Và rồi đêm đã buông xuống, mang theo thời điểm định mệnh cho sự xuất hiện của chú ngựa lừng danh Clavileño. Việc mãi không thấy tăm hơi con ngựa bắt đầu khiến Don Quixote cảm thấy bồn chồn, bởi ông chợt nghĩ rằng, nếu Malambruno trì hoãn việc gửi ngựa lâu đến vậy, thì hoặc bản thân ông không phải là hiệp sĩ mà số mệnh đã chọn cho cuộc phiêu lưu này, hoặc Malambruno không dám đối mặt với ông trong một trận chiến tay đôi. Thế nhưng, kìa! Bỗng nhiên, có bốn tên người rừng toàn thân khoác lá thường xuân xanh thẫm bước vào khuân viên vườn, trên vai vác một con ngựa gỗ lớn.

Chúng đặt bốn chân con ngựa chạm đất, và một trong số những tên người rừng lên tiếng: "Hãy để vị hiệp sĩ nào có gan dạ trèo lên cỗ máy này."

Nghe vậy, Sancho liền kêu lên: "Tôi chẳng trèo lên đâu, vì tôi chẳng có gan mà cũng chẳng phải hiệp sĩ."

Tên người rừng tiếp lời: "Và xin mời vị hầu cận, nếu có, hãy ngồi lên phần yên phía sau, và hãy đặt trọn niềm tin nơi dũng tướng Malambruno; bởi sẽ chẳng có thanh gươm nào ngoài gươm của ngài, hay bất kỳ mưu mô hiểm độc nào khác, có thể tấn công được ông ta. Chỉ cần xoay chiếc chốt ở cổ con ngựa này, nó sẽ chở hai người bay xuyên không gian đến nơi Malambruno đang đợi; nhưng để độ cao chóng mặt của hành trình không làm họ xoay xẩm mặt mày, mắt họ sẽ phải được bịt lại cho đến khi con ngựa cất tiếng hí, đó sẽ là dấu hiệu cho thấy họ đã hoàn thành chuyến đi."

Dứt lời, để lại Clavileño ở đó, chúng ung dung lùi bước theo con đường cũ. Ngay khi Nữ tước Buồn khổ nhìn thấy con ngựa, gần như rưng rưng nước mắt, bà thốt lên với Don Quixote rằng: "Hỡi vị hiệp sĩ dũng mãnh, lời hứa của Malambruno quả là đáng tin cậy; ngựa đã đến, râu của chúng tôi đang mọc dài ra, và vì từng sợi râu trên mặt, tất cả chúng tôi khẩn thiết cầu xin ngài hãy cạo và cắt tỉa cho chúng tôi, bởi không gì cấp bách bằng việc ngài cùng người hầu cận cưỡi lên lưng ngựa và khởi đầu thật suôn sẻ cho chuyến hành trình mới."

Don Quixote đáp: "Tôi xin vâng lệnh, thưa Nữ tước Trifaldi, rất đỗi vui lòng và bằng cả tấm lòng, chẳng buồn dừng lại để lấy đệm hay đeo cờ lê giầy, cốt sao không lỡ thời gian, bởi lòng tôi đang khát khao biết bao được nhìn thấy ngài và tất cả các vị nữ quan đây được cạo gọt nhẵn nhụi."

Sancho liền phản đối: "Tôi thì dứt khoát không đời nào, dù vui lòng hay miễn cưỡng, hay bằng bất cứ giá nào đi nữa; và nếu việc cạo râu này không thể thực hiện được mà cứ bắt tôi phải leo lên cái yên sau ấy, thì tốt nhất chủ tôi hãy đi tìm một tay hầu cận khác đi cùng, còn mấy bà mấy cô này hãy tìm cách khác để làm láng mịn mặt mình; tôi chẳng phải phù thủy gì mà lại ham thích bay lượn trên không trung. Dân đảo của tôi sẽ nói sao khi nghe tin vị tổng đốc của họ đang lang thang đi dạo trên những tầng gió cơ chứ? Thêm một điều nữa, vì khoảng cách từ đây đến Kandy dài tới hơn ba ngàn dặm, nhỡ con ngựa mỏi mệt, hoặc gã khổng lồ nổi giận đùng đùng, thì chúng ta mất sáu tháng ròng mới quay về được, và khi ấy trên cõi đời này sẽ chẳng còn hòn đảo lớn nhỏ nào nhớ tới tôi nữa: thế nên, đúng như câu tục ngữ 'chần chừ là có hiểm nguy' và 'khi người ta dâng cho con bò tơ hãy nhanh tay dắt lấy dây thừng', xin mấy bà mấy cô đây hãy lượng thứ cho bộ râu của mình; 'Thánh Phê-rô ở Rome là ổn lắm rồi'; ý tôi muốn nói là tôi đang cực kỳ yên ổn ở cái ngôi nhà này, nơi mà tôi được cưng chiều biết bao, và tôi hằng mong chờ một ân huệ lớn lao từ ngài chủ nhân là được thấy mình vinh hiển làm tổng đốc."

