Tại Venise, ở tòa cung điện quận công, trong văn phòng đặc biệt củ những vị thủ tướng mà vào thời kỳ đó, Titien đã vẽ nhiều bức họa tuyệt diệu, chỉ có mình Bembo và Foscari đang chuyện trò nho nhỏ.

– Mười hai ngày đã trôi qua, thủ tướng nói, cả hai đang tiếp tục câu chuyện, mà Pierre Arétin vẫn chưa trở về.

– Tôi thường đi qua nhà ông ta mỗi ngày, hồng y trả lời, vẫn chưa nhận được một tin tức nào của ông ta.

Một sự im lặng kéo dài.

Thủ tướng nhìn sững ngọn lửa đang nổ lốp đốp với một ánh mắt u ám.

– Bembo, bỗng thình lình ông nói, hãy nhìn cây củi này đang cháy. Người ta sẽ nói rằng một đồn lũy với những cái tháp ghê gớm... Đây là những lỗ châu mai, những cây điếu kiều, cả một cái lởm chởm những vật ghê gớm, một chiến lũy kiên cố khó có thể vượt qua...Tốt! Tất cả sụp đổ!... Chỉ còn lại một thành phố điêu tàn, những đống gạch vụn, những bức tường bị xô ngã... Việc gì đã xảy ra? Bí mật nào đã làm tiêu hao cái sức mạnh kiêu căng của những cái tháp đứng sừng sững hồi lúc nãy?... Giờ đây không còn một cái gì cả...

– Ngài hãy xóa đi những hình ảnh đó, thưa đức ông, Bembo nói, uy quyền của ngài không thể nào bị hăm dọa.

Thủ tướng đứng dậy, chậm chạp đi đến một cửa sổ và ra hiệu cho Bembo đến gần.

Ông giở tấm màn thêu nặng nề lên.

– Mi thấy gì? Ông hỏi.

– Tôi thấy, Bembo nói, một thành phố nguy nga và đường bệ với những mái vòm, những chóp nhọn phóng khoáng, hàng ngàn con sông đầy những chiếc du thuyền. Tôi thấy một dân tộc lăng xăng dưới một bầu trời quang đãng được những đàn chim bồ câu bay ngang qua. Và tôi tự bảo, thưa đức ông, rằng tất cả những cái đó là của ngài! Tôi tự bảo rằng nếu như ngày hôm nay ngài là vị thủ tướng của nước Cộng hòa đó thì ngài sẽ trở thành vị chúa tể chừng nào ngài muốn. Đó là những gì tôi trông thấy, thưa đức ông!

– Và ta, Foscari nói, đây là những gì ta trông thấy!

Ông ta xoay Bembo một phần tư vòng, ngón tay ông chỉ cái khối đen ngòm của ngôi thạch mộ nối liền cung điện quận công với ngục thất.

– Chiếc cầu Than Thở! Bembo lẩm bẩm vừa tái xanh.

Cũng với vẻ chậm chạp, thủ tướng đi trở lại ngồi gần bên lò sưởi.

– Ta ít đến gần chiếc cửa sổ đó, bấy giờ ông nói, bởi vì đôi mắt của ta không thể ngăn được bị lôi cuốn về phía chiếc cầu đáng nguyền rủa mà biết bao nhiêu vị thủ tướng trước ta đã vượt qua vừa kêu la kinh hoàng.

– Thưa đức ông...

– Bembo, ta nói với mi rằng máu gọi nợ máu! Rằng đứa con trai của Candiano lảng vảng xung quanh mình ta!... Ta nói với mi rằng ở trên đời nầy còn có những chính nghĩa huyền bí và không thể tránh khỏi, người xử tội đã sắp đến gần.

Bembo bắt đầu cười khẩy:

– Roland Candiano, thưa đức ông, chẳng bao lâu sẽ rơi vào trong tay chúng ta... Và lúc đó...

– Trong lúc chờ đợi, ông ta được tự do!... Đây này, Bembo, từ mấy lúc gần đây, ta thấy dường như ta bị lên án. Ta đã bắt gặp ở xung quanh mình ta, trong ánh mắt của nhiều sĩ quan, những ánh mắt làm cho ta kinh hãi...

– Thế tại sao ngài không cho bắt những người đàn ông đó?

– Ta nói với mi rằng ngay trong những buổi lễ do ta tổ chức, những người quý tộc dường như trao đổi lẫn nhau những lời mà ta không nghe được, nhưng vang dội trong tư tưởng của ta...

– Tại sao những người đó vẫn còn tự do và còn sống?...

– Kiên nhẫn, Bembo! Thủ tướng nói vừa đặt tay lên một tờ giấy ở trước mặt ông. Đây là danh sách. Mỗi ngày nó càng dài thêm.

Bembo liếc nhìn lên tờ giấy và thấy đã viết sẵn hơn một trăm cái tên.

– Kiên nhẫn! Thủ tướng nói tiếp: Ta sẽ đánh một đòn thật là ghê gớm đến nỗi đến hai mươi năm sau, Venise sẽ không dám ngước đầu lên... Nhưng mà, đối với việc đó, trước hết phải cần có hai điều.

Trước hết phải bắt được Candiano. Chừng nào người đàn ông đó còn tự do, chừng nào ông ta còn cầm đầu những nhóm người được ông ta tổ chức, ta còn phải lo ngại tất cả, và cần phải cho Venise không còn lo sợ nữa!... Rồi cũng cần phải, nhất là cần phải cho Jean de Médicis chấp nhận việc liên minh. Lúc bấy giờ, mi sẽ hiểu được sức mạnh của ta! Mi sẽ hiểu nỗi kinh hoàng đập lên những kẻ đang âm mưu đến lúc họ biết rằng quân đội của Đại-Quỷ được đặt thuộc quyền sử dụng của ta!... Lúc bấy giờ, ta sẽ thật sự là chúa tể... Lúc bấy giờ ta mới có thể hành động...

– Tôi thán phục thiên tài của ngài! Bembo nói với một âm điệu thật chân thành.

– Mi hiểu chưa? Thủ tướng sôi nổi nói tiếp. Bây giờ mi hiểu tại sao ta đã nghĩ đến Jean de Médicis? Mi hiểu rằng ta chờ đợi sự trở về của Pierre Arétin với một sự nóng lòng cuồng nhiệt như một kẻ tội phạm vào lúc những quan tòa tuyên đọc bản án?

