Chúng tôi đi trước đến ngôi nhà ở đảo Olivolo, trước viên đại úy thống lĩnh và ba người bộ hạ của ông.

Lúc đó vào độ chín giờ rưỡi. Roland vừa đi lên gian phòng nơi thân phụ chàng ở.

Ông lão Philippe có mặt ở đó.

Vào mỗi buổi tối, chính ông thay đổi y phục cho ông lão điên đáng thương và đưa ông vào giường ngủ.

Việc đó thường xảy ra vào tám giờ tối.

Nhưng đêm nay, Philippe vẫn chưa thay quần áo cho ông lão thủ tướng.

Roland đã ra lệnh cho ông chờ đợi.

Đến lúc chàng đi vào trong gian phòng của ông lão,

Roland nhìn thấy thân phụ ngủ yên trong một chiếc ghế bành rộng.

Chàng ngắm nhìn ông một lúc với một sự xúc động mãnh liệt.

Rồi chàng rờ vào vai ông và đánh thức ông nhè nhẹ.

Ông lão mở đôi mắt trắng dã và nhìn sững vào khoảng không, cũng như những kẻ mù nhìn.

– Người ta muốn gì đến ta? Ông lẩm bẩm.

– Chính là con, thưa cha, Roland nói.

Chàng luôn luôn gọi như thế, mặc dù cái tên gọi “cha” đó vẫn chưa đánh thức một tiếng dội nào trong tâm trí của kẻ điên.

Chàng thường trò chuyện với ông giống như là thân phụ chàng có thể hiểu lời mình.

– Thưa cha, Roland nói, ngôi nhà này có lẽ sắp bị đột nhập đêm nay. Con buộc phải dẫn cha ra khỏi phòng để đến một nơi mà cha sẽ được an toàn... Cha đi theo con...

Và chàng thọc cánh tay của mình dưới cánh tay ông lão Candiano, chàng dìu ông đi.

– Người ta đưa ta đi đâu? Ông lão hỏi.

– Con đã nói với cha, thưa cha: Cha không thể ở lại đây, ít ra cũng trong đêm nay...

– Ai gọi ta là cha?...

Roland đứng lại, run rẩy.

– Con, con, giọng chàng nói nhẹ nhàng, con... Con trai của cha... Roland... Cha nhớ lại không... Roland!...

Nhưng người điên đã tiếp tục bước đi: Ông dường như không có nghe câu trả lời của đứa con trai mình.

Bỗng nhiên trái tim của Roland đập những nhịp điệu hy vọng và chàng tiếp tục dìu ông đi, vừa lẩm bẩm:

– Than ôi! Than ôi! Tâm trí của thân phụ đã bị mù cũng như là đôi mắt của người...

Xuống đến từng trệt, Roland tìm thấy Scalabrino đang chờ đợi chàng.

Chàng ra hiệu cho anh đi theo chàng.

Ông lão Philippe cũng theo sau.

Chàng đi ra vườn và hướng về cây bách hương nằm ở chính giữa ngôi vườn.

Có lẽ chúng ta chưa quên rằng thân cây to lớn của cái cây cổ thụ đó rỗng ruột và ở bên trong đã được Philippe sửa sang như một gian phòng nhỏ.

– Chiếc thang cây! Roland nói, khi chàng đi đến dưới gốc cây bách hương.

Scalabrino đem chiếc thang lại mà có lẽ chính anh đã mang sẵn đến đây.

Anh leo lên đầu tiên và đến ngọn thân cây, anh vạch ra những cành con và những bụi rậm làm thành ra như một tấm thảm, rồi anh nói:

– Ngài có thể lên, thưa đức ông.

Roland ôm thân phụ trong đôi cánh tay.

Và giống như Énée[1] ôm người cha là Anchise, chàng leo lên với gánh nặng ở trên vai.

Scalabrino đã tuột xuống đáy của cái bộng ở giữa thân cây.

