Khi Shakespeare qua đời vào năm 1616, những tác phẩm văn chương đồ sộ được quy cho ông là tác giả đã xuất hiện trước công chúng London và được ca ngợi hết lời suốt hai mươi tư năm. Thế mà cái chết của ông lại chẳng mảy may tạo nên sự kiện gì. Nó không gây chấn động, chẳng thu hút chút chú ý nào. Rõ ràng là những bậc kỳ tài đương thời trong giới văn chương đã không hề nhận ra rằng một nhà thơ lừng lẫy vừa vĩnh biệt cõi đời. Có lẽ họ biết đến sự biến mất của một diễn viên hạng xoàng, chứ không hề xem ông là tác giả của những kiệt tác kia. “Chúng ta có lý khi giả định” điều này.

Cái chết của ông thậm chí chẳng phải là một sự kiện ở thị trấn nhỏ Stratford. Phải chăng điều này có nghĩa là ở Stratford, người ta chẳng xem ông là nhân vật nổi tiếng dưới bất kỳ hình thức nào?

“Chúng ta có đặc quyền giả định rằng” — không, đúng hơn là chúng ta buộc phải giả định rằng — sự việc chính là như thế. Ông đã trải qua hai mươi hai hoặc hai mươi ba năm đầu đời ở đó, và dĩ nhiên quen biết tất cả mọi người cũng như được mọi người trong thị trấn thời bấy giờ biết mặt, bao gồm cả chó, mèo và ngựa. Ông đã sống năm hoặc sáu năm cuối đời ở đó, cần mẫn buôn bán mọi thứ lớn nhỏ có thể kiếm ra tiền; thế nên chúng ta buộc phải phỏng đoán rằng nhiều người dân ở đó trong những ngày tháng sau này đã quen biết ông trực tiếp, và số còn lại thì biết mặt qua lời đồn. Nhưng không phải với tư cách một người nổi tiếng ư? Rõ ràng là không. Bởi vì chẳng mấy chốc ai nấy đều quên bẵng mọi mối dây liên hệ hay bất kỳ câu chuyện nào dính dáng đến ông. Hàng tá người dân thị trấn vẫn còn sống, những người từng biết về ông hoặc tường tận về ông trong hai mươi ba năm đầu đời, cũng ở trong tình trạng vô tâm tương tự: nếu họ biết bất kỳ mẩu chuyện nào gắn liền với quãng đời đó của ông thì họ cũng chẳng thèm kể ra. Liệu họ có kể nếu được hỏi không? Rất có khả năng là có. Thế họ có được hỏi không? Khá hiển nhiên là không. Tại sao họ lại không được hỏi? Một phỏng đoán rất có lý là chẳng có ai ở đó hay ở bất cứ đâu thèm bận tâm để mà biết.

Suốt bảy năm sau cái chết của Shakespeare, hình như chẳng có lấy một ai quan tâm đến ông. Rồi tập sách khổ quarto được ấn bản, và Ben Jonson bừng tỉnh sau cơn thờ ơ dài đằng đẵng, cất cao khúc ca ngợi ca rồi đặt nó ở trang đầu của cuốn sách. Để rồi sự im lặng lại bao trùm.

Suốt sáu mươi năm. Sau đó, những cuộc dò hỏi về cuộc đời của Shakespeare ở Stratford mới bắt đầu được tiến hành, hỏi những người dân Stratford. Hỏi những người dân Stratford từng quen biết Shakespeare hoặc từng nhìn thấy ông ư? Không. Thế thì hỏi những người dân Stratford từng gặp những người từng quen hoặc từng thấy những người từng nhìn thấy Shakespeare ư? Không. Rõ ràng là những câu hỏi chỉ được đặt ra cho những cư dân Stratford không phải là người của thời Shakespeare, mà là những kẻ đến sau; và những gì họ thu nhận được lại truyền đến từ những người chưa từng thấy Shakespeare; và những gì họ biết được chẳng được xem là sự thật, mà chỉ là truyền thuyết — một thứ truyền thuyết mơ hồ, phai nhạt và vô định; truyền thuyết tầm thường ở mức làm thịt bê, chẳng đáng lưu tâm dù dưới danh nghĩa lịch sử hay hư cấu.