Nghe vậy, công tước liền nói: "Bạn Sancho thân mến, hòn đảo mà ta hứa ban cho ngươi không phải là một mảnh đất di động hay biết chạy trốn đâu; nó có rễ cắm sâu vào lòng đất đến mức chẳng dễ gì nhổ lên hay dời đi nơi khác được đâu; chính ngươi cũng biết rõ như ta rằng chẳng có chức vụ quan trọng nào lại có thể đạt được mà không phải đánh đổi bằng một chút quà cáp lớn nhỏ nào đó; vậy thì, thứ mà ta mong đợi nhận lại để đổi lấy chức tổng đốc này chính là việc ngươi hãy cùng chủ nhân Don Quixote lên đường, và đưa cuộc phiêu lưu đáng nhớ này đến hồi kết viên mãn; và dù ngươi có quay về trên lưng Clavileño nhanh như tốc độ của nó, hay hoàn cảnh bất trắc buộc ngươi phải lết về bằng đôi chân trần hành hương từ quán trọ này sang quán trọ khác, thì khi trở về, ngươi vẫn sẽ tìm thấy hòn đảo của mình ở nguyên chỗ cũ, cùng với người dân đảo với lòng mong mỏi thiết tha được chào đón ngươi làm tổng đốc như thuở nào, và lòng tốt của ta vẫn sẽ nguyên vẹn; chớ có nghi ngờ điều đó, thưa ngài Sancho, bởi như thế là phụ bạc tấm lòng muốn giúp đỡ ngươi của ta đấy."

Sancho đáp: "Xin ngài đừng nói nữa; tôi chỉ là một gã hầu cận nghèo hèn, chẳng dám nhận sự khách sáo lớn lao nhường ấy; xin mời chủ nhân cứ việc lên đường; hãy bịt mắt tôi lại và phó thác tôi cho ơn trên phù hộ, rồi nói cho tôi hay liệu tôi có thể cầu xin Chúa hay kêu gọi các thiên thần bảo vệ khi chúng ta bay vút lên tận chốn mây xanh kia không."

Trifaldi liền đáp lại: "Sancho, anh hoàn toàn có thể thoải mái cầu xin Chúa hay bất cứ ai anh muốn; bởi dẫu Malambruno là một kẻ phù thủy nhưng hắn vẫn là một tín đồ Cơ Đốc giáo, và hắn thực hiện các phép thuật của mình vô cùng cẩn trọng, luôn dặn lòng không để xích mích với bất kỳ ai."

Sancho liền bảo: "Thế thì, xin Chúa và Ba ngôi cực thánh ở Gaeta phù hộ cho tôi!"

Don Quixote cất lời: "Kể từ sau cuộc phiêu lưu đáng nhớ ở cối xay giã vải, ta chưa từng thấy Sancho sợ hãi đến thế này; nếu ta mà mê tín như người khác thì sự hoảng sợ tột độ của nó hẳn sẽ khiến tâm can ta đôi chút chao đảo. Nhưng lại đây nào Sancho, vì với sự cho phép của các quý nhân đây, ta muốn nói riêng với ngươi vài lời." Nói đoạn, ông kéo Sancho sang một góc giữa những rùm cây trong vườn, nắm chặt lấy hai tay hắn và thì thầm: "Ngươi thấy đấy, hỡi người anh em Sancho, chặng đường dài đang chờ đón chúng ta phía trước, và chỉ Chúa mới biết khi nào chúng ta mới quay về, hay chuyến đi này sẽ cho ta bao nhiêu thời gian và cơ hội; vì thế ta muốn ngươi bây giờ hãy lui về phòng của mình, làm như thể ngươi đang đi lấy thứ gì đó cần thiết cho dọc đường, rồi trong chớp mắt tự quất cho mình dăm trăm roi coi như trừ vào ba nghìn ba trăm roi mà ngươi đã cam chịu; như thế cũng là bớt đi được một phần, và khởi đầu được một việc coi như đã hoàn thành được một nửa."