Bấy giờ Roland thò tay nắm dưới nách cha chàng thòng xuống cho Scalabrino, được anh ôm ông vào trong vòng tay.

Bấy giờ đến lượt Roland nhảy xuống.

Chàng để ông lão nằm dài trên một cái giường tạm được sửa soạn trong ngày rồi lấy vài chiếc mền len đắp cho ông.

Ông lão mù liền nhắm mắt ngủ ngay.

Bấy giờ Roland và Scalabrino leo trở lên ngọn cây và đến lượt ông lão Philippe tuột xuống chiếc phòng nhỏ để ở lại suốt đêm bên cạnh ông lão thủ tướng.

Một lát sau, Roland và Scalabrino gỡ cái thang cây, đi trở về ngôi nhà.

– Bấy giờ, Roland nói, chúng ta sẽ thấy Gennero có khả năng để phản bội đến mức độ nào.

Chúng ta nhớ lại cuộc trò chuyện xảy ra trong buổi sáng giữa Roland Candiano và viên cảnh sát trưởng.

Chúng ta nhớ rằng trước khi đi, viên cảnh sát trưởng Gennero có hỏi:

– Nếu xảy ra một biến cố bất ngờ hệ trọng, tôi sẽ báo cho ngài ở đâu.

Roland đã nhìn sững Gennero, và trả lời:

– Trong ngôi nhà ở đảo Olivolo, tại đó ta chỉ ở một mình... Cùng với ông cha già mù của ta.

Roland đã hiểu thấu tận đáy lòng của viên cảnh sát trưởng. Chàng chờ đợi cuộc tấn công.

Người ta vừa thấy rằng chàng đã dành những biện pháp an toàn cho thân phụ mình.

Còn về những gì liên quan đến bản thân, chàng đã nhất quyết chờ đợi những biến cố xảy đến và hành động đúng lúc.

Chàng đã thuật lại cho Scalabrino nghe câu chuyện giữa chàng với viên cảnh sát trưởng và đã nói thêm:

– Thật vô ích để báo tin cho những bạn đồng hành của chúng ta. Một hành động ồn ào vào lúc này, sẽ làm phương hại đến rất nhiều việc.

Scalabrino đã nghiêm trang tán thành với một cái gật đầu và nói: – Với hai người chúng ta, đã đủ.

Đến lúc họ trở về nhà, sau khi để ông lão Candiano nơi an toàn, Scalabrino nói:

– Chỉ có một con đường để đi đến đây: Những kẻ muốn tấn công chúng ta, nếu như họ đi đến, buộc phải đi dọc theo ngôi giáo đường. Cho nên tôi sẽ đến canh chừng ở giáo đường Sainte-Marie, để cho chúng ta được báo trước kịp lúc. Nếu như họ quá đông, thưa đức ông, tôi sẽ chẳng để cho ngài làm cái việc điên cuồng ở lại đây.

– Đi đi, Roland nói. Ta chờ mi.

Scalabrino vội chạy vụt ra ngoài.

Roland để cánh cửa mở hé.

Chàng tắt cây đuốc, rồi ngồi xuống một chiếc ghế bành.

Và trong bóng tối, chàng mơ mộng, ngồi chờ đợi.

Chàng suy nghĩ đến những gì vào lúc đó với một sự vô tư lự, hay nói đúng hơn với một sự táo bạo điên cuồng mà trong đó lộ ra ý nghĩ muốn được chết, chàng liều mình chăng?

Có phải chàng nghĩ đến Gennero, mà chàng đã khuất phục, đã đoán ra và có lẽ chàng muốn biết ý nghĩ thật sự của ông ta?

Có phải chàng nghĩ đến những kẻ đã bị ngã gục, bị bao bọc trong công cuộc trả thù ghê gớm của chàng chăng?