Vào lúc đó, tên gia nhân đang coi sóc lửa và là tên hầu tín cẩn của Foscari đi vào.

Anh ta trình lên cho thủ tướng một bức thơ để trên một mâm bằng bạc và nói:

– Ngài Pierre Arétin cho đưa bức thơ này đến đức ông và van xin tha lỗi cho ngài, hiện đang nằm ở giường bịnh, không thể tự mình đến đây.

Thủ tướng vội chụp lấy bức thơ.

Tên hầu nghiêng mình chào, biến mất.

Foscari mở bức thơ lớn ra và đọc mấy hàng đầu.

Ông trở thành tái mét và bức thơ rời khỏi tay ông.

Bembo cầm bức thơ và đến lượt ông ta đọc những hàng đầu.

Những hàng chữ viết như sau:

“Kính gởi ngài Thủ tướng uy quyền hùng mạnh và danh tiếng lỗi lạc của nước Cộng hòa Venise tuyệt vời.

“Thưa đức ông,

“Xin đức ngài cao cả vui lòng tha lỗi cho tôi, vì những gì tôi sắp sửa nói với ngài rất đỗi hãi hùng khiến cho tôi không còn đủ sức lực và can đảm để nói lên điều đó. Thật là một tin hết sức đau đớn mà tôi là một sứ giả đau khổ nên vừa trở về đến nhà, tôi đã nằm liệt giường, bất chấp những sự săn sóc ân cần của bọn gia nhân, bất chấp một chén thuốc nước hay tuyệt của Pétrina, một đứa hầu gái đưa cho tôi uống.

Chỉ một lời nói thôi, đây là cái tin ghê gớm được tôi viết ra bằng nét chữ run rẩy:

“Ngài Jean de Médicis danh tiếng đã chết......

– Chết! Đại-Quỷ đã chết! Bembo kêu lên chói tai. Foscari giữ im lặng.

Nhiều ý nghĩ thê thảm đang bay lượn vào lúc đó ở trong tâm trí người đàn ông đó. Ông bỗng nhiên thấy giấc mộng hùng cường như mình đã trông thấy sụp đổ như những chiếc tháp lửa nổi lên trong đống than hồng ở lò sưởi.

Ông đã thấy những cuộc âm mưu thắng lợi mà ông đoán ra ở xung quanh mình.

– Đây là nhát đòn chí tử! Cuối cùng ông lẩm bẩm.

Và cả hai người trao đổi với nhau một ánh mắt đầy lo sợ.

Rồi, chậm chạp, thủ tướng cầm lại bức thơ bỏ nằm trên bàn.

Giờ đây, muốn biết chắc chắn về điều bất hạnh vừa xảy ra, ông muốn biết rõ thêm những chi tiết... Ông vừa đưa tờ giấy cho Bembo và bảo ông ta: – Đọc đi... đọc hết... Ta muốn biết hết...

Với giọng trầm trầm, Bembo bắt đầu đọc như là ông ta đọc một bài kinh nguyện buồn tẻ:

“Ngài Jean de Médicis danh tiếng đã chết... Vị lãnh chúa yêu mến, đối tượng của lòng thương mến và ngưỡng mộ vô biên của tôi, có thể nói là tắt thở trong tay tôi, hoặc ít ra ở dưới mắt tôi. Ngài đã bị trúng một phát đạn súng thần công ở chân vào sáng thứ ba khi đến gần thành lũy Governolo – những người khác nói là một phát súng ngắn. Với tính táo bạo thường lệ của ngài, ngài đi tới hầu như một mình, chỉ đem theo hai sĩ quan tùy tùng. Hai người bạn đồng hành ngã xuống đầu tiên. Ngài là người thứ ba bị thương bởi một người đàn ông lạ mặt không phải ở Governolo, mà không một ai biết. Tuy nhiên, nhiều người xác nhận rằng người đàn ông đó là dân Venise, và một vài người còn thề thốt rằng họ nhận ra nguời đó là con trai của một vị thủ tướng xưa ở Venise...".

– Roland Candiano! Foscari lẩm bẩm với một nụ cười tái mét.

– Định mệnh! Bembo gầm lớn.

– Đọc tiếp! Hãy đọc tiếp!...

Bembo đọc tiếp bức thơ:

“Khi ngài vừa mới bị thương rất nặng, toàn thể quân đội đều xúc động vì buồn phiền và sợ hãi. Không còn táo bạo và vui vẻ! Mọi ngươi đều quên bản thân mình để xót thương cho số phận đã đe dọa vị quận công cao quý vào lúc ngài mới bắt đầu những chiến công mới. Người ta nói đến tương lai của ngài đang rộng mở, về những ý định lớn lao của ngài, về những gì ngài có thể thực hiện, về tính liều lĩnh của ngài không ai sánh bằng, về tài tiên liệu của ngài, và đề tài đánh giặc mãnh liệt của ngài, và về mưu kế tuyệt diệu của ngài. Thế mà, tuyết rơi dưới sự nồng nhiệt của những lời thương tiếc chung của mọi người[1].

Cuối cùng, ban đầu được đưa vào Governolo, kế đó ngài được giao trả cho những quân sĩ dũng cảm của ngài đến tìm vừa than khóc và đưa ngài về doanh trại. Bấy giờ Jean de Médicis yêu cầu được chở vào Mantoue bên cạnh ngài Frédéric de Gonzague mặc dù là kẻ địch của ngài nhưng vui lòng đón tiếp ngài.

“Lên đường với nỗi khổ đau khôn xiết và chẳng bao lâu chúng tôi đi vào Mantoue; chiếc cáng được khiêng vào cung điện và Jean được đặt lên giường. Trời đã tối. Bấy giờ tôi đi đến gần và nói với ngài: "Tôi sẽ làm nhục đến linh hồn vĩ đại của ngài nếu như tôi nói với ngài về sự kinh hãi của cái chết và nếu như tôi muốn xác định với ngài về những gì ngài đã biết rồi. Cái điều quan trọng và quí báu nhất ở trong đời là tự do hành động! Cần phải do ngài tự quyết định để cho giải phẫu. Chỉ trong vòng tám ngày ngài sẽ lành mạnh như cũ... Chắc chắn ngài sẽ phải chống nạng, nhưng đó chỉ là một sự suy tưởng tốt đẹp ở nơi ngài.

– Vậy thì! Người ta nên giải phẫu phứt cho rồi, ngài kêu lên.