Sancho kêu lên: "Lạy Chúa, ngài chắc là mất trí rồi! Chuyện này giống y như câu thành ngữ 'Thấy tôi mang bầu, lại muốn tôi còn trinh trắng'. Ngay lúc tôi sắp sửa phải leo lên ngồi trên một cỗ ván trơ trọi, mà ngài lại muốn tôi phải rạch mông mình ra sao! Thật sự là ngài chẳng hề lý chút nào cả. Thôi chúng ta hãy đi cạo râu cho mấy vị nữ quan này đi; rồi khi trở về, tôi xin lấy danh dự hứa sẽ nhanh chóng trả nợ đủ số roi cho ngài thỏa lòng; tôi chẳng thể nói gì hơn."

Don Quixote đáp: "Thôi được, ta sẽ tự an ủi bằng lời hứa đó vậy, Sancho ngoan ngoãn của ta, và ta tin rằng ngươi sẽ giữ lời; bởi quả thực dù ngốc nghếch nhưng ngươi lại là kẻ thành thực."

Sancho liền cãi: "Tôi có tham lam đâu, chỉ là hơi thèm ăn chút thôi; mà dẫu có tham lam đôi chút đi nữa thì tôi vẫn giữ lời hứa của mình."

Nói rồi, họ quay lại để trèo lên lưng Clavileño. Khi họ chuẩn bị lên ngựa, Don Quixote dặn: "Hãy bịt mắt lại đi, Sancho, rồi trèo lên; bởi một kẻ đã lặn lội sai sứ giả đến đón chúng ta từ những vùng đất xa xôi nhường ấy chắc chắn không có ý định lừa dối chúng ta chỉ vì chút vinh quang cỏn con từ việc đánh lừa những kẻ đặt trọn niềm tin vào hắn; và dẫu mọi chuyện có xoay chiều trái ngược hoàn toàn với hy vọng của ta đi chăng nữa, thì chẳng có sự tàn ác nào có thể lu mờ được vinh quang khi đã dám dấn thân vào kỳ tích này."

Sancho giục giã: "Chúng ta lên đường thôi ngài ơi, vì tôi đã thực sự chạnh lòng trước bộ râu và nước mắt của các bà đây, và tôi sẽ chẳng thể nuốt nổi miếng ăn nào cho ngon miệng cho đến khi thấy họ được khôi phục lại vẻ nhẵn nhụi như xưa. Xin mời ngài lên ngựa trước và tự bịt mắt mình lại, bởi nếu tôi phải ngồi ở yên sau, thì rõ ràng người cầm cương trên yên trước phải leo lên trước mới phải lẽ."

Don Quixote đáp: "Đúng thế," rồi rút chiếc khăn tay trong túi ra, ông nài nỉ Nữ tước Buồn khổ bịt mắt mình thật cẩn thận; nhưng sau khi mắt đã được bịt kín, ông lại mở ra và nói: "Nếu trí nhớ không đánh lừa ta, ta từng đọc trong sách của Virgil về bức tượng Palladium của thành Troia, một con ngựa gỗ mà người Hy Lạp dâng hiến cho nữ thần Pallas, trong bụng chứa đầy các chiến binh vũ trang, những kẻ sau đó đã tàn phá thành Troia; thế nên tốt hơn hết là ta nên xem xét cho kỹ xem trong bụng con Clavileño này có những gì trước đã."

Nữ tước Buồn khổ liền nói: "Chẳng cần thiết phải làm thế đâu; tôi xin bảo đảm cho nó, và tôi biết Malambruno chẳng hề có chút mưu mô hay xảo quyệt nào; ngài có thể yên tâm leo lên mà chẳng chút sợ hãi, thưa ngài Don Quixote; mọi mệnh hệ nếu có cứ đầu tôi mà chịu."