Chàng nhớ lại những bóng ma của Jean de Médicis, của Sandrigo, của Bembo, của Grimani, của Imperia, của tất cả những người chết đó đã gieo rắc trên con đường chàng đã đi qua?

Chàng có nghĩ đến hồi kết cuộc quá buồn thảm và quá cảm động của cô gái trẻ Bianca, hay là đến lòng tận tụy của nàng Juana đáng thương?

Tư tưởng của chàng, trái lại, có lởn vởn trước mặt những kẻ mà chàng còn phải sát hại nữa chăng?

Dandolo... Foscari... Altieri...

Hoặc là, chàng đang nhớ lại trong mối tình tuyệt vọng của mình, hình ảnh của chàng Léonore mà chàng mãi mãi tôn sùng kể từ cái ngày xa xôi của cuộc gặp gỡ đầu tiên của họ?

Ai có thể nói được điều đó?

Bỗng nhiên một bóng người lướt nhẹ vào trong gian phòng tối tăm, và bên cạnh chàng, Scalabrino lẩm bẩm:

– Họ đến!...

– Họ có tất cả bao nhiêu? Roland hỏi.

– Bốn.

– Mi có nhận ra Guido Gennero trong số họ không?

– Không... Tôi còn thấy dường như những người đàn ông đó không phải là những gã cảnh binh tầm thường.

– Mi muốn nói gì?

– Rằng họ có dáng điệu là những sĩ quan võ trang đi đánh giặc.

Roland lặng thinh.

Những tin tức do Scalabrino báo lại làm cho chàng sửng sốt.

– Có lẽ Gennero không đi đến đây chăng? Chàng lẩm bẩm.

Vào lúc đó, chàng nghe rõ tiếng cát trong vườn kêu lên lạo xạo dưới những bước chân lén lút.

Chàng liền nói nhỏ vài lời vào tai người bạn đồng hành, được anh trả lời nho nhỏ:

– Tốt, tôi đã hiểu...

Bấy giờ, họ đứng canh ở mỗi bên cánh cửa và im lặng chờ đợi. Scalabrino cầm sẵn một chiếc ghế đẩu nặng bằng cây sồi, món khí giới lợi hại trong tay anh.

Về phần của Roland, rất bình tĩnh, chàng đã rút dao găm ra.

Những kẻ đi đến, đó là Altieri và ba người bạn đồng hành của ông.

Vừa ra khỏi dinh thự của viên đại úy thống lĩnh, họ đã dùng thuyền đi đến đảo Olivolo.

– Này, Castruccio có tính hay nói thẳng, tôi thấy dường như gã Candiano quỷ quái đó nếu thật sự chỉ có một mình, một người trong bọn chúng ta tất đã đủ.

Altieri nhún vai với vẻ nóng nảy.

– Con thịt săn quá quý báu, ông nói, chúng ta liều mạo hiểm quyết không để cho sẩy khỏi tay. Ngôi nhà rộng lớn và bốn người chúng ta sẽ không phải là quá nhiều!

– Phải, nhưng không một người nào trong bọn chúng ta biết rõ ngôi nhà.

– Ta biết, ta, và việc đó đủ rồi. Đây là lịnh chiến đấu: Chúng ta đi vào trong ngôi vườn và chúng ta đến gần ngôi nhà. Ở tầng trệt, có hai gian phòng lớn mà một gian dùng làm phòng ăn. Từ gian phòng đó người ta có thể đi lên trên lầu. Vậy thì chúng ta sẽ đi vào mà không gây tiếng động.

– Không gây tiếng động... Việc đó sẽ khó khăn.

– Ta có một chìa khóa, Altieri lạnh lùng nói. Đã có một lúc ta là chủ nhân trong ngôi nhà này...

Altieri thốt ra những lời nói đó với giọng run run của cơn giận dữ...

