Scalabrino, cũng vậy, anh đã trông thấy tấm bảng nhỏ do Juana chỉ. Nhưng anh chỉ liếc nhìn qua một cái với ánh mắt thờ ơ và một cái nhún vai. Cơn xúc động đầu tiên đã qua, anh chụp lấy người thiếu phụ trong hai cánh tay mình, nhấc bổng lên và hôn lên hai má nàng, nói:

– Em không chờ đợi để thấy ta vào sáng nay, phải không?...

– Em cầu nguyện! Nàng Juana đáng thương trả lời và nức nở.

– Vậy ra em không quên ta sao? Em không nguyền rủa ta sao?...

– Quên anh! Nguyền rủa anh! Ai đã chăm sóc tuổi thơ ấu của em? Anh đã là người anh trai của em, người cha của em, mái ấm gia đình của em... Có thể đối với những người khác, anh là tên tướng cướp... nhưng đối với em, anh luôn là người anh tốt của em...

– Thật đúng! Scalabrino cảm động nói.

– Nhưng mà anh đã làm thế nào? Nàng nói tiếp. Họ đã ân xá cho anh?

– Ân xá! Scalabrino nói giọng chua chát. Chính ta tự ân xá cho ta!

– Anh muốn nói gì?

– Rằng ta đã vượt ngục, rằng nếu như tên đao phủ hoặc bọn cảnh binh của Thập nhân chế biết được ta đang ở đây, trong một tiếng đồng hồ nữa, đầu ta sẽ rơi trên những phiến đá ở quảng trường Saint-Marc!

Juana rùng mình.

Nàng nhẹ nhàng bước đi quan sát bên ngoài để tin chắc rằng không một kẻ nào lén nghe ở sau cánh cửa, và nó được nàng đóng lại cẩn thận.

– Anh đã vượt ngục! Vào ngay buổi sáng mà anhsắp sửa bị... Ôi! em run rẩy khi em nghĩ đến!... Làm thế nào anh có thể...

– Làm thế nào? Đừng hỏi anh việc đó! Chính anh cũng không biết nữa!... Nhưng mà, ôi ma quỷ, ta đang đói muốn chết đây.

– Và ông ta? Juana hạ thấp giọng rồi chỉ về phía Roland.

– Ông ta! Gã khổng lồ lẩm bẩm, đôi mắt mờ đi.

– Ông ta là ai?...

– Im đi!... Em hãy im đi!... Hãy để mặc ông ta!... Lại đây, cho anh ăn...

Chỗ ở đó gồm có hai phòng. Nơi Roland đang ở dùng làm phòng ngủ. Phòng kia, nhỏ hơn được Juana kéo Scalabrino đi qua, là nhà bếp. Nàng dọn một bữa ăn đơn giản nhưng được Scalabrino ăn ngấu nghiến với vẻ khoái trá, chỉ thỉnh thoảng lầm bầm:

– Bánh mì trắng, ăn ngon thật!

Đến lúc cơn đói của gã khổng lồ gần như được thỏa mãn, anh bắt đầu nhìn Juana với sự ngạc nhiên và lần đầu tiên nhận thấy vẻ làm dáng ở nàng thiếu nữ nghèo khổ... sự làm dáng đáng thương mà cái xa hoa chủ yếu chỉ là xâu chuỗi hạt đeo cổ lạ lùng bằng thủy tinh vàng và xanh.

– Phải, trông em xinh đẹp, anh nói tiếp... Và người ta... còn nói rằng... đỏm dáng hơn thuở xưa...

Juana tái mặt.

– Ô! Ô! Scalabrino tiếp tục... một dải băng màu đỏ trên mái tóc? Một xâu chuỗi hạt ở cổ?

Juana cúi đầu.

Scalabrino nhìn nàng với vẻ chú ý:

– Em có một người tình?

– Không!...

– Sao?... Nào, hãy nói cho ta...

Mặt nàng càng tái xanh và bắt đầu khóc.

– Ồ! Ta hiểu! Scalabrino nói chát tai. Cô bé đáng thương! Tội nghiệp Juana!... Vậy là em đã chịu khổ vì cảnh bần cùng trong lúc ta vắng mặt để đến nỗi bị sa vào cái nghề nhơ nhuốc đó!...

– Như vậy, anh không khinh bỉ em sao? Người con gái đáng thương vừa hỏi vừa khóc nức nở.

– Ta, khinh bỉ em!... Sao! Ta là người thế nào để có quyền khinh bỉ một người khác! Và rồi, dẫu cho ta có được cái quyền đó... Hãy khóc đi, em gái đáng thương của ta...

Juana lau nước mắt và nói:

– Anh thật tốt, anh...

