riêng ngài, mà thuộc về tất cả những ai đang khốn cùng cần ngài chở che, cứu giúp.

"Khổ là khổ ở chỗ ấy đấy, ngài Samson ạ, điều ấy làm tôi ớn đến tận cổ," Sancho bấy giờ mới chen vào; "thầy tôi cứ xông vào một trăm gã vũ trang y hệt như thằng bé háu ăn vồ lấy nửa tá dưa hấu vậy. Ơn trời lạy phật, thưa quan cử nhân! Đời người có lúc tiến thì phải có lúc lui, chứ đâu thể lúc nào cũng cứ gầm thét 'Santiago, dốc lòng vì Tây Ban Nha!' mãi được. Vả lại, tôi từng nghe người ta nói (mà hình như chính thầy tôi bảo thì phải, nếu tôi nhớ không nhầm) rằng lòng dũng cảm chân chính nằm ở khoảng giữa hai thái cực: một bên là hèn nhát, một bên là liều lĩnh. Nếu đúng là thế thì tôi chẳng muốn thầy tôi chạy tháo thân vô cớ, mà cũng đừng có lao vào đâm chém khi tương quan lực lượng quá chênh lệch. Nhưng trên hết, tôi xin giao kèo trước với thầy tôi: nếu ngài dắt tôi theo thì ngài phải gánh hết phần chém giết, còn tôi thì chớ có bắt làm việc gì ngoài việc cơm nước, giặt giũ, hầu hạ cho ngài được sạch sẽ, tươm tất; những việc ấy thì tôi sẵn lòng chạy đôn chạy đáo. Chứ còn trông mong tôi tuốt gươm ra, dẫu chỉ là để chống lại đám dân quê cầm rìu đội mũ trùm đầu, thì xin kiễng chân mà đợi! Tôi chẳng dám nhận mình là tay đao kiếm đâu, ngài Samson ạ, tôi chỉ là một giám mã trung thành và tận tụy nhất xưa nay từng theo hầu một hiệp sĩ giang hồ mà thôi. Nhược bằng ngài Don Quixote niệm tình tôi bao phen phò tá trung trinh mà ban thưởng cho tôi một hòn đảo trong số muôn vàn hòn đảo ngài bảo có thể vớ được ở chốn này, thì tôi xin đội ơn đội đức; bằng như ngài chẳng ban cho, thì tôi sinh ra cũng như bao người khác, sống ở đời chẳng nên trông cậy dựa dẫm vào ai ngoài Chúa lòng lành. Huống chi, ổ bánh mì của tôi có lẽ ăn vẫn ngon lành, thậm chí còn đậm đà hơn khi không phải làm thống đốc; chứ ai mà biết được, khéo trong mấy cái chức thống đốc ấy ma quỷ lại gài bẫy ngáng chân, làm tôi trượt ngã dập cả hàm răng không chừng? Tôi sinh ra là Sancho thì chết đi cũng nguyện làm Sancho. Dẫu nói vậy, nếu trời cao rủ lòng thương ban không cho tôi một hòn đảo hay bổng lộc tương tự, chẳng phải nhọc công lao lực lại không chút hiểm nguy, thì tôi cũng đâu có ngu ngốc đến mức từ chối; người đời chẳng dạy: 'thấy người ta cho bò tơ thì mau cầm thòng lọng mà đón lấy', và 'khi vận đỏ gõ cửa thì lo mà mở rộng lòng ra' đó sao."

"Này bác Sancho," Carrasco nói, "bác ăn nói lưu loát chẳng khác nào một vị giáo sư uyên bác vậy; song dẫu thế nào, bác hãy cứ đặt trọn niềm tin vào Thiên Chúa và ngài Don Quixote đây, bởi ngài sẽ ban cho bác cả một vương quốc chứ chẳng thèm đếm xỉa đến hòn đảo con con đâu."