Và ba người bạn của ông nghĩ thầm rằng ngôi nhà họ đang đi đến trước kia Dandolo đã từng ở, bởi Léonore, người vợ của vị thủ lĩnh của họ... Và rằng Léonore đã là vị hôn thê của Roland Candiano.

Bấy giờ họ hiểu rằng không phải họ chỉ phục vụ riêng cho quyền lợi của cuộc âm mưu mà thôi.

Nhưng chúng tôi đã có nói, ba người đàn ông đó thật là tận tụy.

Và họ là những quân nhân: Họ đi theo người chỉ huy của họ, những điều suy nghĩ của họ, cũng như của mọi suy nghĩ của quân nhân, dẫn đến những lời nói này:

– Người ta ra lịnh, tôi thi hành.

Cả bốn người đàn ông đổ bộ, đi dọc theo giáo đường Sainte-Marie-Formose và đi đến cửa vườn được Altieri mở ngay.

Rồi họ đi nhè nhẹ thẳng đến ngôi nhà.

Tất cả đều tối tăm và lặng lẽ.

– Quả thật ông ta có một mình, Altieri nghĩ thầm, bằng không chúng ta đã bị phát hiện và bị tấn công.

Rồi một ý nghĩ bỗng nhiên thoáng qua tâm trí ông:

– Có ai biết được ông ta vẫn còn ở đó? Có ai biết được nếu như Gennero đã bị lầm lẫn!

Bấy giờ ông ta vội mở cửa, gần như không cần thận trọng.

Cũng như cánh cửa vườn, cánh cửa đó được mở dễ dàng.

– Bên trái, Altieri nói nhỏ.

Castruccio đi vào đầu tiên, cùng với Ghiberto.

Cả hai cầm dao găm trong tay.

Sau lưng họ, Romani.

Trong thời gian đó, Altieri đóng cửa và nghĩ thầm:

“Chắc chắn, ông ta không có ở đây; nên chúng ta vào quá dễ dàng; nếu có Roland tất ông ta sẽ tấn chắc cửa nẻo...”

Theo lời căn dặn vừa rồi viên đại úy thống lĩnh, Castruccio và Ghiberto quay sang bên trái, và cánh tay của Castruccio giơ tới trước sờ đụng cánh cửa thông qua gian phòng ăn.

Cửa để hé và mở ra dưới sức đẩy nhẹ.

Hai người đàn ông đi vào.

Castruccio lẩm bẩm:

– Cần phải đốt một cây đuốc.

Ngay lúc đó, hai tiếng kêu khủng khiếp đau đớn và hấp hối vang lên trong đêm tối:

Ghiberto vừa ngã phịch, đầu bị đánh bể bởi chiếc ghế đẩu của Scalabrino.

Đồng thời Castruccio té xuống: Lưỡi dao găm của Roland vừa đâm xuyên vào vai trái.

Altieri và Romani đứng lại, chết đứng bởi sự ngạc nhiên và kinh hoàng.

Cánh cửa gian phòng ăn mở rộng, và Scalabrino vừa đưa ra một chiếc đèn lồng mờ mà ánh sáng soi rõ Altieri.

Ông này có một cái nghiến răng ghê gớm của con ác thú đang bị dồn vào cảnh chết; chiếc ghế của Scalabrino lại giơ cao lên... Tất cả việc đó chỉ kéo dài có hai giây.

Chiếc ghế đẩu sắp sửa giáng mạnh xuống cái sọ của Altieri như đã nện xuống đầu của Ghiberto.

Roland nhảy vụt tới, nắm cánh tay của gã khổng lồ...

– Lui lại, chàng thét lên, người đàn ông này là của ta!

Và Altieri, đã không có rùng mình dưới cái nhát đánh ghê gớm mà ông trông thấy sắp giáng xuống, rùng mình dưới những lời nói đó.

Romani vứt chiếc dao găm của mình và nói:

– Tôi đầu hàng.

Roland lùi lại vào trong gian phòng ăn, nhìn thẳng vào Altieri.