– Thôi đi, em nên tự an ủi. Bây giờ, anh có mặt ở đây, và bởi đức Thánh mẫu, em sẽ trở lại con người của em trước kia...

Nàng lắc đầu.

– Tất cả nỗi khổ của em, nàng nói tiếp, xảy ra kể từ ngày mà bà nữ thánh đến chia xẻ căn nhà của em...

– Em muốn nói đến ai? Anh thở hổn hển hỏi.

– Anh nên nhớ lại, Juana nói. Anh nên nhớ lại... người đàn bà được anh đem về đây trong cái đêm bạo động và xung đột... Người mà lần đầu tiên trước mặt bà, em thấy anh khóc...

– Phải, phải!...

– Anh có biết bà là ai không?... Đó là bà vợ của thủ tướng Candiano, người mẹ của chàng thanh niên bất hạnh bị bắt vào lúc lễ đính hôn của ông ta...

– Bà đã ra sao?...

– Bà đã chết.

– Chết! Scalabrino tái mặt kêu lên.

Ngay lúc đó, cánh cửa thông qua giữa hai căn phòng mở ra, và Roland xuất hiện. Mặt chàng tái mét, nhưng vẫn tỏ ra bình tĩnh lạ lùng, và không tìm thấy một biểu lộ xúc động nào trên nét mặt của chàng.

Với một giọng nói dịu dàng không run, chàng bảo:

– Hãy kể lại cho ta nghe mẹ ta chết như thế nào...

– Thưa đức ông! Gã khổng lồ van xin.

– Mẹ của ngài! Juana đứng phắt dậy đau đớn kêu lớn. Vậy ra ngài là...

– Ta là Roland Candiano, nàng đã trông thấy mẹ ta chết, ta muốn rằng nàng thuật lại cho ta nghe mẹ ta đã chết như thế nào.

– Thưa đức ông, nàng ấp úng, bắt chước theo cách gọi của Scalabrino, đó là một việc ghê gớm mà ngài đòi hỏi ở tôi...

– Chao ôi! Chàng kêu lên vừa đưa tay lau trán. Có phải việc đó quá ghê gớm lắm không?...

– Phải! Ôi! Phải...

– Vậy thì! Cứ thuật lại tất cả. Thật rõ, thật chính xác để cho đứa con trai biết được mẹ mình đã chết ra sao.

– Ngài muốn biết! Thưa đức ông?...

– Ta muốn biết! Đừng quên một chi tiết nào cả...

Juana trầm ngâm vài phút. Rồi nàng nói:

– Phải bắt đầu những sự việc từ đâu, thưa đức ông?

– Kể từ lúc Scalabrino ở đây đi ra để không còn trở lại nữa...

– Thưa vâng, bởi vì ngài muốn biết... đối với tôi đó là câu chuyện quá buồn thảm để nói ra, và đối với ngàiquá đau khổ để nghe... Đức bà Silvia hoài công chờ đợi Scalabrino trở lại. Anh đã ra sao? Một tháng sau tôi mới hay tin anh bị bắt. Tôi than khóc... Nhưng những giọt nước mắt của tôi có thể làm được gì?

– Tội nghiệp em bé Juana! Gã khổng lồ nói.

– Đức bà Silvia, đức bà không than khóc. Nhưng sự đau đớn âm thầm đó thật sự xâu xé con tim tôi. Mỗi ngày, bà ra đi từ sáng sớm và chỉ trở về khi đêm xuống. Tôi đi theo bà ở xa xa, để trợ giúp cho bà, vì tôi thấy người ta e ngại, dò xét bà, xa lánh bà. Người ta cho rằng bà đã làm cho họ kinh sợ.

– Như vậy, Roland hỏi với giọng bình tĩnh, không một ai thương hại đến mẹ ta?

Juana cúi đầu.

– Ít ra, nàng lẩm bẩm, những ai có lòng thương hại đều không dám biểu lộ ra!

Roland nhắm mắt, chàng muốn thấu triệt cái cảnh tượng được người thiếu phụ khêu gợi lại: Cảnh bà mẹ già của chàng đi cùng khắp những con đường ở Venise dưới những cái nhìn khủng khiếp và thù hận.

Và chàng rùng mình.

– Bà làm gì ở bên ngoài?...

– Bà đi lảng vảng rất lâu ở xung quanh dinh thự của những người cầm đầu Quốc gia.

– Ôi! Ta hiểu! Roland rên rỉ với một tiếng nức nở ở trong lòng, bà xin ân xá cho ta!...