Đã bao giờ xảy ra trước đây — hay kể từ đó đến nay — việc một nhân vật nổi tiếng đã trải qua đúng một nửa của một cuộc đời khá dài tại ngôi làng nơi ông sinh ra và lớn lên, lại có thể lặng lẽ rời bỏ cõi đời này để lại ngôi làng ấy trong sự câm lặng và vắng bóng những lời bàn tán — hoàn toàn câm lặng, hoàn toàn vắng bóng chuyện thì thầm? Và vĩnh viễn như vậy? Tôi không tin điều đó từng xảy ra trong bất kỳ trường hợp nào ngoại trừ Shakespeare. Và điều đó không thể, cũng như không đời nào xảy ra trong trường hợp của ông nếu như ông được xem là một người nổi tiếng vào thời điểm ông qua đời.

Khi tôi ngẫm lại trường hợp của chính mình — nhưng hãy thử làm thế, và xem liệu nó có bộc lộ một hoàn cảnh rất dễ xảy ra, cực kỳ dễ xảy ra, thậm chí gần như chắc chắn xảy ra đối với một người nổi tiếng, một ân nhân của nhân loại hay không. Giống như tôi vậy.

Cha mẹ đã đưa tôi đến ngôi làng Hannibal, bang Missouri, bên bờ sông Mississippi, khi tôi mới hai tuổi rưỡi. Tôi bắt đầu đi học lúc năm tuổi, rồi lang thang từ trường này sang trường khác trong làng suốt chín năm rưỡi. Sau đó cha tôi qua đời, để lại gia đình trong cảnh túng quẫn vô cùng; thế là việc học hành sách vở của tôi chấm dứt vĩnh viễn, và tôi trở thành một cậu thợ in tập sự, đổi lấy cơm ăn áo mặc, và khi quần áo rách rưới thì tôi được phát một cuốn thánh ca thay thế. Chắc là để mặc vào mùa hè. Tôi sống ở Hannibal tổng cộng mười lăm năm rưỡi, rồi bỏ trốn, theo đúng phong tục của những kẻ có ý định trở thành người nổi tiếng. Tôi không bao giờ sống ở đó nữa sau lần đó. Bốn năm sau, tôi trở thành một "tập sự" trên một con tàu hơi nước chạy tuyến St. Louis và New Orleans trên sông Mississippi, và sau một năm rưỡi học tập cùng lao động vất vả, các thanh tra của chính phủ Hoa Kỳ đã khảo hạch tôi vô cùng gắt gao qua hai buổi tra vấn dài dằng dặc để rồi đi đến quyết định rằng tôi nắm rõ từnginch của dòng sông Mississippi — dài tới mười ba trăm dặm — cả trong bóng tối lẫn ban ngày — tường tận chẳng kém gì một đứa trẻ biết đường tìm đến bầu sữa mẹ dù ngày hay đêm. Thế là họ cấp bằng lái cho tôi — phong tấu sư cho tôi, có thể nói là vậy — và tôi đứng lên với đầy quyền uy, trở thành một viên chức tận tụy gánh vác trách nhiệm với Chính phủ Hợp chủng quốc Hoa Kỳ.

Thế đấy. Shakespeare mất khi còn trẻ — ông mới chỉ năm mươi hai tuổi. Ông đã sống ở ngôi làng chôn nhau cắt rốn của mình hai mươi sáu năm, hoặc đại loại thế. Ông qua đời khi đã nổi danh (nếu bạn tin vào mọi thứ đọc được trong sách vở). Thế mà khi ông mất, chẳng có lấy một ai ở đó hay ở bất cứ nơi nào khác bận tâm đến; và suốt sáu mươi năm sau đó, không một người dân thị trấn nào nhớ để mà nói điều gì về ông hay về cuộc đời ông ở Stratford. Khi người điều tra rốt cuộc cũng đến nơi, ông ta chỉ thu nhận được một sự thật duy nhất — không, phải là truyền thuyết — và lại lấy được thông tin đó qua lời kể lại tay sai, từ một kẻ chỉ nghe loáng thoáng như một lời đồn đại và chẳng dám nhận bản quyền như một tác phẩm của chính mình. Anh ta cũng chẳng thể làm khác được, bởi vì niên đại của nó còn có trước cả ngày sinh của chính anh ta. Thế nhưng chắc chắn vẫn còn một số người ở Stratford, trong những năm tháng tuổi trẻ của họ, từng nhìn thấy Shakespeare gần như mỗi ngày trong năm năm cuối đời ông, và họ hẳn đã có thể kể cho người điều tra nọ nghe vài câu chuyện trực tiếp về ông nếu như trong những ngày tháng cuối đời ấy, ông thực sự là một nhân vật nổi tiếng và do đó là một người thu hút sự quan tâm của dân làng. Tại sao người điều tra lại không đi tìm họ và phỏng vấn nhỉ? Chẳng lẽ không đáng công sao? Chẳng lẽ vấn đề đó chưa đủ tầm quan trọng hay sao? Phải chăng người điều tra có lịch đi xem chọi chó nên không thể sắp xếp thời gian?