Don Quixote nghĩ rằng nếu còn nói thêm bất cứ điều gì về sự an toàn của bản thân thì chẳng khác nào tự bôi nhọ lòng dũng cảm của mình; thế là, chẳng nói thêm lời nào nữa, ông leo lên lưng Clavileño, thử vặn cái chốt và thấy nó xoay rất dễ dàng; và vì chẳng có bàn đạp, đôi chân buông thõng xuống, trông ông chẳng khác nào một nhân vật trong bức tranh khải hoàn mã lai nào đó được vẽ hoặc thêu trên tấm thảm thêu xứ Flanders.

Dù vô cùng miễn cưỡng và hết sức chậm chạp, Sancho cũng trèo lên, và sau khi đã xoay xở tìm được một tư thế ổn thỏa nhất trên chiếc yên sau, hắn thấy nó cứng ngắc chứ chẳng hề mềm mại chút nào. Hắn liền hỏi công tước xem có thể cho hắn mượn tạm một cái đệm hay tấm lót nào không, dẫu là lấy từ chiếc trường kỷ của phu nhân công tước, hay từ giường của một tiểu đồng nào đó; bởi phần mông của con ngựa này trông giống đá cẩm thạch hơn là gỗ. Nghe vậy, Trifaldi liền nhắc nhở rằng Clavileño không chịu bất kỳ loại yên cương hay đồ trang hoàng nào, và cách tốt nhất là hắn nên ngồi nghiêng sang một bên như phụ nữ, bởi làm thế hắn sẽ đỡ cảm thấy độ cứng của nó hơn.

Sancho đành làm theo, và sau khi chào tạm gia đình công tước, hắn để mặc cho người ta bịt mắt lại, nhưng ngay khoảnh khắc tiếp theo hắn lại vén lên xem xét, rồi ngước nhìn những người trong vườn với ánh mắt đượm buồn và ngấn lệ, van xin họ hãy niệm giúp hắn thật nhiều kinh Lạy Cha và kinh Kính Mừng trong cơn hoạn nạn này, cầu mong Chúa sẽ xui khiến ai đó niệm lại chừng ấy kinh cho họ, mỗi khi họ rơi vào hoàn cảnh ngặt nghèo tương tự.

Nghe thế, Don Quixote liền quát lên: "Mày đang bước lên đoạn đầu đài hay đang lâm vào giờ phút cuối đời đấy hả, cái đồ ăn trộm kia, sao lại thốt ra những lời van xin thảm hại nhường ấy? Hỡi kẻ hèn nhát, vô tích sự, chẳng phải ngươi đang ngồi đúng chỗ mà tiểu thư Magalona xinh đẹp từng ngự trị, và từ đó nàng bước xuống, không phải để xuống mồ, mà để trở thành Vương hậu nước Pháp đấy ư, nếu như sử sách không nói dối? Còn ta, kẻ đang ngồi ngay cạnh ngươi đây, há chẳng thể sánh ngang với dũng tướng Pierres, người từng ngự trên chính chỗ ngồi mà ta đang đặt chân này sao? Hãy bịt mắt lại, bịt mắt lại ngay, cái đồ hèn mọn, và đừng để nỗi sợ hãi thốt ra qua bờ môi ngươi, ít nhất là khi có mặt ta."

Sancho đáp: "Xin cứ bịt mắt tôi lại; vì ngài không cho phép tôi cầu xin hay được người khác cầu xin Chúa phù hộ, thì việc tôi sợ rằng quanh đây có một vùng quỷ sứ nào đó sẽ bắt chúng tôi quẳng xuống tận Peralvillo có gì là lạ chứ?"

Thế là mắt họ bị bịt kín lại. Khi Don Quixote cảm thấy tư thế ngồi đã vừa ý, ông liền dò tìm chiếc chốt, và ngay khoảnh khắc ngón tay ông vừa chạm vào đó, tất cả các nữ quan cùng những kẻ đứng hầu xung quanh đều cất cao giọng kêu lên: "Xin Chúa dẫn đường cho ngài, hỡi vị hiệp sĩ dũng mãnh! Xin Chúa ở cùng ngài, hỡi vị hầu cận can đảm! Kìa, bây giờ hai người đang rẽ mây bay lướt đi còn nhanh hơn cả mũi tên! Kìa, hai người bắt đầu làm cho tất cả những ai đang ngước nhìn từ mặt đất phải kinh ngạc và trầm trồ! Hãy cẩn thận đừng để tròng trành nhé, hỡi Sancho dũng cảm! Hãy nhớ đừng để ngã, vì cú ngã của ngươi sẽ còn tồi tệ hơn cả gã thanh niên liều lĩnh từng cố điều khiển cỗ xe của thân phụ là thần Mặt Trời!"