"Nhiều hay ít thì cũng thế cả thôi," Sancho đáp; "nhưng tôi dám bảo với ngài Carrasco rằng, vương quốc mà thầy tôi ban cho tôi sẽ chẳng rơi vào cái túi thủng đâu; tôi tự bắt mạch mình rồi, thấy sức vóc còn thừa kham nổi việc trị vì các vương quốc hay cai quản các hòn đảo; chuyện ấy trước đây tôi cũng từng tâu với thầy tôi rồi."

"Liệu hồn đấy, bác Sancho," Samson răn đe; "phú quý đổi tính, quyền cao đổi nết; khéo đến lúc làm quan thống đốc rồi, bác lại chẳng buồn nhìn nhận cả người mẹ đã sinh ra mình ấy chứ."

"Cái đó chỉ đúng với ngữ sinh ra nơi đầu đường xó chợ thôi," Sancho cãi lại, "chứ đâu áp vào hạng người có sẵn trong linh hồn lớp mỡ dày bốn ngón tay của người Cơ Đốc giáo lâu đời như tôi được. Vả lại ngài cứ nhìn cái tính nết của tôi xem, ngữ tôi mà lại đi vong ân bội nghĩa với ai bao giờ?"

"Cầu Chúa cho được như vậy," Don Quixote cất lời; "rồi khi nhận chức cai trị ta sẽ rõ; mà dường như ta đã thấy ngày ấy ngay trước mắt rồi."

Đoạn, ngài khẩn khoản xin chàng cử nhân, nếu chàng có tài thi phú, hãy làm ơn sáng tác giúp ngài mấy vần thơ giãi bày nỗi niềm từ biệt gửi tới nàng Dulcinea del Toboso cao quý của ngài; ngài dặn chàng nhớ xếp đặt sao cho chữ cái đầu của mỗi câu thơ ghép lại sẽ ráp thành tên "Dulcinea del Toboso" khi đọc từ trên xuống dưới. Chàng cử nhân đáp rằng dẫu mình chẳng dám sánh với những thi hào lừng danh của Tây Ban Nha—những người mà thiên hạ bảo đếm trên đầu ngón tay cũng chỉ được có ba người rưỡi—song chàng quyết không từ chối làm bài thơ ấy. Tuy nhiên, chàng thấy việc này trắc trở muôn phần, bởi cái tên kia có tới mười bảy chữ cái; nếu làm bốn khổ thơ theo thể ballad, mỗi khổ bốn câu thì sẽ thừa ra một chữ, còn nếu làm mỗi khổ năm câu theo thể décimas hay redondillas thì lại thiếu mất ba chữ; dẫu vậy, chàng sẽ tìm cách gọt tỉa một chữ sao cho khéo léo nhất, ngõ hầu lồng trọn vẹn cái tên "Dulcinea del Toboso" vào bốn khổ thơ ballad.

"Bằng mọi giá phải làm cho bằng được," Don Quixote quả quyết, "bởi nếu cái tên không hiện ra rành rành rõ mồn một ở đó, chẳng người phụ nữ nào tin rằng những vần thơ ấy được viết riêng cho mình."

Hai bên thống nhất như thế, và định ngày khởi hành là ba hôm sau. Don Quixote dặn dò chàng cử nhân phải giữ kín tuyệt đối bí mật này, nhất là đối với cha xứ và bác phó cạo Nicholas, cùng với cô cháu gái và bà quản gia, kẻo họ lại xúm vào ngăn cản ý định cao cả và dũng cảm của ngài. Carrasco hứa sẽ làm theo mọi lời dặn rồi cáo từ, không quên dặn Don Quixote hễ có cơ hội thì hãy báo tin tức cho chàng hay về những vận may hay rủi ro gặp phải trên đường; đôi bên từ biệt nhau, còn Sancho lui về lo liệu mọi sự chuẩn bị cần thiết cho cuộc viễn chinh của hai thầy trò.