Tất cả những điều đó dường như có nghĩa là ông chưa từng có chút danh tiếng văn chương nào, ở đó hay bất cứ đâu, và cũng chẳng có uy tín đáng kể nào với tư cách là một diễn viên kiêm quản lý.

Nào, bây giờ tôi đã đi đến đoạn cuối của cuộc đời — khi mà năm thứ bảy tính từ tuổi bảy mươi của tôi đã lùi lại phía sau từ lâu — thế mà mười sáu người bạn học cũ ở Hannibal của tôi nay vẫn còn sống, và có thể kể lại — thực sự vẫn đang kể — cho những người dò hỏi nghe hàng tá, hàng tá câu chuyện về những năm tháng tuổi trẻ của họ và tôi gắn bó bên nhau; những chuyện đã xảy ra với chúng tôi vào buổi bình minh của cuộc đời, trong độ tuổi xuân sắc nhất, vào những ngày tháng tươi đẹp, những ngày tháng thân thương, “những ngày chúng tôi cùng nhau lang thang du mục, từ thuở xa xôi ấy.” Phần lớn những câu chuyện ấy cũng rất có lợi cho uy tín của tôi. Một đứa trẻ mà tôi từng theo đuổi khi con bé mới lên năm còn tôi lên tám nay vẫn đang sống ở Hannibal, và con bé đã đến thăm tôi vào mùa hè năm ngoái, vượt qua quãng đường sắt dài mười hoặc mười hai trăm dặm cần thiết mà chẳng hề làm tổn hại đến sự kiên nhẫn hay sức sống trẻ trung trong hình hài già nua của mình. Một cô bé khác mà tôi từng tán tỉnh ở Hannibal khi con bé chín tuổi và tôi cũng bằng tuổi, nay vẫn còn sống — ở London — khỏe mạnh và vượng sức, y như tôi vậy. Và trên những con tàu hơi nước hiếm hoi còn sót lại — những bóng ma vất vưởng và là nhân chứng gợi nhắc về một hạm đội hùng hậu từng càn quét dòng sông lớn thuở tôi mới bước chân vào nghiệp sông nước — khoảng thời gian ấy dài đúng bằng toàn bộ quãng đời tính bằng năm của Shakespeare — vẫn có thể tìm thấy hai hoặc ba hoa tiêu từng chứng kiến tôi làm những việc đáng nể trong những ngày tháng xưa cũ ấy; cùng vài kỹ sư đầu bạc; vài gã bốc vác và thủy thủ phó; cùng vài anh thủy thủ boong tàu từng tung dây dò chì giúp tôi và cất lên trong đêm tĩnh mịch câu “Sáu—thước—thiếu!” từng khiến tôi rùng mình, rồi câu “M-a-r-k—twain!” xua tan đi cái lạnh gáy ấy, và chẳng mấy chốc là câu ca ngọt ngào “By the d-e-e-p—four!” đưa tôi thăng hoa lên tận chín tầng mây vì vui sướng.[4]

Họ biết về tôi, và có thể kể lại. Các thợ in từ St. Louis đến New York cũng vậy; các phóng viên báo chí từ Nevada cho đến San Francisco cũng thế. Cả cảnh sát nữa. Nếu Shakespeare thực sự nổi tiếng giống như tôi, người dân Stratford đã có thể kể bao điều về ông; và nếu kinh nghiệm của tôi là một minh chứng, thì họ chắc chắn đã làm thế rồi.

[4] Bốn sải — hai mươi bốn thước Anh.