Khi nghe thấy những tiếng vọng đó, Sancho bèn bám chặt lấy chủ nhân, quàng tay ôm lấy ông và nói: "Thưa ngài, sao họ cứ đinh ninh rằng chúng ta đang bay cao đến thế, trong khi giọng nói của họ vẫn vơ vảng đến tai chúng ta và nghe như thể họ đang đứng nói chuyện ngay sát bên cạnh vậy?"

Don Quixote liền trấn an: "Đừng bận tâm về điều đó, Sancho; bởi vì những việc kiểu này, và những chuyến bay thế này vốn nằm ngoài quy luật thông thường của vạn vật, nên ngươi có thể nhìn và nghe thỏa thích từ khoảng cách ngàn dặm; nhưng đừng có ôm ta chặt quá kẻo làm ta lật nhào đấy; và thực lòng mà nói, ta chẳng hiểu sao ngươi lại cứ phải bồn chồn hay sợ hãi cơ chứ, vì ta có thể thề chắc nịch rằng chưa bao giờ trong đời mình ta từng cưỡi một con chiến mã nào êm ái đến thế; ngỡ như chúng ta chẳng hề dịch chuyển khỏi một chỗ nào vậy. Hãy xua tan nỗi sợ đi, bạn tôi ơi, bởi mọi chuyện quả thực đang tiến triển rất suôn sẻ và chúng ta đang được chiều gió xuôi."

Sancho đáp: "Đúng là thế thật, vì có một luồng gió mạnh thổi thốc vào sườn tôi bên này, cứ như thể có ai đang dùng cả ngàn cái ống bễ để thổi vào người tôi vậy;" quả đúng là như vậy thật, họ đang dùng một cái ống bễ lớn để thổi gió vào người hắn; bởi toàn bộ cuộc phiêu lưu này đã được công tước, phu nhân công tước và viên quản gia dàn dựng một cách hoàn hảo đến mức chẳng bỏ sót chi tiết nào để đảm bảo nó thành công mỹ mãn.

Cảm nhận được luồng gió thổi, Don Quixote bèn nói: "Không còn nghi ngờ gì nữa, hỡi Sancho, chắc hẳn chúng ta đã bay đến tầng không khí thứ hai, nơi mưa đá và tuyết được hình thành; còn sấm, chớp và sét đánh thì sinh ra ở tầng thứ ba, và nếu chúng ta cứ tiếp tục bay lên với tốc độ này, chẳng mấy chốc chúng ta sẽ lao vào vùng lửa, và ta chẳng biết phải điều chỉnh chiếc chốt này ra sao để không bay lên tới chốn thiêu rụi chúng ta."

Và bấy giờ, người ta bắt đầu dùng một cây gậy đầu buộc túm giẻ gai dễ bắt lửa và dễ dập tắt, hơ nóng khuôn mặt họ từ xa. Cảm nhận được hơi nóng, Sancho kêu lên: "Có mà đâm đầu vào lửa chết đi được chứ chẳng chơi, chúng ta đang ở ngay cái lò sưởi ấy rồi, hoặc rất gần đấy thôi, vì một mảng lớn râu của tôi đã bị xém cháy rồi kìa, ngài ơi, tôi muốn mở mắt ra xem chúng ta đang ở xó xỉnh nào rồi đây."