– Theo ta, chàng nói cũng với giọng khàn khàn, quá tan nát đến đỗi người ta không thể bảo rằng giận dữ hay nức nở.

Altieri, như bị thôi miên, máy móc vâng lời, siết chặt trong bàn tay co rúm cán chiếc dao găm của mình.

Còn về Romani, Scalabrino nhốt ông ta trong gian phòng bên cạnh.

Khi Altieri đã đi vào, Roland khép cánh cửa lại.

Nhờ ở cây đèn lồng mờ của Scalabrino, chàng thắp lên hai cây đuốc.

Rồi chàng ngỏ lời cùng người bạn đồng hành:

– Hãy để chúng ta...

– Thưa đức ông...

– Hãy để chúng ta tự nhiên, ta bảo mi. Và dù mi có nghe gì, mi chỉ đi vào khi nào ta gọi.

Scalabrino đi ra.

Altieri ngồi xuống một chiếc ghế bành, khoanh tay lại.

Roland quay sang Altieri.

Viên đại úy thống lĩnh được trời phú cho cái lòng gan dạ về thể chất, tạo ra do thói quen lâu sử dụng võ khí và những cuộc chiến đấu.

Có một lúc ông sợ hãi.

Giờ đây, tin chắc ông không còn bị bất chợt, tin chắc ông chỉ phải đương đầu với hai kẻ địch, tất cả tâm trí của ông đang trù hoạch vào việc bảo vệ cho mình và sắp đặt cuộc chiến đấu được ông tiên liệu.

– Chúng ta đã tìm kiếm nhau khá lâu, ông nói với một cái nhếch mép thù hận và thách đố.

– Ta không có tìm kiếm ngài, Altieri, Roland nói. Nếu như ta đã đi tìm ngài, tất ta đã tìm gặp ngài từ lâu, cũng như ta đã tìm gặp Bembo người bạn của ngài, và Imperia món công cụ tội ác của ngài.

Altieri rùng mình.

– Nhưng bởi vì ngài đã có mặt ở đây, Roland nói, ta thấy sẽ không vô ích để nói với ngài vài ý nghĩ của ta...

– Đúng là việc đó! Chúng ta hãy cùng nhau giải thích, trước khi cắt họng nhau. Bởi vì từ lâu, ý định của ngài là giết chết ta, và ta, ta thú nhận với ngài rằng, ta sẽ dùng dao găm mổ bụng ngài mà không chút xúc động.

– Không có lời giải thích nào giữa chúng ta, Altieri. Ngài đang bị lầm lẫn. Ta chỉ muốn giản dị nói cho ngài biết những gì ta đang nghĩ.

– Được! Hãy nói đi...

Hai người đàn ông đó mà tâm hồn, theo cách diễn tả của Altieri, họ gầm thét vì thù hận, nhưng họ nói chuyện với nhau rất bình tĩnh.

Altieri, ngồi trong chiếc ghế bành, tay cầm dao găm, mắt láo liên, lúc thì nhìn sững lên Roland, lúc thì nhìn lên cánh cửa để canh chừng một cuộc đột nhập của Scalabrino...

Roland đứng, không mang khí giới. Chàng nói tiếp:

– Altieri, ngài có nhớ lại cái đêm hôn lễ của ta không?

Altieri lắc đầu dữ dội và nói:

– Không, ta không có nhớ.

– Còn ta, ta nhớ lại. Ngài đi đến gần bên ta. Ngài đưa bàn tay chân thành của ngài cho ta, và ngài bảo ta: “Chúc hạnh phúc, Roland Candiano...”. Ngài đã làm việc đó, ngài đã nói việc đó. Nửa giờ sau, ngài cho bắt giữ ta...

Roland nín lặng một lúc.

Một sắc đỏ ửng lên trên trán chàng, những gân máu phồng lên.