Liền sau đó ngài bị ụa mửa. Ngài nói: “Đây là triệu chứng ta không còn sống được bao lâu nữa”. Rồi ngài chắp hai tay nói: “Ta nguyện ước đi viếng Compostelle”[2].

Người ta ra lịnh đi gọi tám hay mười người để giữ chặt bệnh nhân. Ngài bắt đầu cười: “Hai mươi người cũng không làm cho ta ngán sợ”, ngài nói.

Đứng lên với một dáng điệu quả quyết, tự ngài cầm lấy cây đuốc soi sáng trong lúc người ta cắt cái chân ngài. Tôi bỏ chạy trốn vừa bịt lấy hai tai. Tuy nhiên, tôi nghe ngài gọi nên tôi đi trở lại.

– Ta đã lành bịnh! Ngài kêu lớn.

Ngài cho mang đến chiếc chân bị cắt bỏ và bắt đầu đùa giỡn với nó và nhạo báng chúng ta.

Nhưng hai giờ sau, những sự đau đớn xuất hiện. Vừa khi tôi nghe ngài lăn lộn trong phòng, tôi mặc lại y phục chỉnh tề, bởi vì tôi đã vào giường nằm, và tôi liền chạy đến. Ngài đang mê sảng và nhắc đi nhắc lại nhiều lượt một câu nói được tôi nhớ rõ:

– Tại sao, ta lựa chọn tội ác chớ không phải là công lý?... Chúa tôi! Chúa ôi! Kẻ xử tội đang đi đến!...".

Bembo ngừng lại, thở hổn hển.

– Kẻ xử tội đang đi đến! Foscari dáo dác nhắc lại.

– Đó là ở trong bức thơ, thưa đức ông.

– Đọc tiếp! Hãy đọc tiếp!...

Viên hồng y đọc tiếp với một giọng nghẹn ngào:

“Đến rạng đông, ngài tỉnh trí lại. Nhưng cơn bịnh đã trầm trọng. Ngài lập chúc thư, phân phối rất nhiều tặng vật cho bạn hữu ngài, và khi trông thấy vị giáo sĩ nghe xưng tội đến: “Thưa cha”, ngài nói, “cái nghề của tôi là nghề cung kiếm, tôi đã sống như một quân nhân. Tôi sẽ sống như một tu sĩ nếu như tôi mặc bộ giáo phục của Cha. Tôi không có gì để xưng tội... Và tuy nhiên... tuy nhiên... Phải, tôi tưởng.... rằng đáng lý ra tôi phải nghe theo... kẻ đã đến đây...”.

Lúc bấy giờ hiển nhiên là lý trí lại rời khỏi ngài lần nữa. Chẳng bao lâu từ dưới lòng đất Thần chết đã gọi ngài. Mọi người thân thuộc và gia nhân ùn ùn tới vây quanh ngài. Ngài kêu gọi quân sĩ của mình. Nhưng ngài lãnh chúa De Gonzague không cho phép họ đi vào Montoue. Ngài toan nói về chuyện chiến tranh. Rồi, bỗng thình lình, ngài nhắm mắt vừa thốt ra một cái tên mà không một ai nghe rõ. Và ngài tắt thở trong khi tất cả những người có mặt đều khóc nức nở.

Đó thưa đức ông thủ tướng, những phút cuối cùng của con người có một sức mạnh tâm linh phi thường, mà tất cả những lời nói đều biến thành hành động. Chẳng bao lâu nước Ý sẽ biết mình bị mất những gì....

Về phần tôi, tôi mất đi mối tình bằng hữu thắm thiết, và nỗi đau đớn của tôi sẽ không được an ủi nếu như tôi không có được niềm vui cuối cùng là được gặp lại ngài vào giờ sắp lâm chung và tỏ cho ngài thấy một tình quyến luyến xiết bao của tôi.

Niềm vui đó, thưa đức ông, có thể nói là rất đau đớn, dù sao cũng là một niềm vui ở trong tâm trí tôi; đó là tình bằng hữu được sử dụng bởi những quyền hạn tối cao. Tôi mang ơn ngài rất nhiều. Và tôi sẽ nhớ mãi đến suốt đời một ân nghĩa sâu nặng xứng đáng cho ngài và cho cả tôi, cũng xứng đáng đối với kẻ đã muốn cho tôi được ngài phái đến gặp Jean de Médicis.

Xin tha lỗi cho tôi vì không tự mình mang đến cho ngài, cùng với cái tin buồn này, tấm lòng thương mến và ngưỡng mộ mà ngài đã gợi hứng cho tôi. Những dòng lệ không ngừng chảy từ đôi mắt của tôi chắc chắn sẽ ngăn không cho tôi thốt ra lời.

Thưa đức ông, tôi là người gia nhân rất trung thành và rất phục tùng của đức ông danh tiếng".

“Pierre Arétin”.

Bembo đọc xong bức thơ, lặng lẽ như thủ tướng. Foscari dường như bị thối chí. Người đàn ông rất mạnh mẽ đó, từ nhiều năm trường, không ngớt theo dõi với một sự nghiêm khắc khôn nguôi con đường hướng thượng mà lòng tham vọng của ông đã tự vạch ra, người mà cho đến nay không để cho bị quật ngã bởi vận rủi hoặc để cho bị choáng váng bởi vận may, lẩm bẩm với một sự ê chề rõ rệt:

– Thật là một điều bất hạnh ghê gớm.

– Bất quá đây chỉ là một sự thất bại, Bembo nói.

– Một sự thất bại có thể khởi đầu cho một tai biến.

– Thưa đức ông, tôi được thấy ngài tỏ ra bình tĩnh hơn trong nhiều trường hợp nguy hiểm hơn.

– Là vì lúc ấy chỉ có riêng những trường hợp hăm dọa mà thôi.

– Ngài muốn nói gì, thưa đức ông?

Thủ tướng đứng dậy, cầm bức thơ của Arétin đọc để tin chắc rằng đó là sự thật không còn nghi ngờ gì nữa.

Ngón tay của ông đặt lên dòng chữ thuật lại cảnh hấp hối của Đại-Quỷ, đọc lại những lời nói bí mật đã thoát ra trong cơn mê sảng của ông.

Bembo rung động.

– Kẻ xử tội đang đi đến! Ông ta lẩm bẩm vừa đọc lại.

– Phải, Bembo, thủ tướng nói, mi không thấy việc gì lạ lùng trong sự kiện mà Jean de Médicis đã ngã quị dưới những nhát đòn của Roland Candiano sao?

