Khi tôi còn là một học sinh trường Chúa nhật, cách đây hơn sáu mươi năm, tôi đâm ra tò mò về Sa-tăng và muốn tìm hiểu tất cả những gì có thể về nhân vật ấy. Tôi bắt đầu đặt câu hỏi, nhưng thầy giáo của lớp tôi, bác thợ đá Barclay, có vẻ ngần ngại không muốn trả lời. Tôi rất mong được khen ngợi vì đã hướng tâm trí mình vào những đề tài nghiêm túc trong khi chẳng có một đứa trẻ nào khác trong làng chịu bỏ công làm một việc như thế. Tôi vô cùng thích thú với câu chuyện về Eva và con rắn, đồng thời cho rằng sự bình tĩnh của Eva thật là cao thượng. Tôi hỏi bác Barclay rằng bác đã từng nghe về người phụ nữ nào khác, khi bị một con rắn tiếp cận, lại không tìm cách cáo lỗi chuồn ngay đến chỗ gỗ che gần nhất hay chưa. Bác không trả lời câu hỏi của tôi, mà còn quở trách tôi vì đã săm soi những vấn đề vượt quá tuổi và khả năng hiểu biết của mình. Tôi cũng phải thừa nhận rằng bác Barclay rất sẵn lòng kể cho tôi nghe những sự thật về lịch sử của Sa-tăng, nhưng chỉ dừng lại ở đó: bác kiên quyết không cho phép bàn tán gì thêm.

Lâu dần, chúng tôi cũng cạn kiệt các sự thật. Kỳ thực chỉ có năm hoặc sáu sự kiện; bạn có thể ghi tất cả chúng lên một tấm danh thiếp. Tôi đâm ra thất vọng. Tôi vốn đang định bụng viết một cuốn tiểu sử, nay vô cùng đau lòng khi thấy chẳng có chút tài liệu nào cả. Tôi thốt lên điều đó với những giọt nước mắt lăn dài. Sự cảm thông và lòng trắc ẩn của bác Barclay liền trỗi dậy, bởi bác là một người vô cùng tử tế và hiền hậu; bác vỗ đầu tôi và an ủi rằng vẫn cả một đại dương tài liệu mênh mông cơ mà! Tôi vẫn còn cảm nhận được niềm rung động hạnh phúc mà những lời phước hạnh ấy đã khơi dậy trong tôi.

Rồi bác bắt đầu múc những thứ của cải từ đại dương đó ra để khích lệ và làm cho tôi vui lòng. Tựa thế này: người ta “phỏng đoán” — dẫu chưa được xác thực — rằng Sa-tăng nguyên là một thiên thần trên Thiên đàng; rằng y đã sa ngã; rằng y đã nổi loạn và gây ra một cuộc chiến; rằng y đã bị đánh bại và bị đày xuống nơi trầm luân. Thêm nữa, “chúng ta có lý do để tin rằng” sau đó y đã làm thế này thế nọ; rằng “chúng ta có cơ sở để cho rằng” vào một thời điểm tiếp theo, y đã bôn ba khắp nơi để tìm kiếm xem ai có thể nuốt chửng; rằng vài thế kỷ sau, “như truyền thuyết bảo ban chúng ta,” y đã dấn thân vào cái nghề tàn nhẫn là cám dỗ con người đi đến bờ vực diệt vong, mang lại những hậu quả to lớn và đáng sợ; rằng chẳng bao lâu sau, “như các xác suất dường như chỉ ra,” y có lẽ đã làm những chuyện này, y hẳn có thể đã làm những chuyện khác, y chắc chắn đã làm những chuyện khác nữa.