– Đó là, chàng nói tiếp, cách thức ngài dùng để hãm hại người đàn ông mà ngài thù hận. Vậy thì Altieri, cái lời nói đó mà ngài đã nói với ta, vừa đưa bàn tay cho ta, ta đã giữ nó ở trong tâm trí suốt trong nhiều năm. Và ta đã tìm kiếm lâu để biết ngài thuộc về dòng giống nào... Ta không thể xem ngài như là một người võ tướng, thật vậy, vì muốn hãm hại một địch thủ, ngài không dám sử dụng gươm giáo.

Altieri làm một cử động giận dữ điên cuồng.

– Ngài hãy lạnh lùng nghe ta nói, bởi vì ta lạnh lùng nói với ngài... Cho nên, ngài không phải là một quân nhân, mặc dù ngài mặc bộ sắc phục đó. Có lúc ta nghĩ rằng có lẽ ngài có một tâm hồn của một kẻ thích khách; nhưng không thể là việc đó, bởi vì một tên thích khách tất đã đâm chết ta, và ngài, ngài không dám làm... Bấy giờ, ta tự hỏi rằng ngài có phải là một gã cảnh binh không... Nhưng mà ta thấy rằng ngài còn thấp hèn hơn một gã cảnh binh, bởi vì một gã cảnh binh tất đã bắt giữ ta, hoặc là đã thử tìm cách bắt giữ ta, nhưng mà ắt đã không giơ bàn tay cho ta.

– Khốn nạn! Altieri gầm lên, đây sẽ là lời sỉ nhục cuối cùng của mi!

Đồng thời, ông muốn đứng lên để xông vào Candiano; nhưng ông không thể làm một cử động hoặc một cử chỉ nào; với một cử chỉ lẹ hơn là ý nghĩ, Roland đã chụp lấy hai cánh tay của Altieri và ghìm chặt ông ta lên trên chiếc ghế, miệng ông ta sùi bọt mép và mặt tái mét.

Từ từ, chàng buông ông ta.

– Ta đã bảo ngài hãy lạnh lùng nghe ta nói, chàng nói tiếp. Vả lại, ta sẽ mau kết thúc... Cho nên, ngài đã không phải là một võ tướng, cũng không phải là một tên thích khách, hoặc là một gã cảnh binh. Và những gì ngài mới vừa làm, cuộc tấn công của bốn người đó, còn chứng tỏ rằng ta không có lầm lẫn để cuối cùng xếp ngài vào trong loại những kẻ hèn nhát.

Altieri, mới bị khuất phục một lần đầu, nên nhảy dựng lên dưới lời lăng mạ.

– Chính ngài mới là kẻ hèn nhát, bởi vì ở đây ngài là kẻ mạnh hơn!

Roland nhún vai.

– Chỉ có riêng chúng ta ở trong gian phòng này; ngài cầm trên tay một cây dao găm, và ta, ta không có, cây dao găm của ta còn cắm trong tim của người bạn Castruccio của ngài.

Vừa nói như thế, Roland khoanh tay lại.

Altieri đứng run rẩy, tái mét, giơ cao bàn tay.

Một giây, tính mạng của Roland chỉ còn là một vấn đề may rủi.

Chàng không động đậy, dùng một ánh mắt khinh bỉ kềm giữ Altieri.

Bỗng nhiên, Altieri vứt mạnh cây dao găm.

– Ta biết trước rằng ngài sẽ không dám, Roland nói. Ngài đã sợ hãi.

– Mi nói láo! Viên đại úy thống lĩnh hổn hển.

– Ngài đã sợ hãi. Ngài tự bảo rằng nếu như ngài sát hại ta, người bạn đồng hành của ta sẽ không tha ngài.

– Yêu quỷ! Altieri gầm lên.