– Không chắc rằng chính ông ta.

– Thôi nào! Chính ông ta, ta bảo mi! Chính ông ta!

– Candiano không bao giờ có một sự giao thiệp nhỏ nào với Jean de Médicis. Candiano còn ở Venise cách đây khoảng mười ngày. Ông ta bị rượt đuổi, bị truy lùng. Có lẽ nào ông ta đến doanh trại tìm gặp Đại-Quỷ? Và dù cho việc đó có đi nữa, tại sao ông ta lại giết chết Đại-Quỷ?...

– Tại sao? Thủ tướng nói gần nghe chói tai, tại sao?... Mi không thấy rằng gã đàn ông đó biết rõ những ý định của ta sao. Bằng cách nào? Ta không rõ. Nhưng mà gã biết! Ta thấy sáng suốt trong cái biến cố thê thảm đó, Roland Candiano đã tìm gặp Jean de Médicis, bởi vì Jean de Médicis có thể và cần phải cứu thoát ta!

– Cần phải biết rõ đích xác sự thật! Bembo kêu lên, ông ta đứng dậy vừa run rẩy. Tôi đi thẳng đến nhà Arétin. Trong một giờ, tôi sẽ biết....

– Đi đi, anh bạn, đi đi và mau trở lại...

Bembo vội vàng đi ra.

Sự ngã lòng của thủ tướng ảnh hưởng đến ông; nhưng ở trong lòng ông, sự ngã lòng đó là hình ảnh của sự kinh hãi.

Ba giờ trước khi bức thơ được trao cho thủ tướng, một người đàn ông đi vào trong dinh thự của Arétin.

– Ngài lãnh chúa Arétin đi du hành, tên gia nhân được người đàn ông hỏi và hắn trả lời, không biết bao giờ ngài mới trở về.

– Tốt lắm, anh bạn: Hãy nói với chủ nhân mà anh sẽ tìm thấy trong văn phòng làm việc, rằng ta được Đại-Quỷ phái đến.

Tên gia nhân nhìn kẻ nói như thế với vẻ hoảng hốt. Nhưng gã vâng lệnh và một lúc sau trở lại tìm người lạ mặt dẫn ngay đến bên cạnh Arétin vừa biểu lộ những dấu hiệu kính trọng với người khách.

– Cuối cùng là ngài! Arétin kêu lên vừa trông thấy Roland. Tôi xin thú thật với ngài rằng tôi bắt đầu buồn chán.

– Không một ai nghi ngờ rằng ông còn ở lại Venise?

– Tôi bảo đảm. Mệnh lệnh thật rõ ràng. Chắc ngài đã nhận thấy?

– Ông có đi ra ngoài một lần nào không?

– Cả ban ngày lẫn ban đêm.

– Những người trong nhà?

– Đều tưởng rằng tôi đi khỏi, cho đến những nàng Arétine đáng thương của tôi mà có lúc tôi nghe than thở về việc chủ nhân bọn nó đi vắng! Chỉ riêng một mình tên gia nhân tiếp ngài biết mà thôi.

– Tốt lắm, thầy Arétin.

Roland ngồi xuống trầm ngâm.

– Tôi có thể hỏi ngài được chăng? Pierre nói.

– Cứ hỏi.

– Ngài đã gặp Jean de Médicis?

– Ta đã gặp ông ta.

– Ngài có nói chuyện với ông ta?

– Ta có nói chuyện với ông ta.

– Về sứ mạng của tôi?

– Về sứ mạng của ông.

– Chà! Chà!... Ông ta đã nói sao?... Ông ta đã làm gì?... Và chính ngài?... Xin lỗi, có lẽ tôi đã để bị lôi cuốn?

– Không có chút nào. Không có gì giấu giếm giữa hai chúng ta, và lòng hiếu kỳ của ông sắp được thỏa mãn... Ông đang ngồi trước bàn, ông sẽ viết...

– Cho ai?

– Cho thủ tướng Foscari.

– Cho thủ tướng?

– Việc đó làm ông ngạc nhiên? Ông không cần phải viết một cái báo cáo chính xác về sứ mạng của ông sao?

– Tại sao tôi không đi đến gặp ông ta?

– Vì ông bị bịnh, nằm ở trong giường và ông không thể đi ra ngoài.

– Tôi không hiểu, Arétin sững sốt hỏi.

– Ông sẽ hiểu. Nhưng trước hết, đối với người của ông, ông đã bí mật trở về trong đêm rồi. Một lát nữa, nước mắt và những lời than vãn của ông sẽ lôi cuốn họ.

– Nước mắt của tôi! Những lời than vãn của tôi?

– Phải. Viết đi. Dĩ nhiên, ta chỉ cho ông những yếu tố chủ yếu về bức thơ của ông. Sau đó ông sẽ chép lại bằng cách trau dồi những câu văn đẹp đẽ mà ông biết cách tìm.

Arétin nghiêng mình, không biết rằng ông nên tỏ vẻ vui thích hoặc là lo sợ về lời khen ngợi đó, mà Roland không quen sử dụng ông.

– Ta chỉ muốn, Roland nói tiếp, rằng ông nên tôn trọng tất cả cái đoạn liên quan đến người đàn ông đã nổ súng lên Đại-Quỷ và những lời nói do Jean de Médicis hấp hối thốt ra.

Arétin nhảy dựng.

Ông trở nên tái mét.

– Ngài nói sao? Ông ấp úng.

– Ta nói rằng Jean de Médicis đã bị giết chết.

– Jean de Médicis!... Bị giết chết!... Tôi nghe không rõ, có phải không?... Bị giết chết!...

– Bởi ta! Roland thản nhiên nói.

Arétin khóc sướt mướt.

Roland thấy nỗi đau đớn của nhà thi sĩ thật là chân thành. Chàng không hiểu tình bằng hữu thật sự nào kết hợp kẻ vũ phu hung bạo, hiếu sát, súng cầm trên tay, lăn xả vào cuộc chinh phục thế giới với người làm thơ cầu kỳ và kiểu cách, nhát gan, nhưng cũng xông vào chinh phục những sự khoái lạc, cùng với những sự tham lam hung bạo. Tuy nhiên khẩu súng của Arétin thì là một cây bút lông.

Và trong hai món võ khí đó, món nào là đáng ghê sợ? Cho nên Arétin khóc thương hại Đại-Quỷ, Roland nhìn ông ta than khóc với một sự thương hại xen lẫn một sự mỉa mai.