Don Quixote liền ngăn lại: "Đừng có làm thế; hãy nhớ lại câu chuyện có thật về vị cử nhân Torralva từng được quỷ sứ cõng bay lượn trên không trung bằng cách cưỡi trên một khúc gỗ với đôi mắt nhắm nghiền; chỉ trong vòng mười hai giờ, ông ta đã đến được Rome, hạ cánh xuống Torre di Nona, một con phố trong thành phố, tận mắt chứng kiến toàn cảnh vụ cướp phá, bạo loạn và cái chết của xứ Bourbon, rồi sáng hôm sau đã có mặt trở lại ở Madrid để thuật lại mọi điều mình đã thấy; ông ta còn kể thêm rằng khi đang bay qua không trung, con quỷ đã bảo ông hãy mở mắt ra, và ông đã làm theo, để rồi thấy mình ở quá gần mặt thể của mặt trăng – theo cách ông nhìn nhận – đến mức có thể với tay chạm tới, và ông chẳng dám nhìn xuống mặt đất vì sợ cơn chóng mặt ập đến. Thế nên, hỡi Sancho, chúng ta không thể mở mắt ra được đâu, vì kẻ đang dẫn đường cho chúng ta sẽ phải chịu trách nhiệm về ta; và biết đâu chúng ta đang lấy đà bay lên cao để có thể lao vút xuống một cú duy nhất vào vương quốc Kandy, giống như loài chim cắt hay chim ưng lao xuống bắt diệc, cốt để tóm lấy nó dẫu nó có bay cao đến đâu đi nữa; và dường như với chúng ta thì thời gian rời khỏi khu vườn chưa đầy nửa tiếng, nhưng hãy tin ta đi, chúng ta hẳn đã bay một quãng đường vô cùng xa xôi rồi."

Sancho đáp: "Tôi chẳng biết thế nào là xa, tất cả những gì tôi biết là nếu phu nhân Magallanes hay Magalona từng thấy thỏa mãn với cái yên sau này, thì da thịt của bà ta chắc chắn chẳng mỏng manh chút nào đâu."

Công tước, phu nhân công tước và tất cả mọi người trong khu vườn đang lắng nghe cuộc trò chuyện của hai vị anh hùng, cảm thấy vô cùng buồn cười và thích thú; và giờ đây, để tô điểm cho đoạn kết của cuộc phiêu lưu kỳ lạ và được dàn dựng công phu này, họ liền châm lửa vàoúm giẻ gai ở đuôi con Clavileño. Lập tức, con ngựa vốn chứa đầy pháo hoa và pháo tép bên trong liền phát nổ với một tiếng kêu đinh tai nhức óc, hất văng Don Quixote và Sancho Panza xuống đất trong tình trạng xém cháy một nửa. Vào lúc ấy, toán nữ quan râu rậm, gồm cả Trifaldi và tất cả bọn họ, đã biến mất khỏi khu vườn, và những kẻ ở lại thì nằm dài trên đất như thể đang ngất lịm. Don Quixote và Sancho lồm cồm đứng dậy với thân hình ê ẩm, ngó quanh và không khỏi kinh ngạc khi thấy mình vẫn đang ở đúng khu vườn lúc xuất phát cùng vô số người đang nằm la liệt dưới đất; sự ngạc nhiên của họ càng tăng lên gấp bội khi ở một góc vườn, họ nhìn thấy một ngọn giáo cao cắm phăng xuống đất, trên đó treo một tấm da cừu trắng phau bằng hai sợi dây lụa màu xanh lá, trên đề dòng chữ bằng những chữ cái vàng óng thế này: "Vị hiệp sĩ lừng danh Don Quixote xứ La Mancha đã, chỉ bằng việc dám dấn thân, hoàn thành và kết thúc cuộc phiêu lưu của Nữ tước Trifaldi, hay còn gọi là Nữ quan Buồn khổ; Malambruno nay đã mãn nguyện về mọi mặt, cằm của các nữ quan đã nhẵn nhụi sạch sẽ, và Quốc vương Don Clavijo cùng Vương hậu Antonomasia đã trở lại hình hài nguyên thủy; và khi nghi thức quất roi của vị hầu cận hoàn tất, chú chim bồ câu trắng sẽ thấy mình được giải thoát khỏi bầy chim cắt độc ác đang hãm hại nàng, và được trở về trong vòng tay người tình dấu yêu; đó là sắc lệnh của hiền triết Merlin, đại phù thủy của những bậc phù thủy."

Ngay khi Don Quixote đọc xong dòng chữ trên tấm da cừu, ông hiểu rõ rằng nó đang ám chỉ đến việc giải trừ phép yểm cho Dulcinea. Hướng về trời cao dâng lời cảm tạ chân thành vì đã hoàn thành một kỳ tích vĩ đại đến thế với vô vàn ít nguy hiểm để khôi phục lại nhan sắc cho các vị nữ quan đáng kính, ông bước đến chỗ công tước và phu nhân công tước – những người vẫn chưa tỉnh lại – nắm lấy tay công tước và nói: "Hãy vững tâm lên, thưa ngài đáng kính, hãy vững tâm lên; chẳng có chuyện gì xảy ra đâu; cuộc phiêu lưu nay đã khép lại mà chẳng tổn hại gì, như tấm bảng cắm trên cây cột kia đã chỉ rõ rành rành."