– Đó là tất cả những gì ta muốn nói với ngài, Altieri, rằng ngài không phải là một kẻ hèn nhát, nhưng là hiện thân của sự hèn nhát. Cho nên ta sẽ đối xử với ngài như là những kẻ hèn nhát mà không thể sát hại cũng như là không được đụng chạm đến. Ta nắm ngài ở trong tay ta: Hãy đi đi, Altieri! Ta dung tha tính mạng cho ngài.

– Việc đó sẽ làm cho ngài trả giá đắt, Altieri ấp úng.

– Không, bởi vì ngài hèn nhát; ngài không thể làm gì cả đối với ta; ngài được tự do. Ngày mai, trong một tháng, trong một năm, không bao giờ ngài sẽ dám đương đầu với ta, bởi vì ngài hèn nhát. Đi đi, Altieri, ta sẽ không lo sợ ngài nữa ở trong tương lai, cũng như ta đã không lo sợ ở trong dĩ vãng; ngài không còn hiện hữu nữa, bởi vì ngài hèn nhát... Đi đi... Hãy đi đi...

Roland đã mở cánh cửa.

Chàng thấy Scalabrino đang chờ, và chàng nói:

– Hãy để cho người tồi tàn này đi qua; đừng làm gì cả, Scalabrino... Kể cả một bạt tai... Hãy để kẻ hèn nhát này đi qua... Ta tha cho gã.

Altieri thở hổn hển.

Mồ hôi chảy dầm dề trên trán ông.

Dây thần kinh của ông căng thẳng trong những cái giật điên cuồng.

Ông thấm thía sự nhục nhã tuyệt đối.

Ông đi thẳng ra cửa, lạng choạng, đôi mắt đỏ ngầu, ông bước vòng qua tử thi của Castruccio và của Ghiberto, rồi khiếp đảm lùi lại.

– Mi thấy, Scalabrino, Roland nói, ông ta không dám bước qua thi thể của hai người đàn ông trước kia là những con ác thú, nhưng không phải là những kẻ hèn nhát... Nhưng mà ông ta còn chờ gì để bỏ đi, bởi vì ta đã ân xá cho ông ta...

Altieri buông ra một tiếng gầm khàn khàn.

Rồi ông ta nhảy một cái điên cuồng, vượt qua hai cái thây.

Lúc sau, ông đã ở trong vườn.

Roland đi theo ông ta.

Chàng đi theo ông ta cho đến cửa vườn.

Và khi viên đại úy thống lĩnh vượt qua.

– Đừng đóng cửa, Roland nói; đừng đóng cửa, Scalabrino; hãy để các cửa ngõ mở. Mọi sự đề phòng đối với tên hèn nhát sẽ là ô nhục... Hãy để cho ông ta đi...Ông ta đã được ân xá...

Altieri bỏ chạy, điên cuồng vì nhục nhã, đần độn vì giận dữ, và quá chản nản, quá run rẩy, ông tự hỏi mình, với một tiếng kêu khủng khiếp:

– Ôi! Thật sự, ta có trở thành hèn nhát không?...

❀ ❀ ❀

[1] Énée, hoàng tử thành Troie được đại văn hào Virgile ca ngợi là vị anh hùng trong quyển Anh hùng thi Enéide của ông. Énée là con trai của Aphrodite (Vénus của người La mã) và Anchise. Chàng đã chiến đấu dũng cảm chống lại người Hy lạp trong cuộc vây hãm thành Troie. Và đến lúc thành bị chiếm cứ, chàng vác cha mình là Anchise và dắt theo con trai là Iule hay là Ascagne chạy trốn. Chàng cặp bến xứ Italie, ở Latium, tại đây chàng lấy nàng công chúa Lavinie, con gái của nhà vua Latinus. Do đó truyền thuyết dòng dõi người La mã từ thành Troie. Anchise, hoàng tử thành Troie, chồng của Aphrodite (Vénus) và có con trai là Énée. Khi thành Troie bị hạ, Énée để ông ngồi lên vai và đưa ông đến thuyền đi tị nạn.