Tuy nhiên, không có nỗi đau to lớn nào mà không khuây khỏa theo thời gian.

Arétin cuối cùng lau khô nước mắt và lẩm bẩm:

– Tôi chờ ngài đọc, thưa chủ nhân.

Roland bắt đầu đọc, trong khi Arétin ghi chú thỉnh thoảng ném ra một lời ta thán, vừa nhăn nhó đau đớn.

– Tôi trông thấy cảnh tượng cũng như là tôi có mặt! Ông nói, khi Roland kể xong cảnh hấp hối trong cung điện của những vị quận công ở Mantoue.

– Ông hãy viết ra như là chính ông chứng kiến bằng cách thêm vào những chi tiết riêng của ông.

Arétin lấy bàn tay trái ôm trán, trong lúc bàn tay mặt vẫy vẫy cây bút lông.

Rồi ông ta bắt đầu viết.

Ông viết luôn một mạch, chỉ tham khảo sơ những mục ghi chú để ở trước mắt. Chưa tới một giờ, bức thơ đã viết xong.

Arétin đọc lại nho nhỏ.

Ông ta đứng dậy.

Với một cử chỉ tự nhiên, ông đưa tay lên vuốt bộ râu được ông chăm sóc tuyệt đẹp. Ông đọc bức thơ kèm theo những bộ điệu kiểu cách, nhắc lại hai lần những đoạn mà ông cho là khéo nhất, thỉnh thoảng ngừng lại để tự khen mình:

– Hoàn hảo!... Tuyệt diệu!...

Càng đọc, giọng của ông càng lớn, ông đọc to, nét mặt nhăn nhó đau đớn tan biến trên gương mặt ông, miệng nở một nụ cười hài lòng và sung sướng:

– Hử! Ngài có nhận xét gì về tác phẩm nhỏ này? Ông nói to vẻ tự đắc và quên rằng những giai đoạn chủ yếu trong bức thơ này đều lấy đúng nguyên văn những lời ghi chú do Roland đọc.

– Ta nghĩ rằng, Roland nói, nên gởi lập tức bức thơ đến cung điện quận công, rồi ông vào giường nằm, bởi vì nỗi đau đớn khiến cho ông sinh bịnh

– Thật đúng, Arétin nói, tôi quên nỗi đau đớn của tôi.

Và ông ta lại bắt đầu than khóc.

Nghe tiếng gọi, tên gia nhân thân tín đã đưa Roland vào lúc nãy đến trình diện.

Arétin đưa bức thơ cho gã và dặn:

– Trao cho đức ông thủ tướng... Mau!

Tên gia nhân biến mất, Arétin dẫn Roland đi qua gian phòng ngủ và bắt đầu cởi y phục ra vừa than vắn thở dài:

– Có thể chắc chắn, Roland nói, là thủ tướng sẽ phái gấp một người đến để lấy tin.

– Ngài tưởng như thế sao?

– Nếu ít ra không phải chính ông ta đến.

– Quỷ ơi! Ngài nói cho tôi biết việc đó thật đúng lúc. Tôi sẽ đi nằm ở trong phòng danh dự.

Ông chạy vội đến gian phòng bên cạnh, quả thật, được trang bị lộng lẫy.

– Tôi phải nói gì với thủ tướng? Ông hỏi.

– Những gì ông đã viết trong bức thơ. Ông có thể nói thêm rằng trước ngày chết, nhiều vị sĩ quan có thấy một người đàn ông đi đến doanh trại, một người đàn ông mà ông có nghe nói đến.

– Ai?

– Roland Candiano.

Chúng ta nên nhớ rằng Roland chưa bao giờ tự tiết lộ tung tích cho Arétin.

– Người tên Roland Candiano đó, chàng nói tiếp, đến doanh trại được Đại-Quỷ đón tiếp ở trong lều, và đã thách đố ông một trận đấu sinh tử mà người ta không được biết lý do cuộc thách đố ấy. Đó là những gì ông sẽ nói với thủ tướng hoặc là một phái viên của ông ta. Bây giờ, có thể cuộc hội kiến đó đáng cho ta chú ý, ta muốn được tham dự vào mà không cho trông thấy.

– Ngài vào đây, Arétin nói vừa mở một cánh cửa. Lúc nào ngài muốn thấy và muốn nghe, ngài chỉ cần đẩy cái cửa nhỏ này.

– Tốt lắm.

Arétin nằm vào giường. Nhưng vừa đặt mình xuống, ông ta đã la ó vang rền.

– Margherita! Marietta! Chiara! Paolina! Frances- china! Angela! Perina[3]... Bọn đểu giả, bọn lưu manh, bọn mi để cho ta chết sao? Không một nàng nào ở đó để lau mặt của ta ướt đẫm nước mắt hoặc sắc cho ta một siêu thuốc sao. Than ôi! Nỗi đau đớn làm ruột ta quặng đau, bọn đàn bà hung dữ, xứng đáng lấy chồng quỷ sứ! Này, bọn tinh quái! Bọn nó ở tất cả trong một góc lo soi gương, lo chải mái tóc bu xù và ngắm nhìn nhũ hoa của mình. Hãy chờ đó, bọn đàn bà xấu xa. Nếu có đủ sức, ta sẽ đến chải gỡ bọn mi bằng những nhát gậy! Và ta, ta lau mặt cho bọn mi bằng những cái tát tai! Bọn Arétines, bọn giết người!... Chiara! Cầu cho cơn sốt ác tính mang mi đi trong hai giờ đồng hồ! Paolina, cầu cho mi té gãy cổ lúc đi xuống cầu thang bằng cẩm thạch của ta!... Marietta, cầu cho sét đánh mi thành than! Angela, cầu cho chứng hoại thư ăn mục xương của mi! Bởi Đức Mẹ, bởi Đức Chúa, bởi quỷ sứ, bởi ruột gan, bởi...

Thở hổn hển, Arétin ném ra một tiếng chửi thề cuối cùng vô nghĩa, và ngã trĩu xuống những chiếc gối thêu, vừa lẩm bẩm: Ta chết, trong lúc đó bảy, tám nàng hầu gái vội vã chạy đến, ngay những tiếng la hét đầu tiên, ân cần, chen lấn nhau giành giựt ôm hôn thầy Pierre Arétin, trông giống như một bầy gà sao vồn vã xung quanh vị chúa tể của sân nuôi gia cầm.