– Một ngày nọ, bà có thể đến gần đức ông Foscari, Juana nói tiếp, nhưng ông ta đã cho lính gác của mình đuổi bà. Một buổi tối, trong lúc đi theo sát bên bà, tôithấy một người đàn ông đến gần nói chuyện với bà. Ông ta nói gì với bà?... Tôi không biết. Nhưng đến lúc đức bà Silvia về đến nhà, tôi thấy mặt bà xanh như sáp và đôi môi run rẩy. Suốt cả đêm, bà ngồi yên trên một chiếc ghế, bất kể những lời cầu khẩn của tôi. Chỉ đến lúc trời rạng sáng bà mới để cho tôi bồng bà trên tay. Khi ấy bà buông ra một tiếng thở dài não nuột mà tôi sẽ nhớ mãi suốt đời. Tôi đặt bà nằm xuống. Bà quay mặt vào tường. Tôi ngỡ rằng bà sắp ngủ. Nhưng đến khi tôi đi rón rén trở lại thăm bà, tôi nhận ra đôi mắt của bà mở rộng và bà lẩm bẩm không thay đổi với những lời này: “Chết! Nó đã chết! Tất cả đã hết!”.

Roland lau chiếc trán ướt đẫm mồ hôi và đi vài bước trong căn phòng nhỏ.

– Còn người đàn ông đã nói chuyện với mẹ ta, nàng biết ông ta không?...

– Biết, thưa đức ông!

– Tên của ông ta?

– Ông ta tên là Bembo và hiện giờ trở thành giám mục thành Venise.

Cũng như lúc nãy Roland lại nhắm nghiền đôi mắt, cố ghìm cơn uất nghẹn.

– Hãy kể tiếp đi! Chàng nói chát tai sau vài phút.

– Đây là đoạn buồn thảm nhất mà tôi phải kể cho đức ông nghe, Juana nói tiếp. Tôi đi rảo khắp các con đường để bán cam và chanh, bán những hoa hồng và hoa cẩm chướng, tùy theo mùa. Việc làm đó chỉ đủ nuôi sống cho tôi và hai con chim bồ câu yêu mến của tôi, mỗi buổi sáng chúng bay đến mổ vào cửa sổ tôi. Lúc dó tôi mở cửa và cho chúng ăn. Khi có thêm Đức bà Silvia ở trong nhà, tôi tìm cách buôn bán thêm. Nhưng thay vì tăng thêm, nó càng giảm sút lần hồi, thành ra chẳng bao lâu lâm vào cảnh khốn khổ. Tuy nhiên, ôi Chúa cao cả! Đức bà đáng thương gần như không ăn uống bao nhiêu... Dù cho chúng tôi cần rất ít, cho tất cả chúng tôi, nhưng cái ít đó rồi cũng đến lúc thiếu. Một hôm tôi bị sa vào cảnh không còn gì để mở cửa cho hai con bồ câu của tôi ăn. Trong một thời gian, chúng còn trở lại dùng mỏ gõ vào cửa sổ. Rồi, như thấy rằng bị tôi bỏ rơi, chúng không bao giờ trở lại nữa. Đây là một nỗi buồn to lớn của tôi, và tôi khóc...

Nhắc đến kỷ niệm đó, đôi mắt của Juana mờ đi qua làn nước mắt.

– Tuy nhiên, Juana nói tiếp và lắc đầu, những việc buôn bán vụn vặt của tôi càng ngày càng xấu đi. Tôi không thể đoán ra nguyên nhân sự bất hạnh của mình, khách hàng càng lánh xa tôi và những bó hoa được tôi mua đi bán lại đã héo tàn trong giỏ. Cuối cùng, một hôm, tôi có được một lời giải thích về những gì tôi đã hoài công tìm kiếm. Một người đàn bà không quen biết nói với tôi, vừa nhìn dáo dác xung quanh với vẻ sợ hãi, rằng tất cả những ai mua hoa của tôi đều bị tố cáo... “Nhưng tại sao? tôi ấp úng, sửng sốt – Tại sao à, cô bé? Tại sao mày chứa chấp ở nhà mày người mẹ của tên phiến loạn bị Hội đồng có thế lực kết án...” Vừa nói xong, người đàn bà vội vã chạy đi. Tôi đứng lại choáng váng, phẫn uất. Hỡi ôi! việc đó có làm được gì? Tôi có thể làm gì?...

– Và nàng không có ý nghĩ xa rời bà lão, người đã gây ra việc bất hạnh cho nàng sao?

– Không, thưa đức ông, Juana ngây thơ trả lời. Tôi đã quyến luyến đức bà Silvia, và tôi thương yêu bà như mẹ ruột của tôi, tôi là kẻ không bao giờ có người mẹ, tình thương đó đối với tôi rất đỗi êm đềm, một tình yêu thương hiếm có ở trên cõi đời này...

– Thế rồi nàng làm sao? Roland hỏi.

– Juana cúi đầu, lấy hai bàn tay che lấy chiếc trán đỏ bừng.