Công tước từ từ tỉnh lại giống như một người vừa thoát khỏi giấc ngủ say, và phu nhân công tước cùng tất cả những kẻ ngã quỵ quanh khu vườn cũng lần lượt đứng dậy, với những vẻ mặt ngạc nhiên và kinh hoàng đến mức suýt khiến người ta tin rằng những gì họ cố tình diễn trò nãy giờ hóa ra lại xảy ra thật. Công tước nheo mắt đọc tấm bảng thông báo, rồi lao đến ôm chầm lấy Don Quixote với rộng mở đôi tay, tuyên bố ông là vị hiệp sĩ xuất sắc nhất từng xuất hiện trong bất kỳ thời đại nào. Trong khi đó, Sancho cứ ngó quanh tìm Nữ tước Buồn khổ để xem khuôn mặt bà trông ra sao khi không còn chòm râu, và liệu bà có xinh đẹp như dáng người thanh tao của mình hay không; nhưng người ta bảo hắn rằng ngay khoảnh khắc Clavileño lao xuống giữa biển lửa và chạm đất, toàn bộ toán nữ quan cùng Trifaldi đã biến mất tiêu, và họ đã được cạo râu nhẵn nhụi chẳng còn sót lại một sợi.

Phu nhân công tước hỏi Sancho rằng hắn đã trải qua chặng đường dài ấy thế nào. Sancho liền đáp: "Thưa phu nhân, tôi cảm thấy như chúng ta đang bay xuyên qua vùng lửa, đúng như lời chủ nhân đã bảo, và tôi những muốn hé mắt ra xem một chút; nhưng khi tôi xin phép mở mắt, chủ nhân đã nhất quyết không cho; tuy nhiên, vì bản tính tôi vốn tò mò đôi chút, lại hay ham thích khám phá những điều bị cấm đoán và giấu giếm, nên tôi đã len lén không để ai hay, khẽ vạt chiếc khăn bịt mắt ra một xíu xiu ngay sát sống mũi, rồi từ dưới đó ngó xuống mặt đất. Trông nó chẳng to hơn hạt cải là bao, và những kẻ đang đi lại trên đó thì chỉ lớn hơn hạt phỉ một chút; thế nên phu nhân có thể hình dung chúng ta đã bay cao đến mức nào vào lúc ấy rồi đấy."

Phu nhân công tước liền bảo: "Sancho bạn tôi ơi, hãy suy nghĩ kỹ trước khi nói chứ; xem chừng anh đâu thể nhìn thấy mặt đất, mà chỉ thấy những kẻ đang đi lại trên đó thôi; bởi nếu trái đất trông nhỏ như hạt cải, và mỗi con người lớn bằng hạt phỉ, thì chỉ riêng một người thôi cũng đủ che khuất toàn bộ trái đất rồi còn gì."

Sancho đáp: "Ngài nói đúng lắm, nhưng dẫu vậy tôi vẫn kịp liếc thấy một góc nhỏ của nó và nhìn thấy toàn bộ đấy thôi."

Phu nhân công tước nhắc nhở: "Cẩn thận đấy Sancho, chỉ nhìn một góc thì không thể thấy toàn bộ những gì mình đang ngắm đâu."