– Tại sao, ngài lãnh chúa thân mến, ngài khóc!

Nàng Margherita kêu lên.

– Phải, Pocofila[4]! Đi xuống bếp và làm việc đi.

– Nỗi đau đớn xiết bao! Nàng Chiara nói. Em muốn dùng mái tóc đen của em lau nước mắt cho chàng.

– Chao ôi! Chàng yêu dấu đáng thương!

– Việc gì đã xảy đến cho chàng?...

– Chàng trở về lúc nào thế?

– Sao! Không báo trước cho chúng em, người độc ác!

– Im lặng! Arétin hét như sấm. Ta đi về hồi hôm và ta đau khổ đến nỗi làm cho bọn mi kinh hãi. Ta mất người bạn rất thân thiết, người thường gởi đều đều một ngàn đuy-ca cho ta mỗi khi mùa đông trở lại để cho ta khỏi phải chết rét.

– Chúng em sẽ sưởi nóng cho chàng bằng tình yêu của chúng em, thưa ngài lãnh chúa thân mến.

– Im lặng! Người bạn thân thương nhất và trung thành nhất đã cùng ta cạn không biết bao nhiêu chai rượu, một người đàn ông quá tốt, quá anh dũng, quá chân thành! Chao ôi! Có lẽ ta sẽ chết.

Ông nức nở. Tất cả các nàng ở xung quanh ông, dỗ dành ông, một nàng kéo những chiếc mền, nàng khác sửa những chiếc gối, một nàng khác nữa đưa cho ông một chén thuốc nước sắc.

Một tên gia nhân đi vào chấm dứt cảnh tượng đó bằng cách nói:

– Đức ông hồng y – giám mục đang chờ đợi.

– Hãy biến mất hết đi! Arétin bảo.

Lệnh đó được thi hành mau lẹ và cả bọn lánh đi vì kinh hoảng bởi sự mới đến của nhân vật ghê gớm mà các nàng e sợ.

Bembo đi vào.

Roland nghe tiếng của tên gia nhân với một sự rung động, chàng đẩy cái lỗ kín được Pierre Arétin báo trước.

Chàng nhận ra Bembo.

Đôi môi chàng hơi tái nhợt. Đó dấu hiệu của cơn giận dữ đang lồng lộn trong lòng chàng. Một loạt câu hỏi hiện ra trong trí chàng. Việc gì đã xảy ra? Tại sao Bembo bị chàng bỏ lại, nhốt kín trong đáy Hắc-Động, lại có mặt ở Venise, nơi nhà của Arétin?

Trong lúc đó, Bembo ngồi xuống cạnh chiếc giường.

– Vừa rồi, ta có mặt ở cung điện quận công, ông nói: Thủ tướng yêu cầu ta hỏi anh vài lời giải thích về vấn đề bức thơ của anh.

– Than ôi! Arétin nói với một giọng dữ dội, anh bạn, anh thấy tôi đang bệnh.

– Thế là, đúng thật sao?

– Quá thật!

– Chính anh trông thấy Đại-Quỷ chết?

– Làm sao tôi viết được nếu tôi không có chứng kiến!

– Đó là một điều bất hạnh ghê gớm...

– Đối với tôi, Arétin nói.

– Đối với tất cả!

Bembo giữ sự im lặng buồn rầu trong một lúc. Việc làm cho ông ta kinh hãi thật sự, đó không phải là Jean de Médicis đã bị giết, mà chính nhát đánh vào họ, ông ta và thủ tướng, là do Roland Candiano đã nhắm vào họ.

– Nào hãy xem, ông nói, anh hãy cho ta những chi tiết.

Arétin đi vào một câu chuyện kể hoa mỹ làm vinh dự cho óc tưởng tượng của ông; ông thêu dệt thêm nội dung bức thơ đã được đọc cho ông viết, tô vẽ thêm những chi tiết mà sự sáng tác phong phú của ông làm cảm động đến nỗi nó cướp lấy của ông thêm những giọt nước mắt mới.

Việc đó thật hiển nhiên trước mắt của Bembo rằng Pierre Arétin thật sự có chứng kiến cái chết của Đại-Quỷ.

Ông đã chăm chú lắng nghe, khiến cho Arétin xem như là một lời khen ngợi thầm lặng tặng cho tài văn chương của mình.

Tuy nhiên, Bembo nói thêm:

– Không phải ta đến hỏi anh về câu chuyện hấp hối, bức thơ của anh đã quá đầy đủ về khoản đó. Nhưng ở trong tất cả câu chuyện có hai ba điểm mà ta cần phải làm cho sáng tỏ.

– Anh hãy nói rõ ràng! Arétin nói.

– Chúng ta nên hành động theo thứ tự: Trước hết, anh có trao đổi với Jean de Médicis vài lời về vấn đề sứ mạng của anh không?

– Tôi không có thời giờ.

– Thế ra Đại-Quỷ bị chết mà không được biết anh đến doanh trại của ông ta làm việc gì?

– Đúng.

– Thành thử ra chính ông ta, trước khi chết, không thể nói với một ai về những dự định của Foscari?

– Tôi xin bảo đảm.

– Tốt, hãy sang qua một câu hỏi khác, Bembo nói vừa do dự. Kẻ đã bắn Đại-Quỷ...

– Thế nào?...

– Chắc chắn đó là một sĩ quan địch?

– Không phải. Tôi đã viết và tôi nhắc lại rằng kẻ giết người lạ mặt ở doanh trại và ở trong thành Governolo. Vài người nói rằng đó là con trai của một vị thủ tướng.

– Người ta có nói lên một cái tên không? Bembo ấp úng.

– Có, vài sĩ quan quả quyết với tôi rằng kẻ giết người chỉ có thể là người đàn ông được Jean de Médicis đón tiếp trong đêm và đã có một cuộc tranh luận dữ dội với ông ta.

– Tên người đàn ông đó?

– Roland Candiano.

Bembo giật mình mãnh liệt, dường như ông ta không chờ đợi nghe cái tên đó. Ông đứng dậy và nhìn dáo dác xung quanh mình với vẻ khủng khiếp: Vào lúc đó, ông tự bảo rằng Roland chắc có lẽ sắp xuất hiện, bắt ông, lôi đi thêm lần nữa vào trong cái hang động ghê gớm của ông ta. Ông thấy Arétin đang nằm trên giường, nhìn ông với vẻ kinh ngạc. Ông lấy làm xấu hổ về nỗi khủng khiếp tự nhiên đó nên ngồi trở xuống vừa hỏi:

– Nào hãy xem, trước khi anh đi, anh có trò chuyện với người nào về cái sứ mạng đó không?