– Thưa đức ông, nàng nói nho nhỏ, xin đừng hỏi đến tôi việc ấy... Bởi vì tôi đã phạm tội...

– Nàng phạm tội gì... Nàng?...

– Hỡi ơi!... Chẳng bao lâu tôi hụt tiền. Cần phải có một loại rượu nho lâu năm cho bà lão đáng thương đã gọi tôi là con gái của bà...

– Nàng nói rằng mẹ ta đã gọi nàng là con gái của bà?

– Phải, thưa đức ông!... Nhưng có lẽ tôi không xứng đáng với cái danh nghĩa đẹp đẽ đó... Bởi vì tôi không biết chịu đựng... Một buổi tối, tôi thấy rõ rằng sức lực của đức bà Silvia bị kiệt quệ... Cần phải mua một món thuốc bổ... Tôi trở nên tuyệt vọng, trong khi đó, bà vẫntươi cười với tôi. Bấy giờ tôi bị rối trí... Ôi!... Thưa đức ông... Xin hãy tha cho tôi phần còn lại...

– Kể đi, cô bé đáng thương, Roland nói với giọng thật dịu dàng đến nỗi khiến cho Juana lắp bắp:

– Tôi đi xuống... Trời đang tối... Một người đàn ôngđến gần... Một lãnh chúa trẻ tuổi... Đến lúc tôi trở lên, tôi đã có thuốc bổ, tôi đã có những thức ăn... Chao ôi! thưa đức ông, xin tha thứ cho tôi đã dùng đồng tiền không trong sạch nuôi bà mẹ của ngài!...

Roland bước tới một bước và quỳ xuống, nắm lấy hai bàn tay của Juana, chàng chân thành, kính cẩn đặt lên trên đó một nụ hôn, trong lúc tiếng nức nở rung động đôi vai chàng.

– Ngài làm gì thế, thưa đức ông? Juana kêu lên. Ngài, ở dưới chân một người kỹ nữ bần cùng!...

– Ta đang làm gì! Roland nức nở. Ta tôn kính nàng,ta cảm tạ nàng và ta nói với nàng: Ôi hỡi Juana, em gái của ta, em thiêng liêng đối với ta, em cao quí đối với ta, và ta tôn thờ tấm lòng cao cả tuyệt vời của em...

– Sấm sét của Trời, ta ngạt thở! Scalabrino gầm lớn vừa mở mạnh cánh cửa sổ.

Roland đứng lên, nét mặt bối rối trở thành bất động và chàng nói:

– Hãy nói hết đi, em gái..

– Tôi chỉ còn có một vài lời để nói với ngài, Juana tiếp tục với một vẻ e lệ. Sức lực của bà mẹ đáng thương của ngài suy yếu mau lẹ... Tôi làm những gì tôi có thể làm được để cho bà không phải khổ sở. Khi không còn tiền nữa, tôi biết tìm ở đâu ra... Một buổi tối, đó là ngày 10 tháng Sáu năm 1510, đúng một năm sau cuộc bắt giữ ngài, bà tắt thở trong tay tôi, vừa lẩm bẩm gọi tên ngài. Tôi để một nhánh cây hoàng dương vào giữa những bàn tay xanh xao của bà và tôi khâm liệm bà trong một tấm vải trải giường trắng. Và ngày hôm sau, khi người ta đem bà đi, tôi chỉ còn lại trơ trọi một mình ở trên đời, tôi đau khổ than khóc... Chỉ có thế, thưa đức ông!...

Roland im lặng, trong khi Juana khóc thút thít vì đã bị khuấy động bởi những kỷ niệm đau buồn.

Một tiếng sấm cuối cùng của trận giông tố đang dịu bớt ở bên ngoài làm chàng giật mình, sực tỉnh khỏi cơn mơ bi thảm đó.

– Juana! Chàng nói dịu dàng, kể từ ngày hôm nay, em không còn cô độc trên đời này nữa. Em có một người anh trai. Vả lại đó là ý chí của thân mẫu ta, chắc chắn với đôi mắt của người sắp chết, bà đã thấy được việc gì đã xảy ra, nên mẹ ta đã gọi em là con gái của bà... Đi đi, Juana, đi đi, em gái của ta... Cũng đi đi, Scalabrino... Hãy để cho ta ở lại một mình... Ta cần suy nghĩ để tìm ra một hướng đi mới cho cuộc đời...

Juana và Scalabrino vâng lời, sau khi nhìn Roland bằng một ánh mắt thương cảm sâu xa.

Về phần Roland, chàng ngồi xuống ở một góc tối nhất trong gian nhà bếp nhỏ, hai tay ôm đầu, bất động, chìm đắm trong sự trầm tư mặc tưởng...