Sancho cãi: "Tôi chẳng hiểu cái lối nhìn nhận sự việc ấy thế nào đâu; tôi chỉ biết rằng phu nhân nên nhớ cho rằng vì chúng ta đang bay bằng phép thuật, thì rất có thể tôi đã nhìn thấy toàn bộ trái đất và tất cả con người bằng phép thuật theo bất kỳ cách nhìn nào; và nếu ngài không tin điều này, thì ngài cũng sẽ chẳng tin rằng khi tôi vén khăn lên gần tới tận chân mày, tôi thấy mình ở sát bầu trời đến mức chỉ cách có một gang rưỡi; và thưa phu nhân, xin lấy mọi thứ có thể thề thốt để khẳng định, nó rộng lớn vô cùng! Chuyện là chúng tôi đã bay ngang qua chòm sao Bảy Chị Em, và lạy Chúa, thưa linh hồn tôi, hồi trẻ tôi từng là kẻ chăn dê ở quê nhà, nên ngay khi nhìn thấy chúng, tôi bỗng dâng trào niềm khao khát muốn được sà vào lũ dê ấy một lát, và nếu không kìm lại được chắc tôi đã vỡ tim mà chết mất. Thế là tôi làm gì các ngài biết không? Chẳng nói với ai nửa lời, ngay cả với chủ nhân, tôi len lén tụt xuống khỏi lưng Clavileño và tha hồ đùa giỡn với bầy dê ấy – chúng trông đẹp như hoa violet, đẹp như hoa vậy – ngót nghét ba phần tư tiếng đồng hồ; vậy mà con Clavileño chẳng hề dịch chuyển hay nhích đi nửa bước."

Công tước liền hỏi: "Và trong lúc Sancho ngoan ngoãn đang mải vui đùa với bầy dê, thì ngài Don Quixote làm gì?"

Don Quixote đáp: "Vì tất cả những chuyện này và những sự việc tương tự đều nằm ngoài quy luật thông thường của tự nhiên, nên việc Sancho nói thế chẳng có gì là lạ; phần tôi, tôi chỉ có thể khẳng định rằng tôi không hề vén mắt lên hay xuống, cũng chẳng nhìn thấy trời, đất, biển hay bờ bến nào cả. Đúng là tôi cảm thấy mình đang lướt qua tầng không khí, thậm chí còn chạm tới vùng lửa; nhưng bảo rằng chúng ta bay xa hơn thế thì tôi không thể tin nổi; bởi vì vùng lửa nằm giữa thiên đàng của mặt trăng và tầng không khí cuối cùng, chúng ta không thể bay đến tầng trời nơi có bảy con dê mà Sancho nhắc tới mà không bị thiêu rụi; và vì chúng ta không hề bị bỏng, nên hoặc Sancho đang nói dối, hoặc hắn đang mơ mộng."

Sancho khăng khăng: "Tôi chẳng nói dối cũng chẳng mơ mộng gì sất; ngài cứ hỏi tôi những đặc điểm của mấy con dê ấy mà xem, rồi ngài sẽ biết tôi nói thật hay dối trá."

Phu nhân công tước giục: "Thế thì hãy tả chúng cho chúng tôi nghe xem nào, Sancho."

Sancho đáp: "Hai con màu xanh lá, hai con màu đỏ máu, hai con màu xanh da trời, và một con pha trộn đủ mọi màu sắc."

Công tước nhận xét: "Quả là một loài dê kỳ lạ; ở cõi trần gian này của chúng ta chẳng hề có những màu sắc ấy; ý ta là chẳng có loài dê nào mang những màu sắc như thế."

Sancho liền đáp: "Rõ ràng thế còn gì; tất nhiên dê trên trời phải khác với dê dưới trần gian chứ."

Công tước hỏi tiếp: "Này Sancho, thế anh có thấy con dê đực nào trong bầy dê ấy không?"

Sancho đáp: "Thưa không ạ; nhưng tôi từng nghe nói rằng chẳng con nào vượt qua được cặp sừng của mặt trăng cả."

Họ chẳng buồn gặng hỏi thêm gì về chuyến hành trình của hắn nữa, bởi họ thừa biết hắn đang hưng phấn kể chuyện tào lao khắp các tầng trời về mọi thứ diễn ra trên đó, dẫu rằng hắn chưa từng bước chân ra khỏi khu vườn. Tóm lại, đó chính là kết cục của cuộc phiêu lưu Nữ quan Buồn khổ, mang lại cho công tước và phu nhân công tước những trận cười sảng khoái không chỉ lúc đó mà suốt cả quãng đời sau, đồng thời cho Sancho khối chuyện để ba hoa muôn đời nếu hắn sống thọ đến thế; thế nhưng Don Quixote, tiến lại sát bên tai hắn, trầm giọng nói: "Sancho này, vì ngươi cứ bắt chúng ta phải tin vào những gì ngươi nhìn thấy trên thiên đàng, nên ta yêu cầu ngươi cũng phải tin ta về những gì ta đã chứng kiến trong hang Montesinos; ta chỉ nói vậy thôi."