– Không nói với bất cứ một ai trên đời, Arétin nói sau một lúc hơi do dự.

– Khốn nạn, ông ta gầm vang, vừa đi đến bên giường, anh đã có nói!

– Không, tôi xin thề!

– Anh có biết,Bembo nói tiếp vừa lay dữ dội bàn tay của Arétin, anh có biết tên thơ ký của anh là ai không?...

– Người thơ ký nào? Chắc anh điên rồi?...

– Tên thơ ký bí mật mà cả ta đã hoài công chất vấn anh mà anh không biết gì cả, cho đến cái tên của hắn! Anh biết hắn là ai không?

– Không, bởi mái tóc của nàng Chiara!

– Hiện hắn ở đâu? Hắn đã ra sao?

– Ông ta đã biến mất trước ngày tôi đi. Cầu cho quỷ sứ bắt giữ ông ta đi!

– Thế thì! Gã điên khùng đó, là Roland Candiano!

– Ô hay!...

– Chính là ông ta, ta bảo anh!

– Thế thì! Ở đó có cái gì lạ lùng? Anh muốn việc đó liên quan gì đến tôi? Dù sao, những việc làm và cử động của ngài Roland Candiano đó liên quan gì đến tôi?... Ông ta đã đi, chúc đi bình an! Ông ta sẽ không trở lại, hoặc là sẽ trở lại, tùy ý ông ta!

Những lời nói cuối cùng làm Bembo giật mình. Một ngọn lửa hy vọng ghê gớm thình lình chiếu ngời đôi mắt ông.

– Nếu như ông ta sẽ trở lại! Ông nghĩ thầm.

– Những gì tôi thấy rõ ràng nhất trong các việc đó,

Arétin nói tiếp, đó là tôi, tôi mất hai ngàn năm trăm ê-quy tốt mà tôi sẽ nhận lúc trở về, một khi sứ mạng của tôi chấm dứt, ngoài tình bằng hữu của Jean de Médicis bị mất mát.

– Nghe đây, Bembo nói. Anh muốn lãnh được số tiền không?

– Tôi rất muốn! Arétin kêu lên, ông bỗng ngưng không khóc nữa.

– Anh có muốn được lãnh gấp đôi, gấp ba, tất cả những gì anh muốn?

– Nói đi, anh bạn Bembo, anh nói ra vàng. Cần phải làm sao?

– Gần như không cần gì cả. Tên thơ ký của anh...

– Cái ngài Roland Candiano danh tiếng?

– Phải. Thế này... Anh có nói rằng có thể ông ta sẽ trở lại?

– Chính ông ta đã nhờ nói lại với tôi.

– Tốt. Như vầy! Khi ông ta trở lại, cần phải tạo bộ mặt vui vẻ, giữ ông ta lại bằng mọi giá, ở bên cạnh anh, một hoặc hai giờ...

– Chuyện đó không khó.

– Và báo cho ta ngay lập tức.

– Chà! Chà!

– Anh do dự sao? Bembo gầm vang.

– Không phải, bởi lũ quỷ! Tôi không quen biết người đàn ông này, và tôi cũng không muốn quen ông ta. Những việc gì xảy đến cho ông ta không liên can gì đến tôi, Bembo! Nếu như ông ta trở lại, tôi sẽ chạy đến tìm anh.

– Và ngay trong ngày, anh lãnh mười ngàn ê-quy.

– Hiện tại tôi đang hết sức cần tiền. Những con ranh đó, trong lúc tôi đi vắng, tiêu pha nhiều chuyện lạ lùng. Tôi tìm thấy bọn nó với những chiếc áo dài thêu và những khăn choàng đắt tiền. Ngoài ra tôi đã hao tổn rất nhiều trong cuộc hành trình...

– Anh hãy đến trình diện ở kho bạc. Anh sẽ lãnh ở đó một ngàn ê-quy. Người ta sẽ được báo trước.

– Quỷ ơi! Bộ anh giữ chìa khóa kho sao?

– Phải, Pierre ạ, và nên nghĩ rằng ta sẽ mở cửa kho đó cho anh vào mỗi lần anh muốn nếu như anh giúp cho chúng ta việc đó.

– Đã nói rồi, anh có thể tin cậy nơi tôi!

Bembo lật đật trở lại cung điện quận công nơi thủ tướng Foscari sốt ruột chờ đợi bằng cách đi dạo trong văn phòng. Ông hoàn toàn bị rối loạn nên ngày hôm đó không chịu tiếp một ai cả và cũng không ra phòng khách.

– Thế nào? Thủ tướng vội vã hỏi khi trông thấy Bembo, mi có tin tức xác thực không? Mi có biết tên kẻ giết chết Đại-Quỷ không?

– Thưa đức ông, Bembo nói, ngài đã không lầm.

– Thế đúng là Roland Candiano! Foscari kêu lên và tái mặt.

– Đúng là ông ta, thưa đức ông. Nhưng khi được nghe cái tin xấu đó nơi nhà Arétin, tôi có một tin khác sửa chữa lại phần nào tin trước.

– Hãy nói mau, Bembo; bởi vì ta thề với mi rằng vào lúc này ta chỉ thấy ở xung quanh ta toàn là điều bất hạnh và những thảm họa.

– Như vầy, thưa đức ông, tôi tin rằng gần đây, Roland Candiano sẽ rơi vào tay của chúng ta.

– Làm thế nào như thế?

– Candiano đang giao dịch với Arétin.

– Hắn! Có thể hy vọng gì ở nơi gã làm thơ đó?

– Tôi không biết; chỉ biết rằng Roland bắt đầu giao thiệp dài dài với Arétin và chắc chắn vô cùng rằng ông ta sẽ trở lại nơi nhà của gã thi sĩ.

– Và lúc bấy giờ?

– Lúc bấy giờ, Roland Candiano sẽ bị bắt.

Foscari lắc đầu. Nhát đánh đã làm cho ông chán nản.

– Không, Bembo, không; Candiano sẽ không rơi vào tay chúng ta. Ta cảm thấy tự mình bị dính vào một guồng bánh xe răng quay ghê gớm. Định mệnh đang treo lơ lửng trên ta. Ta hoài công vùng vẫy. Cái chết của Đại-Quỷ xảy đến vào một lúc như vậy là một tai biến không thể vãn hồi. Nhưng nếu Candiano là nguyên nhân trực tiếp và cố ý gieo tai biến, thì đó là những gì ghê gớm nhất.