Cứ thế hết lớp này đến lớp khác. Chúng ta ghi năm sự thật đã biết ra một mảnh giấy riêng và đánh số đó là “trang 1”; rồi trên một rưỡi ngàn mảnh giấy khác, chúng ta ghi những lời “phỏng đoán,” “giả thiết,” “có lẽ,” “dường như,” “chắc là,” “lời đồn,” “suy đoán,” “xác suất,” “khả năng,” “chúng ta được phép nghĩ rằng,” “chúng ta có cơ sở để tin rằng,” “giá như,” “biết đâu,” “chắc chắn phải thế,” “hiển nhiên là,” và “không còn mòi nghi ngờ gì nữa” — và kìa!

Tài liệu ư? Chà, chúng ta có đủ để dựng lên một bộ tiểu sử về Shakespeare ấy chứ!

Thế mà bác ấy vẫn bắt tôi cất bút đi; bác không chịu cho tôi viết lịch sử về Sa-tăng. Tại sao ư? Bởi vì, như bác nói, bác có những sự hoài nghi — hoài nghi rằng thái độ của tôi trong vấn đề đó không hề cung kính, và rằng một người phải thật cung kính khi viết về các nhân vật thiêng liêng. Bác bảo bất cứ ai nói năng cợt nhả về Sa-tăng đều sẽ bị thế giới tôn giáo nhìn bằng nửa con mắt và rồi cũng sẽ phải trả giá.

Tôi bèn quả quyết với bác bằng những lời lẽ chân thành và nghiêm túc rằng bác đã hoàn toàn hiểu lầm thái độ của tôi; rằng tôi dành sự tôn kính cao nhất cho Sa-tăng, và lòng tôn kính của tôi đối với y ngang bằng, thậm chí có khi còn vượt trội hơn bất kỳ thành viên nào của bất kỳ giáo hội nào. Tôi nói rằng tôi cảm thấy tổn thương sâu sắc khi nhận ra qua lời bác rằng bác nghĩ tôi sẽ đem Sa-tăng ra làm trò đùa, chế giễu y, cười cợt y, nhạo báng y; trong khi sự thật là tôi chưa từng nghĩ đến chuyện đó chút nào, mà chỉ có một khao khát cháy bỏng là được đem những kẻ kia ra làm trò đùa và cười cợt họ. “Những kẻ nào cơ?” “Thì là, những kẻ Phỏng Đoán, những kẻ Hay-Có-Lẽ, những kẻ Giá-Như-Thế, những kẻ Biết-Đâu-Đã-Thế, những kẻ Chắc-Là-Phải-Thế, những kẻ Không-Còn-Nghi-Ngờ-Gì-Nữa, những kẻ Có-Cơ-Sở-Để-Tin-Rằng, cùng toàn bộ cái đám kiến trúc sư trang nghiêm kỳ quặc ấy — những kẻ đã lấy một nền móng vững chắc gồm năm sự kiện không thể chối cãi và không mấy quan trọng, rồi trên nền móng đó xây dựng nên một tên Sa-tăng Phỏng Đoán cao đến ba mươi dặm.”

Lúc đó bác Barclay đã làm gì? Bác có bị thuyết phục không? Bác có bị chặn họng không? Không. Bác bị sốc. Bác bị sốc đến mức rùng mình thấy rõ. Bác bảo rằng những người chuyên kể chuyện truyền thuyết về Sa-tăng, những kẻ hay phỏng đoán và giả thiết, bản thân họ cũng thiêng liêng! Thiêng liêng chẳng kém gì công trình của họ. Thiêng liêng đến mức kẻ nào dám mỉa mai họ hoặc đùa cợt với công trình của họ thì sau đó sẽ chẳng thể bước chân vào bất kỳ ngôi nhà đàng hoàng nào, dù là đi lối cửa sau.

Lời bác mới đúng đắn làm sao, và mới uyên bác làm sao! Thật may mắn biết bao cho tôi nếu lúc đó tôi chịu nghe theo những lời ấy. Nhưng ngặt nỗi tôi còn trẻ, mới bảy tuổi đầu, lại kiêu căng, ngốc nghếch và thích gây chú ý. Tôi đã viết cuốn tiểu sử đó, và từ dạo ấy chưa từng được bước chân vào một ngôi nhà đàng hoàng nào nữa.