– Thưa đức ông, Bembo nói với một giọng trầm tĩnh, ngài bị tuyệt vọng ám ảnh. Thật vậy, bởi vì ngài chấp nhận thua cuộc. Hãy chống cự lại và ngài sẽ được cứu thoát. Ngài nói đến định mệnh. Có những sự ngẫu nhiên mà ý chí mạnh mẽ của những người thật sự dũng cảm thu nhận hoặc là phân tán. Dù sao, tình thế cũng giản dị. Nếu ngài chờ đợi, ngài sẽ bị đánh. Nếu như ngài xuống tay trước, sự nguy hiểm sẽ biến mất.

Vừa nói như thế, Bembo đã đứng thẳng thân mình lên.

Ông hiện ra vào lúc ấy con người thật sự của ông: Người xúi giục Foscari, oan hồn đọa đày của vị thủ tướng ghê gớm, kẻ ác thần của Venise.

– Làm thế nào, Bembo? Làm thế nào? Hãy cố vấn cho ta... Ta chỉ tin tưởng ở một mình mi! Chỉ riêng một mình mi hướng dẫn ta cho đến nay...

– Bởi vì sự giàu sang của tôi, thưa đức ông, được ràng buộc không thể phân tán khỏi sự giàu sang của ngài; nếu như ngài ngã quỵ, tôi ngã theo. Nếu như ngài lên đến những đỉnh cao hùng mạnh, ngài sẽ kéo tôi lên theo ngài. Một người khác tất sẽ nói với ngài về tình bằng hữu trung thành, về lòng tri ân... Tôi, tôi chỉ nói với ngài rằng sự hưng thịnh của ngài là điều bảo đảm cho tôi. Tôi, tôi không tin nơi tình bằng hữu, tôi chỉ tin nơi sức mạnh của ý chí. Cho nên tại sao, thưa đức ông, ngài có lòng tin tưởng nơi tôi; ngài đã đặt ở nơi tôi một sự tin tưởng tuyệt đối cũng như là tôi đã tin ở nơi ngài. Vì thế cho nên, với hai người chúng ta, chúng ta thành lập một sức mạnh. Tôi thành thật tin rằng một mình, nghĩa là không có tôi, ngài sẽ bị nguy hiểm. Tôi tin rằng không có ngài, tôi sẽ rơi trở lại khốn khổ trong cái tình trạng ô nhục mà ngài đã vớt tôi lên. Nên chúng ta cần phải đoàn kết: Chúng ta nên coi nhau là một nơi nương tựa chắc chắn và hiệu quả. Cần phải hiểu là, trong một lúc phiền muộn, ngài tin chắc rằng có một kẻ ở bên cạnh ngài đang suy nghĩ, đang trù tính cho ngài, kẻ đó sẵn sàng nghe bất cứ một hiệu lịnh nào của ngài, dám làm tất cả, dám thực hiện tất cả... Ngài nên nghĩ đến những gì chúng ta có thể làm được, trong những điều kiện như thế...

– Phải, Bembo, ta hiểu và ta tin tưởng nơi mi.

Những lời thuyết phục của viên hồng y, ôn hòa trong hình thức, tế nhị sâu sắc và khéo léo đã tạo ra một ảnh hưởng mạnh mẽ trong tâm trí của thủ tướng.

Ông nhắc lại:

– Làm thế nào, Bembo. Hãy cố vấn cho ta...

Lời nói của thủ tướng lần này với một giọng cương quyết hơn và biểu lộ ý chí hành động.

– Làm thế nào, thưa đức ông? Thật dễ dàng.

Bembo đứng dậy, bước đến gần chiếc bàn, và nặng nề, dường như muốn đập mạnh xuống một cái, ông đặt bàn tay lên trên tờ giấy mà vị thủ tướng đã chỉ cho ông và đã chứa đựng trong đó khoảng một trăm cái tên:

Bản danh sách khai trừ.

Thủ tướng hiểu.

– Đó là tất cả một cuộc cách mạng, ông nói.

– Tôi biết việc đó, thưa đức ông. Nên ngài cần phải cẩn trọng bằng những sự đề phòng cần thiết ở xung quanh ngài. Ngài có thể trông cậy ở nơi binh sĩ không?

– Altieri hoàn toàn tận tụy với ta.

– Phải, không một ai có thể lay chuyển được lòng trung thành của ông ta bởi vì ông ta cũng gắn chặt sự giàu sang của mình với ngài. Altieri sai khiến quân sĩ theo ý muốn của ông. Ông đã làm cho họ thành cuồng tín, mù quáng tuân theo. Đó là một lực lượng lớn. Đây là những gì cần phải làm: Ngay hôm nay phải gọi Altieri đến và cùng với ông ta tiến hành những biện pháp cần thiết để bắt giam những người tình nghi. Tốt hơn cần phải cho Dandolo hay rõ về những gì đang được chuẩn bị để ông ta thăm dò Hội đồng Thập nhân chế. Nếu như, trong Hội đồng có những người do dự, phải bắt đầu chính từ nơi họ.

Thủ tướng đã viết xong hai bức thơ.

Một cho Altieri, bức kia cho Dandolo.

Những bức thơ gọi đại úy thống lĩnh và viên Đại Pháp quan đến cung điện quận công lập tức được gởi đi.

Bembo lui ra. Vào lúc ông ta sắp sửa biến mất, thủ tướng nắm bàn tay ông ta.

– Còn Candiano? Ông hỏi.

– Tôi đảm nhận! Bembo trả lời.

❀ ❀ ❀

[1] ‘Thật đáng tiếc!’ một nhà phê bình về Arétin kêu lên, để cho một nét bút bất nhã phá hỏng kết quả của bức thơ đó?"

[2] Saint-Jacques-De-Compostelle hoặc là Santiago, tỉnh thành ở Tây Ban Nha. Nơi hành hương đông đảo nhất của đạo Thiên Chúa phương Tây. Giáo đường thế kỷ XII được mở rộng thêm ra Cổng Vinh Quang (Porche de la Gloire).

[3] Tên những hầu gái của Arétin, nhiều hay ít đều là nhân tình của ông, được ông gọi là những nàng Arétines.

[4] Danh từ tiếng Ý có nghĩa: đàn bà ngu ngốc, kém thông minh.